ΣΤΑΥΡΟΘΟΛΙΑΚΟΣ ΝΑΟΣ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ ΜΑΝΩΛΑΤΩΝ (1827/1890)

Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 2010/2022

Ο Ενοριακός Ναός Μανωλατών- ¨Εποψη από τα βορινά.

 

Το χωριό "Μανωλάτες" υπήρξε ένας από τούς "Εξη Μαχαλάδες" ("Συνοικίες" ή "Γειτονιές") των "Βουρλιωτών: Μαργαρίτες, Βαλεοντάδες, Μανωλάτες, Νενέδες, Σταυρινήδες, Άγιος Κωνσταντίνος και παρακείμενες άλλες μικρές εγκαταστάσεις εποίκων."Υπό κατοίκων τής κωμοπόλεως Βουρλιωτών αλλεπαλλήλως οικισθέντα (τα κώμια) και αποτελούντα ένα δήμον υπό το όνομα δήμου Εξ Γειτονιών"¹. Οικίσθηκαν από Μικρασιανούς και Ηπειρώτες και (σύμφωνα με τούς κατοίκους με τούς οποίους συνομίλησε ο V. Guerin) από κατ΄ εξοχήν Ρουμελιώτες². Τα κωμίδια των Έξη Γειτονιών πήραν το όνομά τους από τον πρώτο οικιστή τους, εκτός απ΄αυτό τού Αγίου Κωνσταντίνου, το οποίο κατά τον Guerin ήταν το σημαντικότερο.

Tην οίκηση των Μανωλατών προσδιορίζει ο Ε.Σταματιάδης περί το 1794. Ενισχύθηκε από τις παρακείμενες μικρές εγκαταστάσεις:  "Γεωργάτες" με 4 σπίτια,  "Σκοπελίτες" με 13 σπίτια, "Αγγελήδες", των οποίων τα τοπωνύμια διατηρούνται μέχρι σήμερα. Οι κάτοικοι αυτών των κωμιδίων καθώς και τού Μαχαλά "Μαργαρίτες" (30 σπίτια και 107 κάτοικοι) αργότερα, εγκατέλειψαν σταδιακά τα σπίτια τους κι εγκαταστάθηκαν στις Μανωλάτες, ιδρύοντας έτσι τον οικισμό. Το 1880 oι Μανωλάτες είχαν 80 σπίτια  και 300 οικιστές³. Λίγα χρόνια νωρίτερα ο Εμμ. Κρητικίδης κατέγραψε 75 σπίτια "μεθ΄ενός ναϊδίου" και 373 οικιστές, άρρενες 191(γεωργούς 111, έμπορο 1. κτηματία 1, βιομηχάνους 8, ιερέα 1) και 182 θηλείας⁴.

Τα προϊόντα που καλλιεργούσαν στις Μανωλάτες  (αλλά και στους  Έξη Μαχαλάδες συστηματικά) κατά τον Σταματιάδη ήταν το κρασί, τα κάστανα, καρύδια, πατάτες, μέλι,  ξυλεία, σύκα (λεριά), εσπεριδοειδή, κεράσια, ροδάκινα και άλλα φρούτα. Από το 1950 εμφανίστηκε η καλλιέργεια τής μηλιάς στην περιοχή. Προσφιλείς ήταν και οι μουριές για την παραγωγή μετάξης.

Τα διάσπαρτα πετρόκτιστα  αγροτόσπιτα ("καλύβια") καθώς κι ένας αριθμός παρεκκλησιδίων  περιφερειακά τού χωριού, καθώς και τοπωνύμια μαρτυρούν την διαιώνιση τής ζωής στην περιοχή και προδίδουν την παλαιότερη ισχυρή σχέση της με τη Μονή Βροντά. Στον "Καστανόλογγο" στην περιοχή των αμπελοκαλλιεργειών των Μανωλατών βρίσκεται το εκκλησάκι τής "Παναγίτσας τής Καστανολογίτσας"  (προ τού 1694 σύμφωνα με Συγγίλιο τού Κυρίλλου) που ανήκε στην "Μονή Βροντά" Βουρλιωτών. Μέχρι πρόσφατα σώζονταν εκεί μαρμάρινη κολυμβήθρα και κτητορική επιγραφή παλιού ναού⁵. Εδώ εικάζεται, από τα πολλά κεραμικά ευρήματα, ότι υπήρχε βυζαντινή εγκατάσταση.

Πολλά  καλύβια και σπίτια των Μανωλατών χτίστηκαν από πρόσφυγες, μικρασιάτες μαστόρους, τούς: Κιρκιτζιώτη και  Γκιουζέληδες, καθώς κι από Καρπάθιους πετροπελεκητάδες, τούς Γιουτλάκηδες.

