Ιωάννα Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - 2026

Tο εκκλησάκι τής Αγίας Παρασκευής- Η πρόσβαση από τον αμαξιτό δρόμο- Νοτιοανατολική έποψη Φ.2015 Ι.Π.

Α- ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΟΙΚΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Tο εκκλησάκι τής Αγίας Παρασκευής βρίσκεται στη Βορειοδυτική Σάμο, στα ανατολικά περίχωρα τού Νέου Καρλοβασίου, στη θέση "του Κωστή η βρύση". Ανατολικότερα, ακόμα, το Φουρνιώτικο ρέμα (από το παλαιό όνομα τού χωριού "Φούρνοι", σημερινή "Υδρούσσα") με λιγοστό πλέον νερό διατρέχει τον καλλιεργημένο Κάμπο και απολήγει στη θάλασσα, στην ευρύτερη περιοχή τής "Παναγίτσας" (σημερινού Λεπροκομείου).

Εδώ, στην "Παναγίτσα τού Νεοκαρλοβασίου", ο Εμμ. Κρητικίδης¹ εντόπιζε στο β΄μισό τού 19ου αιώνα κυκλώπεια τείχη μικρού φρουρίου, τα οποία στέκονταν όρθια στον αγρό τού Εμμ. Σαρρή, γύρω από το οποίο επεκτεινόταν ανώνυμη πόλη μέχρι τού Φουρνιώτικου ρέματος προς τα δυτικά. Βρέθηκαν μάλιστα ορειχάλκινα Ρωμαϊκά και Βυζαντινά νομίσματα.

Μια από τις πλευρές κυκλωπείου επίσης τείχους πανάρχαιου φρουρίου σώζονταν πάνω στο δρόμο, κατά την "Κρήνη τού Κωστή" ανατολικά τού Καρλοβασίου, όπου χτίστηκε το εκκλησάκι τής Αγίας Τριάδος. Σε όλη δε την περιοχή φαίνονταν λείψανα καταστραφείσας πόλης.

Κυκλώπεια τείχη φρουρίου υπάρχουν και στο "Παλαιοκαστράκι", δυτικά τού χωριού των Κοντακεϊκων και ανατολικά τού Φουρνιώτικου ρέματος. Πάνω δε από το χωριό υπήρχε οχυρή πόλη σε υψόμετρο περίπου 700μ..Στην οχυρή αυτή πόλη εικάζεται ότι μετακόμισαν, κατά τα τέλη τού 13ου αιώνα (επί κυριαρχίας στη Σάμο τής "Μαόνας" των Γενουατών Ιουστινιάνων τής Χίου) οι κάτοικοι των παραθαλάσσιων πόλεων τής περιοχής τού "Μεσαίου Καρλοβασίου" και τής "Παναγίτσας" παρενοχλούμενοι συνεχώς από τούς πειρατές.

Το κάστρο είχε άμεση επαφή με την ύπαιθρο και με τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις στο μικρό οροπέδιο νοτίως αυτού, όπου και σώζεται σε παλαιό χάρτη το τοπωνύμιο "Βασιλικοχώραφο" (Βασιλιάς ή Δεσπότης αποκαλούνταν ο Γενουάτης Ηγεμόνας). Στην περιοχή υπάρχουν επίσης παλιά ασκηταριά - παρεκκλήσια. Στο μέσον τού οροπεδίου σώζονταν ερειπωμένο παρεκκλήσι, τού "Αγίου Ιωάννου". Νότια τού κάστρου και τού οροπεδίου εκτείνονταν βυζαντινή πόλη. Στα νοτιοδυτικά του "Καστροβουνίου", στην ευρύτερη περιοχή υπάρχουν τόποι με αρχαία κυκλώπεια τείχη, με παλαιοχριστιανικό ναϋδριο και με φούρνους κατασκευής κεραμικών (χρηστικών σκευών κυρίως), τής βυζαντινής περιόδου.

Η ευρύτερη περιοχή τού Φουρνιώτικου ρέματος ανατολικά τού ναϊσκου τής Αγίας Παρασκευής-Φ.2015

Στο βάθος (Βόρειο-Ανατολικά) φαίνεται το Καστροβούνι με τον οχυρό άλλοτε οικισμό και το χωριό "Κοντακαίικα" στις Δυτικές παρυφές του. Δεξιά (στα Νότια) συνεχίζεται η οροσειρά τής Αμπέλου όπου βρίσκεται το χωριό "Φούρνοι" (σήμερα Υδρούσσα).

Δυτικά τού Φουρνιώτικου ρέματος, σε μικρό ύψωμα υπήρχε βίγλα. Συνήθως ενδιάμεσες βίγλες χρησίμευαν στην καλύτερη επικοινωνία των οχυρωμένων οικισμών (βίγλα=μικρός πύργος που χρησίμευε σαν παρατηρητήριο και φυλάκιο. Η λέξη προέρχεται από το λατινικό "vigila" που σημαίνει παρατηρητήριο, σκοπιά. Συνήθως ήταν μέρος ενός δικτύου από πολλές βίγλες σε οπτική επαφή μεταξύ τους και για αυτό συχνά τις συναντάμε σε υψώματα ή ακρωτήρια).

Τα στοιχεία -αρχαία και βυζαντινά- που εντοπίσθηκαν κατά καιρούς στην περιοχή ανατολικά τού Φουρνιώτικου ρέματος και νοτιοδυτικά τού "Καστροβουνίου" μαρτυρούν την αδιάλειπτη παρουσία ανθρώπινης ζωής αλλά και τη στενή σχέση αυτών των εγκαταστάσεων με το "Καστροβούνι".

Παλαιός χάρτης τής περιοχής:

Το Φουρνιώτικο ρέμα στα αριστερά (δυτικά). Νότια τού εκκλησιδίου τής Αγίας Τριάδος που αναγράφεται στον χάρτη βρίσκεται ο ναϊσκος τής Αγίας Παρασκευής. Στην απέναντι όχθη τού ρέματος ο επαρχιακός δρόμος οδηγεί στο χωριό "Υδρούσσα" (Φούρνοι). Καθ΄οδόν και ευρύτερα αυτής, ξεκινώντας από τα βόρεια όπου εκτείνεται η παραθαλάσσια τοποθεσία τής "Παναγίτσας" και όπου βρίσκεται το παλαιό "Λεπροκομείο", διακρίνονται οι τοποθεσίες "Βίγλα" στα νότια τής Εθνικής οδού Καρλοβασίου-Σάμου, "Βλαχάτες" (ή Βλαχάκι), το παρεκκλήσι "Πεταλούδα", το ασκηταριό τού "Γεροβάσου" (ή Νεροβάσου) και η "Κεραμίδα" νοτιότερα τής Υδρούσσας. Τα τοπωνύμια, τα ασκηταριά και οι ονομασίες παλαιών εγκαταστάσεων προδίδουν την αδιάλειπτη κατοίκηση τής περιοχής, αλλά και τής καταφυγής σε αυτή.

Η δραματική φυγή στα 1476 τού λιγοστού πληθυσμού που είχε απομείνει στη Σάμο καθώς και η υποδούλωσή της στους Οθωμανούς ερήμωσε εξ ολοκλήρου σχεδόν το νησί. Η επανοίκισή του με πρωτοβουλία των Οθωμανών στα μέσα τού 16ου αιώνα έφερε μετανάστες και πρόσφυγες από τη στεριανή Ελλάδα, τις Μικρασιατικές παράκτιες περιοχές και τον αιγαιακό κόσμο. Βρήκαν τα κάστρα και τους βυζαντινούς οικισμούς κατεστραμμένους λόγω των επιδρομών, των σεισμών (και αυτού τού 1476 που συνέπεσε με την εγκατάλειψη τού νησιού), των λεηλασιών και τής εγκατάλειψης. Οι πρώτοι οικιστές, γενικότερα στη Σάμο, χρησιμοποίησαν τα λείψανα (αρχαία και βυζαντινά) σαν οικοδομική ύλη για τις νέες εγκαταστάσεις τους.

Αρκούμενοι στην περιοχή ενδιαφέροντός μας, παρατηρούμε ότι κατοικήθηκε εκ νέου με την ίδρυση εγκαταστάσεων σε θέσεις που να διασφαλίζουν κάποια προστασία για τον πληθυσμό από τις συνεχιζόμενες πειρατικές επιδρομές.

Η επιγραφή ανίδρυσης τού 1884

Σε ένα τέτοιο οικιστικό και ιστορικό περιβάλλον κτίστηκε, σε άγνωστο χρόνο, κάποιο εκκλησάκι το οποίο, ευρισκόμενο αργότερα σε ερειπιώδη μάλλον κατάσταση, αναστηλώθηκε ή ξαναχτίστηκε στα 1884, σύμφωνα με την μαρμάρινη επιγραφή που είναι εντοιχισμένη στον δυτικό τοίχο τού ναϊσκου:

ΑΝΙΔΡΥΤΑΙ / ΔΑΠΑΝΗ / ΕΥΣΕΒΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΚΑΛΩΝ / ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΩΝ / ΜΗΝΙ ΟΚΤΩΒΡΙΩ 1884 Ήτοι:

«Αναστηλώθηκε (σ.σ.ή χτίστηκε ξανά) με τα έξοδα και τη συνδρομή ευσεβών και φιλόκαλων (σ.σ. που αγαπούν την ομορφιά, την ευπρέπεια, τη διακόσμηση του οίκου του Θεού) χριστιανών , τον μήνα Οκτώβριο του 1884».

Το "ΑΝΙΔΡΥΤΑΙ" («Ιδρύθηκε εκ νέου», «αναστηλώθηκε» ή «ξαναχτίστηκε») σε κάθε περίπτωση υποδηλώνει ότι στο σημείο υπήρχε παλαιότερα ένας ναός που είχε καταστραφεί (π.χ. από σεισμό, πυρκαγιά, πόλεμο ή εγκατάλειψη) και το 1884 έγινε η όποια αποκατάστασή του.

Εικόνα από τον ναό τής Αγίας Παρασκευής

Το εκκλησάκι αφιερώθηκε στην Αγία Παρασκευή.

Η Αγία Παρασκευή γεννήθηκε στη Ρώμη επί αυτοκράτορα Αδριανού (117-138 μ.Χ.). Ασχολήθηκε εντατικά στη ζωή της με την ιεραποστολή στη Ρώμη και την ευρύτερη περιοχή. Βασανίστηκε επί Αντωνίνου τού Ευσεβούς (138-161), τού οποίου παρά ταύτα θεράπευσε την όραση. Λόγω αυτού τού συμβάντος θεωρήθηκε από τους Χριστιανούς προστάτιδα των ματιών. Αργότερα κατά τον νέο διωγμό που εξαπέλυσε ο Μάρκος Αυρήλιος (161-180) συνελήφθη και πάλι η Αγία και βασανίστηκε προκειμένου να αλλαξοπιστήσει. Τελικώς, αποκεφαλίστηκε. Τιμάται και από την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία².

Β- ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΟ β΄ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

Tο β΄μισό τού 19ου αιώνα, όταν ανασκευάστηκε το εκκλησάκι, ήταν εποχή οικονομικής ανάπτυξης για τη Σάμο και πλουτισμού των επιχειρηματιών κυρίως και των διαφόρων πολιτικών παραγόντων που στήριζαν το καθεστώς τής "Αυτόνομης Ηγεμονίας". Το καθεστώς αυτό, με την επικυριαρχία του Οθωμανού Σουλτάνου είχε επιβληθεί στο νησί από το 1834 ως το 1912 με την εγγύηση των τριών Μεγάλων Δυνάμεων (Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας). Σημειώθηκε τότε η μεγαλύτερη ανάπτυξη της αγροτικής παραγωγής (με την καπνοκαλλιέργεια που εφαρμόστηκε), τού εμπορίου και της βιομηχανίας. Ως προς τον αγροτικό τομέα σημειώνουμε ότι είχε προηγηθεί το πλήγμα στην αμπελουργία λόγω των ασθενειών των αμπελιών (και όχι τής φυλλοξήρας που αυτή εμφανίστηκε στα τέλη τού 19ου αιώνα), λόγω των καιρικών συνθηκών, αλλά και τής εκμετάλλευσης των αγροτών εκ μέρους των μεσιτών και των δανειστών- τοκογλύφων. Τα μικρά έσοδα από τις καλλιέργειες και η φτώχεια ήταν οι βασικές αιτίες τής εποχικής μετανάστευσης στη Μικρασία, αλλά και τής οριστικής στο εξωτερικό χιλιάδων Σαμίων. Μόνον στη Μικρασία μετανάστευσαν 5.000 αγρότες από τις 8.000 που ήταν τότε στο νησί.