  

 

Ο  ΕΝΟΡΙΑΚΟΣ  ΝΑΟΣ 

 

  

Φ.2010- Δυτική κύρια πρόσοψη

Φ.2010- Το κωδωνοστάσιο πιθανότατα τού 1890 

Ο ναός τής Ζωοδόχου Πηγής ανήκει στον τύπο τής  δίκλιτης Βασιλικής (με γυναικωνίτη). Καλύπτεται από ενιαία δίρριχτη στέγη. Το νότιο κλίτος  είναι αφιερωμένο στον Άγιο Ελευθέριο, προστάτη των εγκύων.  Στην ίδια θέση τού νοτίου κλίτους υπήρχε ο παλιός ναϊσκος, μικρότερος κατά μήκος από τον σημερινό κυρίως ναό. Εκεί έχει διατηρηθεί  η παλαιά Αγία Τράπεζα και το δάπεδο. Ο υπάρχων (νέος) ναός κατασκευάστηκε το 1827 (σύμφωνα με Υπουργικό Φ.Ε.Κ), δίκλιτος και μεγαλύτερος σε μήκος.  

 

Φ.2022- Το τμήμα τού πρόναου και ο γυναικωνίτης

 

2022- Από τον Πρόναο

 

 

 

2022- Τα βόρεια παράθυρα τού Πρόναου

 

Ο πρόναος και ο γυναικωνίτης προστέθηκαν περί το 1890, με δωρεά τού Χατζημανωλάκη Γερογλή (απεβίωσε το 1955)⁶. Προκειμένου να προστεθεί ο πρόναος και ο γυναικωνίτης διανοίχθηκαν δύο ανόμοια σε πλάτος ημικυκλικά τοξωτά περάσματα πού εξυπηρετούν την ελεύθερη σύνδεση με τον κυρίως ναό. Το ίδιο συνέβη και στο ύψος τού γυναικωνίτη, ακολουθώντας εκεί τα τόξα των σταυροθολίων.  H οροφή του είναι επίπεδη και απλή, χωρίς διάκοσμο.  Η σκάλα ανάβασης βρίσκεται κατά μήκος τού νοτίου  τοίχου, στο χώρο τού πρόναου και απομονώνεται από αυτόν  με τοίχο και πόρτα.

 

ΤΑ ΑΝΟΙΓΜΑΤΑ   

 

Φ,2010-Βόρειο παράθυρο

 

Φ.2010- Το παράθυρο στο βορινό Ιερό

 

Φ,2010- Βόρειος τοίχος

 

Φ.2010-Το διαφορετικό παράθυρο 

 

Ο βόρειος και νότιος τοίχος φέρουν από δύο μεγάλα, αντικριστά τοποθετημένα παράθυρα, στο τμήμα τού  ναού (τού 1827). Είναι ωραίας αναλογίας με ξύλινα κασώματα και "τζαμιλίκια" χωρισμένα με "καϊτια" σε 16 μικρά μέρη. Στο επάνω μέρος υπάρχει φεγγίτης. 

Στο τμήμα τού πρόναου (τού 1890) υπάρχουν τέσσερα όμοια παράθυρα στον βόρειο τοίχο, από δύο πάνω - κάτω, στον πρόναο και στον γυναικωνίτη, δίφυλλα με μονοκάματα "τζαμιλίκια" (πρόκειται για πιο σύγχρονη μάλλον αντικατάσταση κουφωμάτων). 

Η κύρια δυτική πρόσοψη έχει στο κέντρο της την είσοδο τού ναού, διακοσμημένη με λευκό, μαρμάρινο, ημικυκλικό, τοξωτό περιθύρωμα. Οι παραστάτες εδράζονται σε μεγαλύτερη βάση, ενώ στο ύψος τής γένεσης τής αψίδας υποβαστάζουν μικρά απλά κιονόκρανα. Δεξιά και αριστερά τής Πύλης υπάρχει από ένα αψιδωτό παράθυρο πλαισιωμένο με λευκό μάρμαρο. Στο επάνω μέρος, στο γυναικωνίτη, άλλα τρία τοξωτά παράθυρα, χωρίς διάκοσμο, συμπληρώνουν τον φωτισμό του. 

Αφήσαμε τελευταίο το μικρότερο παράθυρο στον βόρειο τοίχο τού Ιερού τού Βορινού κλίτους. Διαφέρει από τα υπόλοιπα, όχι μόνον ως προς το μέγεθος, αλλά και ως προς τον τύπο. Πλαισιώνεται από φαρδιά τεμάχια λευκού μαρμάρου. Στο υπέρθυρο υπάρχει ανακουφιστικό, ημικυκλικό τόξο πλαισιωμένο από λίθους. Φέρει δε σιδεριά ασφαλείας.