α) Ταμπάκικο στο Καρλόβασι- Ιδιοκτήτης και εργάτες

Ιδιαίτερα στο β΄μισό τού 19ου αιώνα αναπτύχθηκαν η καπνοκαλλιέργεια, η καπνοβιομηχανία και η βυρσοδεψία. Η άνθηση των ταμπάκικων στο Καρλόβασι συγκεκριμένα (1880–1930), προκάλεσε και την ανάπτυξη τής πόλης που διέθετε πάνω από 50 ενεργά βυρσοδεψεία (παραγωγής σολοδέρματος) με εκατοντάδες εργαζόμενους και με ένα από τα ισχυρότερα κινήματα τού κλάδου εργατών βυρσοδεψίας. Το Καρλόβασι εκείνη την εποχή αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα βιομηχανικά κέντρα επεξεργασίας δέρματος σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια. Ο ανταγωνισμός όμως μεγάλων κέντρων, η δυσκολία εκσυγχρονισμού και εκβιομηχάνισης και, τελικά, η ελάττωση τής ζήτησης τού φυσικού σολοδέρματος (λόγω τής ευρείας χρήσης τού καουτσούκ) οδήγησε σταδιακά - μετά το 1950 και μέχρι τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα- στην παρακμή των βυρσοδεψείων τού Καρλοβασίου, και στον οριστικό μαρασμό τον κλάδο, ανακόπτοντας παράλληλα και την αναπτυξιακή πορεία της πόλης (η αντίστροφη μέτρηση για τους περισσότερους βυρσοδέψες τού νησιού, ξεκίνησε ασφαλώς μετά την Ένωση τής Σάμου με την Ελλάδα το 1912, τη Μικρασιατική επίσης καταστροφή που έκλεισε τις αγορές της Ανατολής και τέλος τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο).

Μεγάλη σημασία δόθηκε και στην υποβαθμισμένη και περιθωριοποιημένη παιδεία. Το μόνο Γυμνάσιο που υπήρχε, είχε παραμεληθεί και τα δύο Παρθεναγωγεία είχαν σχεδόν παύσει να λειτουργούν. Πολλά από τα παιδιά, καθώς συμμετείχαν και τα ίδια στις οικογενειακές αγροτικές εργασίες, παρακολουθούσαν τα μαθήματα τού σχολείου περιστασιακά μόνον, ενώ άλλα εγκατέλειπαν οριστικά το σχολείο. Την περίοδο αυτή, σε σύνολο 8.000 οικογενειών στο νησί, οι εγγεγραμμένοι στα σχολεία μαθητές ήταν 2.700 (οι 525 ήταν μαθήτριες) εκ των οποίων οι μισοί μόνον ήταν παρόντες. Δημιουργήθηκαν, εν τέλει, σημαντικά σχολεία όπως το Γυμνάσιο Πυθαγορείου και το Ανώτερο Παρθεναγωγείο, η Εμπορική Σχολή στο Νέο Καρλόβασι και η Επαγγελματική Σχολή στην πρωτεύουσα.

Πολιτικά στο Νέο Καρλόβασι κατ΄αυτήν την χρονική περίοδο κυριαρχούσε το Χατζηγιαννικό κόμμα. Τον πυρήνα του αποτελούσαν τρεις μεγαλοεπιχειρηματίες. Ήταν έμποροι, εξαγωγείς κρασιού και σταφίδας κυρίως, βιομήχανοι ταμπάκηδες, τοκιστές και μέτοχοι σε όλες σχεδόν τις εταιρείες που είχαν ιδρυθεί με σαμιακά κεφάλαια. Πρόκειται για τον Ιωάννη Χατζηγιάννη και τις οικογένειες των Νικολάου και Βλιάμου. Η άσκηση τής οικονομικής πολιτικής τους επικεντρωνόταν στα συμφέροντα των εξαγωγέων και εισαγωγέων μεγαλεμπόρων, ενώ αδιαφορούσαν και απέρριπταν τα αιτήματα άλλων τοπικών κλάδων, των ταμπάκηδων, αλευροποιών, βαρελοποιών, ανθρακέων κ.ά., όταν μάλιστα αυτοί συγκρούονταν με τα συμφέροντά τους. Παρατηρούνταν επίσης αδιαφορία και αμέλεια στην συγκέντρωση των φόρων, καθώς και μεγάλη, συστηματική φοροδιαφυγή. Μέσα σε ένα τέτοιο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό κλίμα, κάποιοι "εξαρτημένοι" -λόγω συμφερόντων- στο κόμμα ευημερούσαν και άλλοι απλώς επιβίωναν³.

Ωστόσο, η οικονομική ανάπτυξη προβλήθηκε με νέα, σημαντικά Δημόσια έργα. Πρωτοστατούσαν οι γνωστοί παράγοντες τού τόπου ως Δωρητές και ευεργέτες (με τη συνδρομή πάντα και τού αφανούς λαού), φροντίζοντας για τη βελτιωμένη εικόνα και την υστεροφημία τους.

Στο πεδίο τής ναοδομίας, κτίστηκαν νέοι κι επισκευάστηκαν παλαιοί ενοριακοί ναοί στους οικισμούς, παρεκκλήσια και εξωκκλήσια, προστέθηκαν εξωνάρθηκες και προνάρθηκες σε ναούς που εξωραϊζονταν συνήθως με τη βοήθεια συνδρομητών. Άλλωστε, ο πληθυσμός είχε κατά πολύ αυξηθεί με τον συνεχή εποικισμό, την προσφυγιά και τη μετανάστευση, και μαζί του αυξήθηκε και η ανάγκη των εκκλησιαζόμενων για περισσότερο χώρο στους ναούς.