 

ΤΑ ΙΕΡΑ 

  

Φ.2010-Ιερό Β.κλίτους 

2010-Ιερό Ν.κλίτους

Τα δύο Ιερά είναι βαθιές αψιδωτές, ημικυκλικής κάτοψης κόγχες, με σημαντικό ύψος. Αυτή τού βόρειου κλίτους περιβάλλεται με λεπτό κοσμήτη ("φρείδι") και στο κέντρο της υπάρχει μικρή σχετικά θυρίδα. Το κάτω μέρος είναι κτιστό. Αριστερά τού Ιερού βρίσκεται η κόγχη τής Πρόθεσης. Άλλη μια κόγχη (τής Προσκομιδής) υπάρχει ανάμεσα στα δύο Ιερά.
Μέσα στο Ιερό φυλάσσεται παλιά εικόνα τού Προφήτη Ηλία που προέρχεται από το ομώνυμο ερειπωμένο εξωκκλήσι τού Αγίου στην περιοχή τού Συνοικισμού "Μαργαρίτες", τού Αγίου Ιωάννου επίσης από την μικρή εγκατάσταση "Καραμανώληδες", και τού Αγίου Γεωργίου (1901) από την επίσης μικρή εγκατάσταση "Γεωργάτες".

 

2010-Ιερά νοτίου και βορείου κλίτους

Φ. 2010-Το Ιερό τού βορείου κλίτους

(α)Φ.2026-Το Ιερό Β.κλίτους

 

 

 

 

 

 

(β) 2026- Το Ιερό Νοτίου κλίτους

(δ)Το Ιερό Ν. κλίτους και η πόρτα

(γ)Φ.2026- Η ανατολική αυλή

 

Οι κόγχες των Ιερών είναι ημικυκλικής κάτοψης. Η κόγχη τού βορείου κλίτους  φέρει φωτοθυρίδα. Στην κόγχη τού νοτίου κλίτους τού παλιού ναού υπάρχει μικρή πόρτα που θα διανοίχθηκε ασφαλώς μετά το 1827, με την επέκταση τού ναού.  Το βόρειο Ιερό έχει πέτρινο κοσμήτη σε μια απόσταση περίπου 50 εκ. κάτω από τη στέγη, δημιουργώντας μια φαρδιά ζώνη. Καθώς η λιθοδομή κατασκευάστηκε εκεί μιμούμενη το εκφορικό σύστημα, προεξέχει από τον κυρίως τοίχο, παίρνοντας μια κλίση προς τα έξω, "στεφανώνοντας" ευχάριστα το Ιερό. Ψηλότερα δε από τη στέγη του υπάρχει στρογγυλό άνοιγμα (μάτι βοδιού), ισλαμική συνήθεια με ευρεία εφαρμογή στη Σάμο. Το παλιό Ιερό τού νοτίου  κλίτους είναι απλούστερο.

 

 

ΤΑ  ΣΤΑΥΡΟΘΟΛΙΑ 

 

Η ιδιοτυπία τού ναού έγκειται στον τρόπο στέγασης, που δεν γίνεται με ενιαίους θόλους αλλά με σειρά σταυροθολίων (έξη συνολικά "φατνώματα", ήτοι: από τρία κατά μήκος κάθε κλίτους)

  

Φ.2022- Έποψη τού δίκλιτου σταυροθολιακού ναού από τον Πρόναο

Η εφαρμογή σταυροθολίων είναι βυζαντινή παράδοση που βασιζόταν στην τεχνική της πλινθοδομής (οπτόπλινθοι-τούβλα και ισχυρό ασβεστοκονίαμα)  και στην απουσία μόνιμων ενισχυτικών νευρώσεων (η βυζαντινή παράδοση προτιμά τη συνέχεια της επιφάνειας, καθώς το εσωτερικό της που είναι ενιαίο και κοίλο αποτελεί ιδανικό πεδίο για ψηφιδωτά και τοιχογραφίες), ενώ η γοτθική  προτιμά τον γραμμικό σκελετό. 

Ο τύπος των βυζαντινών σταυροθολίων με λαξευτές νευρώσεις (βεργία) εμφανίζεται κυρίως κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο (13ος-15οςαι.), επηρεασμένος από τη δυτική γοτθική αρχιτεκτονική ειδικά σε νησιωτικές περιοχές. Ήταν αποτέλεσμα τής επίδρασης της Φραγκοκρατίας και τής γοτθικής αρχιτεκτονικής, συνδυασμένη με τη βυζαντινή παράδοση. 

Ο γνωστός "δωδεκανησιακός" ή "σταυροθολιακός" τύπος ξεκίνησε από την Ρόδο γύρω στο 1750 και διαδόθηκε ταχύτατα στα υπόλοιπα Δωδεκάνησα και στη Μικρασία. Πρώτοι οι Ροδίτες Μάστορες  μετέδωσαν την τεχνογνωσία των νευρωτών σταυροθολίων των Ιωαννιτών στα άλλα νησιά. 