Γ- ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΔΙΟΥ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ

Κάτοψη τού εκκλησιδίου τής Αγ. Παρασκευής

Κλ. 1:100 - Αποτύπωση Ι.Παραφέστα

Ο ναός είναι μικρός, θολωτός, τού δρομικού μονόχωρου αρχιτεκτονικού τύπου. Έχει εξωτερικό μήκος 7,83μ., πλάτος 4,38μ. και ύψος περί τα 3,30μ..Υπάρχει στα δυτικά αυτού εξωνάρθηκας εξωτερικών επίσης διαστάσεων 3,48μ.Χ4,38μ. (όσο και το πλάτος τού κυρίως ναϊσκου). Συνεπώς, οι συνολικές διαστάσεις του είναι 11,37μ.Χ4,38μ.. Επικαλύπτεται από δίκλιτη κεραμοσκεπή.

Η θεμελίωση τού ναού συνδέεται με εμφανή εξωτερική κρηπίδα που περιβάλλει τον ναό σε τρεις πλευρές, υποστηρίζοντας και την κόγχη τού Ιερού. Τον νότιο τοίχο διατρέχει -σε όλο το μήκος- κρηπίδα πλάτους 0,50μ., που ενισχύει το κτίσμα (λόγω τής κατωφέρειας και των ανισοϋψών επιπέδων τού περιβάλλοντος εδάφους) χρησιμεύοντας παράλληλα ως κάθισμα. Στον βόρειο τοίχο επαναλαμβάνεται η ίδια κρηπίδα, αλλά στενότερη.

Ένα στενό διάζωμα από σοβά διακόπτει οπτικά το ύψος τού κτίσματος εξωτερικά, συμπεριλαμβανομένου και τού Ιερού. Στις ακμές τους οι τοίχοι διακοσμήθηκαν με κάθετες ζώνες από σοβά που ενισχύουν επίσης την ακρογωνιαία συμπλοκή των τοίχων. Παρόμοια ζώνη διατρέχει οριζόντια - κάτω από το γείσο τής στέγης- κατά μήκος όλους τούς τοίχους.

Η ΚΟΓΧΗ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΤΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΔΙΟΥ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ

Η κόγχη (χορός) τού Ιερού Βήματος είναι ημικυκλικής κάτοψης και αψιδωτή. Έχει διάμετρο 1,32μ., βάθος 0,68μ. και ύψος 1,47μ.. Στο κλειδί της, η αψίδα φαίνεται ελαφρώς οξυκόρυφη. Στο κέντρο τού κοίλου τής κόγχης υπάρχει στενή φωτοθυρίδα. Η Αγία Τράπεζα είναι ενσωματωμένη στο κοίλο τής κόγχης και σε ύψος 0,91μ. από το δάπεδο.

Το ημικυκλικό Ιερό εξωτερικά

Η κόγχη, η Αγία Τράπεζα και η Πρόθεση-2026

Οι δύο κόγχες αριστερά τής Αγ.Τράπεζας

Αριστερά τής κόγχης τού Ιερού Βήματος βρίσκεται η κόγχη τής Πρόθεσης (Προσκομιδή), ημικυκλικού αψιδωτού, πλάτους 0,51μ. και ύψους 1,08μ.. Δίπλα της ακριβώς, στον βόρειο τοίχο, υπάρχει μια δεύτερη ίδια θυρίδα. Το Διακονικό απουσιάζει. Εξωτερικά η κόγχη τού Ιερού προβάλλεται ως ατελώς ημικυκλική.

Ο ναϊσκος φωτίζεται από δύο μεγάλα αντικριστά παράθυρα στο κέντρο των πλάγιων τοίχων· έχουν πλάτος 0,87μ. και ύψος 1,73μ., και τοποθετήθηκαν σε ύψος 1,08μ. από το δάπεδο. Η είσοδος τού ναού βρίσκεται στα δυτικά, έχει δε πλάτος 1,20μ. και ύψος 2,30μ.. Είναι απλή, ξύλινη, ταμπλαδωτή και καλής κατασκευής.

Ο ΕΞΩΝΑΡΘΗΚΑΣ

Το εκκλησάκι έχει εξωνάρθηκα ο οποίος πρέπει να προστέθηκε κατά την "ανίδρυση" αυτού, στα 1884. Το ίδιο παρατηρήσαμε να συμβαίνει και σε άλλα εξωκλήσια τής βορειοδυτικής Σάμου, κατά την ίδια χρονική περίοδο.

Δυτική όψη τού εξωνάρθηκα με τις τοξωτές, ημικυκλικές καμάρες-Φ.2015

Η ρομβοειδής ασπρόμαυρη επίστρωση τού εξωνάρθηκα-2015

Ο εξωνάρθηκας (3,48μ.Χ4,38μ.) στο εκκλησάκι τής Αγίας Παρασκευής ορίζεται από τις τρεις ελεύθερες πλευρές του από αψιδωτά ανοίγματα, ημικυκλικά στο πάνω μέρος τους και ωραίων αναλογιών: Τρία στη δυτική όψη πλάτους 0,86μ. με ενδιάμεσες "κολόνες" πλάτους 0,43μ. περίπου και από δύο στη νότια και στη βόρεια πλευρά, συμπεριλαμβανομένων των εισόδων στον νάρθηκα. Το πλάτος δε αυτών είναι μεγαλύτερο, ήτοι: 1,12μ. και 1,15μ.. Ανάμεσα στα τόξα, στο κάτω μέρος, υπάρχουν κτιστές λίθινες κρηπίδες θεμελίωσης με χρήση καθισμάτων.

Πάνω από τα τοξωτά ανοίγματα υπάρχει κορνίζωμα που αποτελείται από καμπύλο "κοσμήτη" και μια φαρδιά διακοσμητική ζώνη. Η στέγη στηρίζεται σε προεξέχον γείσο. Τα στοιχεία αυτά σχηματίζουν αέτωμα που αντιγράφει-στην απλούστατη μορφή τους- τα νεοκλασικά αετώματα με τα γείσα.

Το καμπαναριό στα βόρεια-2026

ΤΟ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟ

Στο Βορειοανατολικό τμήμα τού κτίσματος κατασκευάστηκε ένα απλούστατο καμπαναριό με τέσσερα λεπτά στρογγυλά κολονάκια που εδράζονται σε κτιστή βάση. Στο επάνω μέρος δημιουργούνται μικρά αψιδώματα. 'Ενας προβαλλόμενος "κοσμήτης" περιβάλλει τη βάση μικρού τρούλου, στο κέντρο τού οποίου στηρίζεται ο σταυρός.