Ο Γεώργιος Ντέλλας στη διδακτορική μελέτη του για τις σταυροθολιακές εκκλησίες της Δωδεκανήσου γράφει ότι: "Οι μεταβυζαντινές ορθόδοξες εκκλησίες με γοτθικά σταυροθόλια παρουσιάστηκαν στα μέσα του 18ου αιώνα, για πρώτη φορά στην πόλη της Ρόδου, και εξαπλώθηκαν στην συνέχεια σ’ όλο το νησί και στα περισσότερα νησιά της Δωδεκανήσου, (μέχρι το 1924) γι΄ αυτό ονομάζεται και δωδεκανησιακός τύπος και στη συνέχεια στη Μικρά Ασία".  

Επισημαίνει επίσης τα νησιά όπου συναντάμε Εκκλησίες με γοτθικά σταυροθόλια όπως στη Σύμη, Καστελλόριζο, Χάλκη και Αλιμιά, Κάρπαθο, Κάλυμνο, Νίσυρο και Τήλο. Οι Συμιακοί μάστορες υιοθέτησαν νωρίς την τέχνη και την μετέφεραν σε γειτονικά νησιά. To Καστελλόριζο αποτέλεσε έναν από τους κύριους σταθμούς εξάπλωσης του τύπου προς τα ανατολικά. Στη Χάλκη και στην Αλιμιά η τέχνη εισήχθη κυρίως από Καρπάθιους μαστόρους. Οι Καρπάθιοι τεχνίτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διάδοση του τύπου, ειδικά στη Χάλκη. Στη δε Μικρασία  η επιρροή τού δωδεκανησιακού τύπου έφτασε μέχρι τα παράλιά της, στην Αντίφελλο (απέναντι από το Καστελλόριζο) ακόμη και μέχρι τη Σπάρτη της Πισιδίας. Η κατασκευή τέτοιων ναών συνεχίστηκε αδιάλειπτα μέχρι το 1924, καλύπτοντας μια περίοδο σχεδόν 175 ετών⁷.  Μετά δε το 1850 προστέθηκαν νεοκλασικά και μπαρόκ στοιχεία. 

Για την κατασκευή των σταυροθολίων η οροφή χωρίζεται σε τετράγωνα τμήματα ("φατνώματα"). Στις διαγώνιες ενώσεις τοποθετούνται πέτρινα νεύρα (λαξευτά "βεργία") που συγκλίνουν όλα στο κέντρο. Στο σημείο τομής των νεύρων τοποθετείται μια κεντρική πέτρα, το «κλειδί», που συχνά φέρει ανάγλυφο διάκοσμο (π.χ. σταυρό ή άνθος). Λόγω της αποτελεσματικής κατανομής του βάρους μέσω των σταυροθολίων στις γωνιακές κολώνες ή στους τοίχους, οι τοίχοι μπορούσαν να είναι λεπτότεροι και να έχουν μεγαλύτερα παράθυρα.

 
Παρόλο που ο δωδεκανησιακός τύπος δανείστηκε  τη μορφή των σταυροθολίων από τα έργα των Ιωαννιτών Ιπποτών (1309-1522), οι διαφορές  στη δομή, τη χρήση και την αισθητική είναι ουσιαστικές:

 

Στα έργα των Ιπποτών ο σκελετός των νεύρων είναι οργανικός και κρατάει πραγματικά το βάρος της οροφής. Το γοτθικό τόξο είναι πολύ οξυκόρυφο. Χρησιμοποιούσαν μεγάλους, λαξευμένους ισόδομους λίθους σε όλη την επιφάνεια του θόλου. Στο κέντρο ("κλειδί") υπάρχουν συνήθως οικόσημα των Μεγάλων Μαγίστρων ή του Τάγματος των Ιωαννιτών Ιπποτών.

 

Στον Δωδεκανησιακό τύπο τα νεύρα είναι συνήθως διακοσμητικά ή λειτουργούν συμπληρωματικά. Τα φορτία τού θόλου παραλαμβάνονται κυρίως από τούς πλάγιους τοίχους τής εκκλησίας και όχι αποκλειστικά από τον σκελετό των νεύρων. 

Τα τόξα είναι πιο χαμηλωμένα ή ελαφρώς οξυκόρυφα (ασκώντας μεγαλύτερη πίεση φορτίων στους τοίχους). Οι Έλληνες μάστορες τα προσάρμοσαν ώστε να θυμίζουν περισσότερο τη βυζαντινή καμάρα. Στην προκειμένη περίπτωση χρησιμοποιείται τοπικός πωρόλιθος, ο οποίος είναι εύκολος στη λάξευση αλλά ανθεκτικός, και λαξευτή πέτρα μόνο στα νεύρα. Τα ενδιάμεσα τμήματα -τα τρίγωνα του θόλου ("τύμπανα")- γεμίζονταν με αργολιθοδομή, ελαφρόπετρα και πολύ σοβά, κάνοντας την κατασκευή πιο οικονομική, γρήγορη και ελαφριά. Στο κλειδί συναντάμε θρησκευτικά σύμβολα, χρονολογίες ή φυτικά μοτίβα (ρόδακες), προσαρμοσμένα στην ορθόδοξη παράδοση.

Τα σταυροθόλια  συχνά βάφονταν με έντονα χρώματα ή έφεραν αστέρια σε γαλάζιο φόντο, συμβολίζοντας τον ουράνιο θόλο. 

 

Η διάδοση του δωδεκανησιακού σταυροθολιακού τύπου οφείλεται σε έμπειρους λαϊκούς τεχνίτες -κατ΄αρχάς Ροδίτες- και οικοδομικές συντεχνίες (ισνάφια), οι οποίοι μετέφεραν την τεχνογνωσία από νησί σε νησί και στα παράλια της Μικράς Ασίας.

 Η Οικογένεια των Καρπάθιων Μαστόρων ήταν επίσης φημισμένοι για την ικανότητά της στο χτίσιμο σταυροθολίων. Ταξίδευαν σε όλο το νησιωτικό συγκρότημα, μεταφέροντας την τεχνική των νευρώσεων. Η τέχνη περνούσε από τον πατέρα στον γιο, διατηρώντας τα «μυστικά» της χάραξης των τόξων και της στήριξης των θόλων χωρίς τη χρήση τρούλου. 

                        . 

 

Στον Ενοριακό Ναό Μανωλατών τα δύο κλίτη ξεχωρίζουν οπτικά από τρεις  κατά μήκος κολόνες στο κέντρο τού κυρίως ναού όπου στηρίζονται τα τόξα των σταυροθολίων. Οι κολόνες είναι ξύλινες, στρογγυλές,  μεσαίου διαμετρήματος.  Στους  πλάγιους τοίχους τα τόξα στηρίζονται ψηλά, στη γένεσή τους, σε επίπεδες παραστάδες (φουρούσια) που προεξέχουν έντονα από τούς τοίχους. Ανάμεσά τους διαμορφώνονται τα έξη φατνώματα. Τα τόξα των μεγάλων φατνωμάτων που αλληλοτέμνονται είναι ήπια και  ημικυκλικά κατά τα βυζαντινά πρότυπα. Οι ακμές των φατνωμάτων και  οι νευρώσεις φαίνονται διακοσμητικές. Tονίζονται με γραμμικές γύψινες διακοσμήσεις σε μορφή βεργίων και είναι χρωματισμένες. Οι νευρώσεις συγκλίνουν στο κέντρο κάθε  φατνώματος στο "κλειδί" που είναι διακοσμημένο με μια ροζέτα (άνθος).

2010- Σταυροθόλια στο κέντρο 

2010- Πλαϊνά Σταυροθόλια-Στήριξη

2010 - Σταυροθόλια υποβασταζόμενα από κολονάκια

 

 

Σε αντίθεση με τη βαριά εξωτερική μορφή τού ναού, οι κολόνες στο εσωτερικό του που στηρίζουν τα ζωγραφισμένα σταυροθόλια είναι λεπτόσχημες και κομψές, κάνοντας ανάλαφρο τον κυρίως ναό. Είναι φανερό ότι το κύριο βάρος τής διακόσμησης τού ναού δόθηκε στην οροφή. 

 

Οι ντόπιοι μάστορες της Τουρκοκρατίας υιοθέτησαν τα ιπποτικά σταυροθόλια, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες των ορθόδοξων ναών. Ο Χαράλαμπος Μπούρας που μελέτησε τούς σταυροθολιακούς ναούς τής Δωδεκανήσου προσδιόρισε τη Ρόδο ως το κέντρο ακτινοβολίας της τεχνοτροπίας. Ακολουθώντας δε την πορεία των Ροδίων μαστόρων παρατηρεί την εξάπλωσή της στη Σύμη, στη Χάλκη, στην Κάρπαθο και στα μικρασιατικά παράλια. Τυπολόγισε τούς ναούς σε μονόχωρους και τρίκλιτους, επισημαίνοντας την απουσία τρούλου ως το βασικό χαρακτηριστικό που τους διαφοροποιεί από την υπόλοιπη ελλαδική ναοδομία.Τονίζει ακόμα στο έργο του ότι οι νευρώσεις στους ναούς αυτούς έχουν συχνά περισσότερο διακοσμητικό παρά καθαρά δομικό ρόλο, σε αντίθεση με τον ευρωπαϊκό Γοτθισμό. Τοποθέτησε την ακμή του φαινομένου στον 18ο και 19ο αιώνα, χαρακτηρίζοντάς το ως μια «αρχιτεκτονική ιδιωματική γλώσσα» που εξέφραζε την τοπική ταυτότητα των Δωδεκανησίων έναντι των Οθωμανών. Συμπερασματικά δε κατέληξε ότι τα σταυροθόλια αυτά δεν ήταν μια «ξένη» παρέμβαση, αλλά μια δημιουργική ενσωμάτωση του παρελθόντος της Ρόδου στη ζωντανή ορθόδοξη παράδοση, δημιουργώντας αυτό που ονομάζουμε σήμερα «Δωδεκανησιακό Τύπο»⁸.