Το κωδωνοστάσιο φαίνεται να είναι μεταγενέστερη κατασκευή, αφού δεν ενσωματώθηκε στο κτίσμα, αλλά προσαρτήθηκε δίπλα στην ήδη υπάρχουσα κρηπίδα θεμελίωσης τού βορείου τοίχου, αφήνοντας κενό από τον τοίχο.

ΤΟ ΤΕΜΠΛΟ

Το Ιερό Βήμα χωρίζεται από τον υπόλοιπο χώρο με ξύλινο σκαλιστό τέμπλο. Δεν γνωρίζουμε την χρονολογία κατασκευής του, πιθανώς να κατασκευάστηκε κι αυτό στα τέλη τού 19ου αιώνα, δηλαδή κατά τις εργασίες αναστύλωσης ή ανακατασκευής τού ναού. Φαίνεται να φιλοτεχνήθηκε σύμφωνα με τα πρότυπα των τέμπλων τού ελληνικού μπαρόκ τού α΄μισού τού 18ου αιώνα (μεταβατική περίοδος), δανείζεται ωστόσο το μοτίβο των ανθοδοχείων τού Οθωμανικού Μπαρόκ που κοσμεί τέμπλα των πρώτων δεκαετιών τού 19ου αιώνα. Συμβολίζουν δε την αφθονία των θείων δωρεών και τις νοητές χαρές του Παραδείσου.

Στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα η θεματολογία ήταν πλούσια, εμπνευσμένη από κοσμικές εικόνες και συνδύαζε τα παλαιά χριστιανικά ορθόδοξα σύμβολα (άμπελος, άγγελοι, Άγιοι κ.α.) με δυτικού και ισλαμικού τύπου διακοσμητικά στοιχεία (πτηνά, δράκοντες, ανθοδοχεία και περίτεχνα φυτικά μοτίβα) τής καλλιτεχνικής κίνησης Μπαρόκ. Ωστόσο, από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα έγινε μια προσπάθεια επιστροφής στην κλασική αρχαιότητα και ταυτόχρονης εναρμόνισης με την Ευρώπη τού 19ου αιώνα. Έτσι, εισήχθησαν νέα στοιχεία (αετώματα, κυματοειδή γείσα, ραβδωτοί κίονες και πεσσοί, συμμετρία στα διακοσμητικά στοιχεία κ.α.) και η παλιά τεχνική άρχισε να εγκαταλείπεται.

Το εσωτερικό τού εκκλησιδίου &το τέμπλο-Φ.2015

Το ξύλινο τέμπλο & οι Δεσποτικές εικόνες-Φ.2015

Το τέμπλο τής Αγίας Παρασκευής, είναι καλότεχνο, φιλοτεχνημένο από χέρια ικανού ξυλογλύπτη (ξυλογλυφέα, ταλιαδώρου). Είναι αρκετά υψηλό (δεδομένου τού ύψους τού ναού), κατακόρυφο και ισοϋψές (ανυψώνεται ελάχιστα στο κέντρο). Διακοσμείται με έξεργα (προεξέχοντα) ανάγλυφα μοτίβα στο μεγαλύτερο μέρος του, με τμήματα διάτρητα ("σκαλιστά στον αέρα" ή "κουφωτά") στην ανώτερη ιδιαίτερα ζώνη, ενώ σε κάποια άλλα σημεία ακολουθείται η πρόστυπη (επιπεδόγλυφη) τεχνική. Φέρει δε επίστρωμα ανοιχτόχρωμου βερνικιού.

Λεπτομέρεια ανώτερης ζώνης τέμπλου

Ως προς τη θεματολογία, χρησιμοποιούνται αποκλειστικά φυτικά μοτίβα: ρόδα και κρινάκια μάλλον, πεντάφυλλα και εξαπέταλα άνθη, μακριά λογχοειδή φύλλα, καθώς και περιελισσόμενοι βλαστοί διαφορετικών μεγεθών που δημιουργούν καμπύλες φόρμες. Τον πλούσιο φυτικό διάκοσμο συμπληρώνουν ανθοδοχεία με λουλούδια, χαμηλά στους πεσσίσκους των θωρακίων.

Το ανθοδοχείο

"Οι πρώτες δεκαετίες του 18ου αι. συνιστούν τη μεταβατική περίοδο, από τα πρόστυπα (επιπεδόγλυφα) ξυλόγλυπτα τέμπλα και προαναγγέλλουν τις καταλυτικές αλλαγές, που θα λάβουν χώρα από τα μέσα του 18ου αι. και μετά. Από την εποχή αυτή πλέον κυριαρχεί το ψηλό, επιβλητικό, σύνθετο κατασκευαστικά τέμπλο, με πλούσιο ξυλόγλυπτο διάκοσμο που φέρει τη σφραγίδα του μπαρόκ, σε ολόκληρο τον Ελλαδικό χώρο, τη Βαλκανική, την Κ. Ευρώπη κ.α., απηχώντας τις νέες αισθητικές προτιμήσεις και την οικονομική επιφάνεια των χορηγών, εικόνα που διαρκεί μέχρι τα μέσα του 19ου αι. Πρωταγωνιστές αναδεικνύονται και τώρα (με μεγαλύτερη όμως ένταση) οι Ηπειρώτες ξυλογλύπτες, ενώ στο χώρο του Β. Αιγαίου παραμένουν δραστήριοι και στην περίοδο αυτή οι Χιώτες τεχνίτες"⁴.

Διακρίνονται για τη διάτρητη («σκαλιστά στον αέρα» ή "κουφωτά" ) τεχνική τους και την πλαστικότητα των παραστάσεων. Εισάγονται δε νέα μοτίβα (πρωτόπλαστοι, ελισσόμενοι βλαστοί, πολύπλοκα φυτικά μοτίβα, ζωόμορφες παραστάσεις), που απεικονίζονται ρεαλιστικά και συνυπάρχουν με μοτίβα της περιόδου τού 17ου αιώνα (δρακόμορφα όντα, αχιβάδες, δελφίνια, επιπεδόγλυφοι περιελισσόμενοι βλαστοί). Κυρίαρχα πλέον θέματα είναι οι ολόγλυφες ανθρώπινες μορφές (π.χ. τέμπλο Χριστού τού 1720, στο Παλαιό Καρλόβασι), σκηνές καθημερινών ασχολιών και μύθων, σκηνές τής Αγίας Γραφής, βίοι αγίων κ.λ.π., καθώς και πλήθος φυτικών και ζωϊκών μοτίβων που αλληλοσυμπλέκονται. (π.χ. τέμπλο Πατμιακού Μετοχίου Αγίας Τριάδος Καστανιάς⁵ και Αγίου Γεωργίου Φανερωμένου στην περιοχή Καρλοβασίου)⁶.

Χριστός-Διάτρητα μέρη τού τέμπλου-1720

Χριστός Παλαιού-ολόγλυφη μορφή

Τμήμα τέμπλου τού Χριστού-1720

Σκηνή Αγίας Γραφής με σύμπλεγμα στοιχείων

Βημόθυρα τέμπλου Αγ.Γεωργίου

Σύμπλεξη ζωϊκών & φυτικών στοιχείων- Αγ.Γεώργιος

"Το σκάλισμα έγινε βαθύτερο. Οι ξυλογλύπτες εισχωρώντας περισσότερο στη νέα τεχνοτροπία, άρχισαν να αφαιρούν τμήματα του φόντου, ώστε να δημιουργούνται διαμπερή κενά μεταξύ των μορφών. Δημιουργήθηκαν έτσι τα λεγόμενα «κουφωτά» ή «σκαλιστά στον αέρα» τέμπλα, τα οποία μοιάζουν με ξυλόπλεκτη δαντέλα. Με την επίδραση του μπαρόκ η ολογλυφικότητα του ξυλόγλυπτου διάκοσμου και η εναλλαγή της ποικιλίας των διακοσμητικών θεμάτων έδωσαν μια ιδιαίτερη εκφραστικότητα και ζωντάνια στα τέμπλα" ⁷. Οι μορφές και τα μοτίβα δεν είναι στατικά, αλλά παρουσιάζουν κίνηση και ροή. Το καλλιτεχνικό ρεύμα Μπαρόκ εναλλάσσει κοίλα και κυρτά σχήματα, φωτεινό και σκοτεινό, δημιουργώντας έτσι την αίσθηση τής πολυπλοκότητας τού χώρου.

Το τέμπλο Χατζή Ιακουμή (τού Αγ. Δημητρίου)

Στη Σάμο, η μεταβυζαντινή εκκλησιαστική τέχνη και ξυλογλυπτική γνώρισαν μεγάλη άνθηση, κυρίως κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Η επίδραση του ευρωπαϊκού μπαρόκ στην ιδιαίτερη αρχιτεκτονική ταυτότητα τού νησιού, και σε συνδυασμό με αναγεννησιακά και νεοκλασικά στοιχεία είναι εμφανής στα περίτεχνα εικονοστάσια ναών και ιστορικών μονών. Στις αρχές του 18ου αιώνα, στη Σάμο, στη Χίο και στη Λέσβο συναντούμε τα πρωιμότερα, χρονολογημένα, ξυλόγλυπτα τέμπλα από Χιώτες καλλιτέχνες ενώ στα Δωδεκάνησα συνεχίζουν να δημιουργούν Κρητικοί ξυλογλύπτες. Αναφέρεται δε ο Σταύρος εκ Χίου ο οποίος φαίνεται πως έδρασε στη Λέσβο, στη Χίο και στη γύρω περιοχή καλύπτοντας δυναμικά το μεγαλύτερο μέρος του δεύτερου μισού του 18ου αιώνα και τις αρχές του 19ου, ως το 1815⁸.

Ο κατεδαφισμένος ναός τού Αγ.Δημητρίου

Τρία έργα Χιωτών ξυλογλυφέων στη Σάμο υπέπεσαν μέχρι σήμερα στην αντίληψή μας που φιλοτεχνήθηκαν από το 1739 ως το 1854 και είναι ενυπόγραφα:

1) Τού χατζή Ιακουμή με τη συνοδεία του (τον Κωνσταντίνο και τον Μανουήλ Προσκυνητή). Φιλοτέχνησε στα 1739 το τέμπλο τού Αγίου Δημητρίου στην πλατεία Βαλασκατζή τού Νέου Καρλοβασίου, το οποίο μεταφέρθηκε αργότερα στον Μητροπολιτικό ναό τής Κοιμήσεως τής Θεοτόκου. Την ίδια χρονιά σκάλισε το τέμπλο τού ναού τής Μονής Προφήτου Ηλιού στην περιοχή Καρλοβασίου. 2) Τού Ιωάννη Λύδη που φιλοτέχνησε στα 1810 το Προσκυνητάρι τού ναού τής Μονής Ζωοδόχου Πηγής. 3) Του Νικολάου γλυφέως, που φιλοτέχνησε στα 1843 τον Άμβωνα τού ναού τής Μονής Τιμίου Σταυρού Μαυρατζαίων και στα 1844 τον Δεσποτικό Θρόνο. Στα δε 1854 εμφανίζεται και το όνομα τού Ιω. Γλυφέως (και Νικολάου).

Το τέμπλο τής Αγίας Παρασκευής αποτελείται από τα θωράκια, τα διάστυλα με τις δεσποτικές εικόνες, το επιστύλιο (Θριγκός ή Μεσαία ζώνη), από την ανώτερη ζώνη (επίστεψη ή πυραμίδα) και από τον Εσταυρωμένο με τα λυπηρά (ή λυπητερά)⁹.

Τα θωράκια διαχωρίζονται με πεσσούς (διακοσμημένους χαμηλά με ανθοδοχεία με λουλούδια), οι οποίοι από τη βάση των Δεσποτικών εικόνων μετατρέπονται σε στρογγυλά κολονάκια (στυλώματα), γύρω από τα οποία περιελίσσονται πυκνά έξεργα ανθέμια. Στο επάνω μέρος (στο επιστύλιο) απολήγουν σε περίτεχνο επίστεμα. Ανάμεσα στα στυλώματα, στα διάστυλα, είναι τοποθετημένες τρεις εικόνες: τού Χριστού, τής Παναγίας και τής Αγίας Παρασκευής με τα τάματα των πιστών.