 

Στη Σάμο η  χρήση σταυροθολίων είναι αρκετά σπάνια  Γνωρίζουμε (όσον μας αφορά) την εφαρμογή  τους  στο ναό τού Αγίου Νικολάου Μυτιληνιών (τού 1624 μάλλον) σε όλο το θόλο, καθώς και στον ναό τού Αγίου Σπυρίδωνα (προ τού 1886) έξω από τους Μαυρατζαίους σε δύο μικρά γωνιακά διαμερίσματα τού περιστώου του ⁹. 

ΤΟ ΤΕΜΠΛΟ      
 

Φ.2022-  Τέμπλο Βορείου κλίτους- Η πύλη τής Προσθήκης, η Ωραία Πύλη και επάνω ο τρούλος (η φούσκα)

Το τέμπλο είναι ξύλινο, διακοσμημένο με ρόμβους και λεπτά κολονάκια με επίκρανα. Στον θριγκό υπάρχει  Δωδεκάορτο. Πάνω από κάθε Ωραία Πύλη των δύο κλιτών υπάρχει  από ένας τρούλος ("φούσκα"). 

Οι δεσποτικές εικόνες τού τέμπλου: Στο βόρειο κλίτος, αριστερά τής Ωραίας Πύλης υπάρχει ασημωμένη εικόνα τής Παναγίας με επιγραφή: "Παναγιώτης Σ. Δροσινός  Μαϊου 1907/ Δωρητές Κυριάκος Κ. Κιουλάφας και Κωνσταντίνος Κρητικός / ¨Εργο Σταματίου Δροσινού 1908" και η εικόνα τής Σύναξης των Αρχαγγέλων: "Δωρεά Ιωάννου Κονδύλη 1914". 

2010- Σύναξη Αρχαγγέλων 1914

Στο τέμπλο τού νοτίου κλίτους τοποθετήθηκε η εικόνα τού Ιωάννου Προδρόμου (ίσως τού 19ου αιώνα), τής Αγίας Παρασκευής και η παλαιότερη τού Αγίου Ελευθερίου: "Δέησις τής δούλης τού Θεού Ζαφειρώς Γ.Τ.Φ. 1827 Φεβρουαρίου..." που αναφέρει και ο Ιωάννης Παπάλης, καθώς και μία φορητή τού Αγίου Αθανασίου: "Υπό χειρός Γεωργίου Σαμίου 1841 τή 27η Μαρτίου". Παλαιά είναι και η επάργυρη εικόνα τής Ζωοδόχου Πηγής που τυγχάνει αχρονολόγητη¹⁰. Αναφερόμενοι γενικότερα στις εικόνες, επισημαίνουμε ότι στον βόρειο τοίχο τού κυρίως ναού είναι αναρτημένες οι μικρές εικόνες που προέρχονται από το δωδεκάορτο τού τέμπλου τού ναού τού Αγίου Γεωργίου στις "Μαργαρίτες"¹¹. Σε μία απ΄αυτές υπάρχει χρονολογία "1875".  

 

Φ.2010- Τέμπλο Βορείου κλίτους ζωγραφισμένο

 

Φ.2022 Ι.Π. -  Το Τέμπλο τού Νοτίου κλίτους βαμμένο άσπρο

 

 

 

 

 

 

 

 

O διάκοσμος  τού ναού περιορίζεται εξωτερικά στην λίγη μαρμαρική τής εισόδου τού ναού και των παραθύρων τής δυτικής πρόσοψης και εσωτερικά στα ζωγραφισμένα σταυροθόλια και φυσικά στο τέμπλο που προβάλλεται έντονα μέσα στον ναό. Τα σταυροθόλια και το τέμπλο σύμφωνα με τον Ιερέα Νικηφόρο Γερογλή ζωγραφίστηκαν από τον Κωνσταντίνο Μηλιώτη που διετέλεσε Ιερέας στον ναό τής Ζωοδόχου Πηγής από το 1970 έως το 1981. 

Όσο για τη μαρμαρική, αναβιώνει αυτή κατά τον 18ο αρχές 19ου αιώνα σαν συνέπεια τής στροφής τής Οθωμανικής αρχιτεκτονικής σε ανάγλυφα (σε λευκό μάρμαρο)  και τής απασχόλησης Ελλήνων μαρμαράδων σε τζαμιά τού 18ου αιώνα. Στο Άγιον Ορος, στα νησιά τού Αιγαίου και στο Πήλιο συνηθίζονται μαρμάρινα θυρώματα, πλαίσια παραθύρων, διάφορες διακοσμητικές πλάκες από λευκό μάρμαρο (και πωρόλιθο) με θεματολόγιο το οθωμανικό μπαρόκ ή ροκοκό μαζί με παραστάσεις πηγαίου γούστου και πάντα λαϊκού χαρακτήρα.

 

Στον νότιο τοίχο τού ναού βρίσκεται τοποθετημένο μαρμάρινο ηλιακό ρολόϊ, όπως κι αυτό που είδαμε στην Αγία Πελαγία Καρλοβασίου. 