Εικόνα Παναγίας-Φ.2026

Εικόνα Χριστού Φ.2026

Εικόνα Αγίας Παρασκευής-Φ.2026

Τα κάθετα στυλώματα είναι συγχρόνως και οι παραστάδες που ορίζουν τις θύρες τής Ωραίας Πύλης και τής Πλάγιας (Πύλη τής Πρόθεσης).

Το υπέρθυρο τής Ωραίας Πύλης

Το υπέρθυρο τής Ωραίας Πύλης είναι πεταλοειδούς σχήματος, επιπεδόγλυφης (πρόστυπης) τεχνικής, με διάτρητο (σκαλισμένο στον αέρα) ξυλοανάγλυφο τελείωμα σαν ξυλόπλεκτη δαντέλα. Φαίνεται πως ένα τμήμα (στα δεξιά) καταστράφηκε και αντικαταστάθηκε με κάτι διαφορετικό. Το υπέρθυρο τής Πλάγιας Πύλης (τής Πρόθεσης) είναι ένα ημικυκλικό τόξο που υποβαστάζεται από δύο κλαδιά. Ακολουθούν δύο ζώνες πρόστυπης και ελαφρά έξεργης τεχνικής. Είναι ένα σύμπλεγμα από κρινάκια, μάλλον, φύλλα και μικρούς ρόδακες με τέσσερα πέταλα που στηρίζονται σε λεπτούς βλαστούς.

Χαμηλά τής Ωραίας Πύλης, στην ανώτερη θέση των βημόθυρων υπάρχει "Θυρεός" οβάλ σχήματος που περιβάλλεται από δαντελωτό ξυλόγλυπτο.

Ο Θυρεός στα Βημόθυρα

Ο Θυρεός είναι χαρακτηριστικό στοιχείο της μεταβυζαντινής εκκλησιαστικής τέχνης (κυρίως από τον 17ο αιώνα και μετά), επηρεασμένο έντονα από τα δυτικοευρωπαϊκά ρεύματα του Μπαρόκ και του Ροκοκό, καθώς και από τούς εραλδικούς θυρεούς (το επίσημο οικόσημο μιας οικογένειας, πόλης ή χώρας). Έχει συνήθως σχήμα ασπίδας, οβάλ ή κυκλικό, το οποίο περικλείει κάποιο ιερό σύμβολο (Σταυρό, Χριστογράμματα ή Μονογράμματα τής Παναγίας και των Αγίων, ενίοτε των Κτητόρων ή τού δωρητή). Τοποθετείτο σε καίρια αρχιτεκτονικά σημεία του τέμπλου (στη βάση του κεντρικού Σταυρού της επίστεψης, στα Θωράκια ή στα Βημόθυρα).Οι θυρεοί συνήθως περιβάλλονται από διάφορα φυτικά μοτίβα ή Αποτρεπτικά / Προστατευτικά Όντα (δρακόμορφα όντα, γρυπολέοντες ή λιοντάρια).

Η ανώτερη ζώνη (επίστεψη ή πυραμίδα) "χωρίζεται" οπτικά σε δύο ζώνες: Η κάτω ζώνη, διάτρητης τεχνικής διακοσμείται από ζευγάρια εξαπέταλων ροδάκων που περικλείονται από ελισσόμενο βλαστό και φύλλα. Ανάμεσά τους παρεμβάλλεται ένα μετάλλιο. Η τελευταία ζώνη παρουσιάζει μια ελαφρώς ανισοϋψή διάταξη στο κέντρο της, όπου ανάμεσα σε δύο μεγάλες περικοκλάδες με ρόδακες απεικονίζονται -με συμπαγή πρόστυπη τεχνική- τα σύμβολα τής Σταύρωσης (η στρατιωτική λόγχη και το κοντάρι με το όξος). Δεξιά και αριστερά συνεχίζονται οι διάτρητες περικοκλάδες με τούς ρόδακες, ενώ παρεμβάλλεται κούπα με σταφύλια, σύμβολο της Θείας Μετάληψης και τού ιδίου τού Χριστού.

Η επίστεψη με τη διάτρητη ζώνη- Τα φυτικά σύμβολα και οι κούπες με τα σταφύλια

Στο κέντρο τής πυραμίδας υπάρχουν τα "λυπηρά" (ή λυπητερά) με τον εσταυρωμένο Χριστό στο μέσον. Δεξιά και αριστερά στα πόδια τού Σταυρού στέκονται αντίστοιχα ο Ιωάννης ο Θεολόγος και η Παναγία. Το σύνολο αυτό φαίνεται να ανήκε σε τέμπλο παλαιότερων χρόνων.

Η ΕΠΙΣΤΡΩΣΗ ΤΟΥ ΔΑΠΕΔΟΥ ΤΟΥ ΕΞΩΝΑΡΘΗΚΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΥΡΙΩΣ ΝΑΟΥ

Το δάπεδο τού εξωνάρθηκα στρώθηκε με ασπρόμαυρα πλακίδια σε σχήμα ρόμβου, ενώ το δάπεδο τού κυρίως ναού με τετραγωνισμένα πλακίδια σε μοτίβο σκακιέρας.

Ο τύπος αυτός επίστρωσης σχετίζονταν με τα λεγόμενα εγχάρακτα πλακίδια και αργότερα με τα τσιμεντοπλακίδια των ελληνικών παραδοσιακών και νεοκλασικών κτιρίων του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, που συνηθίζονταν κατ΄αρχάς σε επαύλεις τής αριστοκρατικής ελίτ.

Το δάπεδο - Φ. Νίκος Χατζηϊακώβου

Ωστόσο κατά τον 19ο αιώνα (Βικτωριανή εποχή) η βιομηχανική επανάσταση έφερε τη μαζική παραγωγή των κεραμικών πλακιδίων (και των τσιμεντοπλακιδίων στη συνέχεια). Έτσι, το μοτίβο σκακιέρας έγινε εξαιρετικά δημοφιλές στα σπίτια της μεσαίας τάξης ενώ παράλληλα, κοσμούσε δημόσια κτίρια της εποχής.