 Φ.2010 - Το ηλιακό ρολόϊ  τής Ζωοδόχου Πηγής

Φ.2017- Το ηλιακό ρολόϊ Αγ. Πελαγίας Καρλοβασίου

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

ΤΟ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟ 

 

Η αρχιτεκτονική των καμπαναριών στα τέλη τού 1800 χαρακτηρίζεται από τη μετάβαση στον Νεοκλασικισμό και τη χρήση δυτικών προτύπων, αφήνοντας πίσω τα πιο απλά μεταβυζαντινά χαρακτηριστικά.  Η περίοδος αυτή συμπίπτει με την εποχή της Ηγεμονίας στη Σάμο, μια εποχή οικονομικής άνθησης που επηρέασε σημαντικά την εκκλησιαστική αρχιτεκτονική. Λόγω δε της γειτνίασης με τα παράλια της Μικράς Ασίας, πολλοί τεχνίτες έφεραν τεχνοτροπίες από τη Σμύρνη, ενισχύοντας τον διακοσμητικό πλούτο.

Τα κωδωνοστάσια ήταν πολυώροφες δομές, με τρία ή τέσσερα επίπεδα που σταδιακά στένευαν προς τα πάνω. Γίνονταν  χρήση λαξευτής πέτρας και μαρμάρου, ειδικά σε γείσα και κίονες. Τα ανοίγματα όπου κρέμονταν οι καμπάνες ήταν συνήθως ημικυκλικά τόξα. Γινόταν χρήση παραστάδων και επικράνων. Πολλά καμπαναριά κατέληγαν σε μικρούς τρούλους («φούσκες») ή πυραμιδοειδείς στέγες καλυμμένες με κεραμίδια ή μέταλλο.  Πολλά επίσης ήταν ανεξάρτητα από τον κυρίως ναό, κτισμένα σε σχήμα πύργου με διαδοχικά επίπεδα όπως προείπαμε.

 

2022- Το καμπαναριό από τα βορινά

Το καμπαναριό από τα ανατολικά και η καμάρα

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Το νέο κωδωνοστάσιο τής Ζωοδόχου Πηγής  είναι  ένα δείγμα της σαμιακής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής των τελών του 19ου αιώνα (περίοδος Ηγεμονίας). Κτίστηκε το 1890  κατά την ανέγερση προφανώς τού πρόναου. Βρίσκεται στην νοτιοδυτική  γωνία τού ναού. Είναι ανεξάρτητη δομή από τον κυρίως ναό, πυργοειδής  με τέσσερα διαδοχικά επίπεδα. Κατά την τοποθέτησή της, λόγω στενότητας χώρου, κατέλαβε  το πλάτος τού κοινόχρηστου δρομίσκου που οδηγεί στην επάνω γειτονιά τού χωριού. Στη βάση της προβλέφθηκε  πέρασμα (καμάρα) για τούς πεζούς. Αναπτύσσεται ο πύργος με δίλοβα τοξωτά ανοίγματα και κολονάκια στο  δεύτερο επίπεδο και ένα τοξωτό σε κάθε πλευρά τού τρίτου επιπέδου για τις καμπάνες. Το τέταρτο και τελευταίο επίπεδο είναι ένας οκτάπλευρος μικρός τρούλος («φούσκα»). Τέλος, επισημαίνουμε ότι το συγκεκριμένο καμπαναριό είναι επιχρισμένο. 

Το παλιό καμπαναριό τού ενοριακού ναού (που χρόνια τώρα μένει ασυναρμολόγητο) προέρχονταν πιθανότατα από τον παλιό ναό, προ τού 1827 (οι Μανωλάτες ιδρύθηκαν περί το 1795). Έγινε από  λευκό μάρμαρο τού αρχαίου λατομείου δυτικά των Μανωλατών, όπως και κάποια περιθυρώματα σε ανοίγματα τού ναού. Σήμερα τα μαρμάρινα μέλη του σώζονται στοιβαγμένα στο πίσω μέρος τού ναού (ανατολικό). Πρέπει να πούμε ότι εδώ και χρόνια αρκετοί κάτοικοι των Μανωλατών  αναζητούσαν λύσεις για την αναστύλωση τού παλιού κωδωνοστασίου.  

 

2010- Μάρμαρα  παλιού καμπαναριού στο βορινό τοίχο τού ναού

 

2010- Μάρμαρα  παλιού καμπαναριού

 

Φωτ.2022- Ι.Π.  Τα μάρμαρα διασώζονται σήμερα στοιβαγμένα στο πίσω μέρος τού ναού (ανατολικά)

Βρισκόταν στην γωνία τού νοτιοδυτικού τοίχου, τού ναού τού 1827. Αφαιρέθηκε προκειμένου να εκτελεστούν οι εργασίες προσθήκης τού πρόναου τού ναού. Φαίνεται όμως (από μαρτυρίες) ότι δεν ξαναχρησιμοποιήθηκε λόγω φθοράς(;).  Αυτό που μάλλον θα επικράτησε ως αντίληψη ήταν το ρεύμα  μετάβασης στον Νεοκλασικισμό  και η χρήση δυτικών προτύπων. 

Ωστόσο, κάποιοι φρόντισαν ώστε να μην σκορπίσουν τα μάρμαρα για άλλες χρήσεις. Φυλάχτηκαν στην αυλή τού ναού για δύο αιώνες! Κατ΄αρχάς στον βορινό τοίχο τού ναού και στη συνέχεια στοιβαγμένα στο πίσω μέρος, στα ανατολικά, όπου βρίσκονται μέχρι σήμερα.

 

2010-Το  δρομάκι νοτίως τού ναού

(ε) - Χρήση άσπρης πέτρας στα σπίτια

2010- Η βρύση τού 18

 

Με λευκή μαρμαρική φιλοτεχνήθηκε και η βρύση τού χωριού με τη συνδρομή των κατοίκων στα 1816: "Η ΚΡΗΝΗ ΑΥΤΗ ΙΔΡΥΘΗ ΔΙΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑΣ / ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΜΑΝΟΛΑ / ΤΩΝ ΕΝ ΕΤΕΙ 1816".  

 

Με άσπρες πλάκες είχε στρωθεί το όμορφο δρομάκι στα δυτικά και στα νότια τού ναού. Άσπρα μάρμαρα χρησιμοποιήθηκαν σε τοίχους σπιτιών, καθώς και στην κατασκευή σκαλοπατιών. Με την ίδια πέτρα στρώθηκε το δάπεδο των ναών τού Αγίου Γεωργίου στον Μαχαλά "Μαργαρίτες" και τής Αγίας Τριάδος στις "Βαλεοντάτες". 

Φαίνεται πως το αρχαίο λατομείο συνέχιζε να λειτουργεί επί μακρόν. Κατά την χρονική δε περίοδο που αναπτύσσονταν οι " Έξη  Μαχαλάδες" (17ος/18ος αιώνας) γίνονταν εξορύξεις μαρμάρων.  Σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο, κηρυγμένο διατηρητέο μνημείο.

                        .

Την περίοδο αυτή (Μάϊος 2026) εκτελείται έργο καθαρισμού  των όψεων τού ναού.

 

(ζ)-(η)-(θ) φωτογραφίες των εργασιών

 

 

                                                                          📚   

(1) Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης- ΣΑΜΙΑΚΑ "Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ.4ος -1886 

(2) Victor Guerin  “Description de l΄ Ile de Patmos et de l΄ Ile  de  Samos” – Paris ,    Auguste Durand, Libraire -1836 

(3) Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης- ΣΑΜΙΑΚΑ "Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ.4ος -1886 

(4) Εμμ. Ι. Κρητικίδης “Τοπογραφία- Αρχαία και σημερινή τής Σάμου”. Εν Ερμουπόλει- Εκ τού τυπογραφείου Ρενιέρη Πρίντεζη- 1869

(5) Νικήτας Κυπαρίσσης- Τεχνικός Συντήρησης Κεραμικής / Σκηνογράφος- Ενδυματολόγος

(6) Τα στοιχεία  μας έδωσε ο Αρχιμανδρίτης  Νικηφόρος Γερογλής, νυν Ιερέας τού Ενοριακού ναού Μανωλατών (καταγόμενος από τον Πλάτανο)  

(7) Ντέλλας, Γεώργιος (2011, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ)), "Oι σταυροθολιακές εκκλησίες της Δωδεκανήσου (1750-1924)"  https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/26128 

(8)  Χαράλαμπος Θ. Μπούρας "Βυζαντινά σταυροθόλια με νευρώσεις" Έκδοση 1965 

(9) Iωάννα Παραφέστα “Πορφυριάδα Σχολή” Β' ΜΕΡΟΣ “Ο Αρχιτέκτων Ν.Τσουκαλαδάκης” 2016parafestareseatch.blogspot.gr  

(10) Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 – Ιωάννης Παπάλης (Διετέλεσε Επίσκοπος Σάμου από το  1948 ως 1967)   

(11) Ι.Π.Παραφέστα  "ΔΥΟ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΟΥ 18ου αι. ΤΩΝ ΕΞΗ ΣΥΝΟΙΚΙΩΝ ΒΑΛΕΟΝΤΑΤΕΣ - ΜΑΡΓΑΡΙΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΝΟΡΙΑΚΟΙ ΝΑΟΙ ΤΟΥΣ" 2019-  parafestareseatch.blogspot.gr  

Εικόνες: 

(α)-(β)-(γ)-(δ)-(ζ)-(η)-(θ): Νικήτας Κυπαρίσσης 

(ε) httpvisit.samos.grindex -   Λοιπές φωτογραφίες: Ιωάννα Π. Παραφέστα

                                                                                   .