Τον 19ο αιώνα τα συγκεκριμένα πλακάκια εισήχθησαν ευρέως και στην Ελλάδα από χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Στόλισαν νεοκλασικά αρχοντικά τής εποχής καθώς και δημόσια κτίρια κυρίως σε αστικά κέντρα και στα νησιά, δίνοντας μια μοναδική αίσθηση βάθους, ζωντάνιας και οπτικής διαφοροποίησης των χώρων. Η κατασκευαστική μέθοδος ήταν καινοτόμος. Σύμφωνα με αυτή, ο υγρός πηλός διαφορετικών χρωμάτων χυνόταν σε στρώματα μέσα σε ειδικό καλούπι και στη συνέχεια το πλακάκι ψηνόταν ολόκληρο (εγκαυστικό). Επειδή το σχέδιο δεν ήταν απλώς επιφανειακά ζωγραφισμένο αλλά αποτελούσε μέρος του σώματος του πλακιδίου, τα μοτίβα και τα χρώματα παρέμεναν για δεκαετίες αναλλοίωτα¹⁰.

Τα δάπεδα τού 18ου και 19ου αιώνα θεωρούνταν αισθητικά ολοκληρωμένα όταν περικλείονταν με περιμετρική διαφοροποιημένη μπορντούρα. Ήταν ιδιαίτερα, επίσης, όταν στο μέσον τα γεωμετρικά και άλλα μοτίβα πλαισιώνονταν από λωρίδες με επαναλαμβανόμενα σχέδια, δημιουργώντας την αίσθηση ενός μόνιμου «χαλιού» στο δάπεδο.

Παραθέτουμε μερικές φωτογραφίες από ανάλογα δάπεδα που είχαν μεγάλη διάδοση και στη Σάμο.

3-Φωτ.2010

1-Φωτ.2010

2-Φωτ.1997- Μονή Βροντά

4- Φωτ. 2010

6-Φωτ. 2025

5- Φωτ. 2010

1- Δάπεδο αστικού (ερειπωμένου σπιτιού) στο χωριό Αρβανίτες 2- Επίστρωση (περί το 1730) με επισμαλτωμένα πλακάκια, σε τμήμα τού δαπέδου τής Λιτής τού Καθολικού τής Μονής Βροντά, στον οικισμό "Βουρλιώτες" 3- Παλαιό κατάστημα Εμ. Ιγγλέση στο Nέο Καρλόβασι, στο οίκημα Ν. Εμ. Λαρδή. Η επίστρωση δίνει την αίσθηση ενός μόνιμου χαλιού. 4- Παλαιό δάπεδο "σκακιέρα" στο εξωκκλήσι τού Αγίου Τρύφωνα Υδρούσσας 5- Δάπεδο (σχετικά σύγχρονο) στο εκκλησάκι τής Παναγίας Μαυρίκενας δίπλα στη (άλλοτε Σιναϊτικη ) Μονή τού Αγίου Γεωργίου. Η επίστρωση δίνει την αίσθηση ενός μόνιμου χαλιού. 6- Παλαιό Κατάστημα (;) με την επιγραφή "Εθνική", βόρεια τού Ηγεμονικού Μεγάρου και νότια τού Δημαρχείου Καρλοβασίου. Η επίστρωση πλαισιώνεται με μπορντούρα.

Παλαιό δάπεδο τού ναού τής Μ.Βροντά -Φωτ.1997

Ανάμεσα στα παραπάνω αναφερόμενα δάπεδα παρεμβάλαμε κι ένα δάπεδο τού α΄μισού τού 18ου αιώνα (φωτ. 2) από τον Καθολικό ναό τής Μονής Βροντά και συγκεκριμένα τού τμήματος τής Λιτής που κτίστηκε περί το 1730 (ή λίγο μετά). Είχε διασωθεί ένα μικρό μόνον τμήμα τού δαπέδου, καθώς το υπόλοιπο είχε επιστρωθεί ήδη (προ τού 1997) με άτεχνες μαρμάρινες πλάκες. Επρόκειτο πιθανότατα, για το αρχικό δάπεδο τής Λιτής, τού α΄μισού τού 18ου αιώνα. Τα πλακίδια που είδαμε εμείς το 1997 ήταν εφυαλωμένα (υαλωμένα) κατά τον τρόπο που κατασκευάζονταν τα επιτοίχια πλακίδια τής Νίκαιας (στην πόλη "Ιζνίκ" τής Τουρκίας).

Δ- ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤHΝ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΤΗΣ ΝΙΚΑΙΑΣ ("ΙΖΝΙΚ") - ΜΟΤΙΒΑ ΕΜΠΝΕΥΣΜΕΝΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΠΗΓΗ ΕΜΠΝΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ.

(Για τη σύντομη ιστορική προσέγγιση που ακολουθεί, όσον αφορά τα κεραμικά τής "Ιζνίκ", αντλήσαμε στοιχεία από τούς: Πασχάλη Ανδρούδη- Ναταλία Πούλου και από Αρχαιολογία online "Η Μαγεία των Κεραμικών Ιζνίκ", από wikipedia (αγγλικό κείμενο), από Σιαμέτη Βασίλειο «Κεραμική Νίκαιας (Βυζάντιο)» 2003, από Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία και κάποια βοηθητικά στοιχεία από Επισκόπηση ΑΙ).

Θεωρούμε πολύ χρήσιμο και ενδιαφέρον να αναφερθούμε στην παλαιά τέχνη των κεραμικών "Ιζνίκ" και μάλιστα των πολύχρωμων επιτοίχιων πλακιδίων που κοσμούν πολλά σπουδαία οικοδομήματα τής Ισλαμικής και Οθωμανικής Αρχιτεκτονικής, καθώς και κάποιους ναούς και Μονές στην Ελλάδα. Με την αναφορά μας θέλουμε να αναδείξουμε το γεγονός τής συγγένειας των διακοσμητικών μοτίβων τής μεταβυζαντινής εκκλησιαστικής τέχνης με την οθωμανική τέχνη τής "Ιζνίκ" και τα μοτίβα τής Ανατολής. Η συγγένεια αυτή είναι πρόδηλη κυρίως στον διάκοσμο των τέμπλων τής μεταβυζαντινής περιόδου. Τα ξυλόγλυπτα τέμπλα εμπνεύσθηκαν τα φυτικά τους μοτίβα από την Ανατολή. Οι ταλιαδούροι (ή ταλιαδώροι) τα αντέγραψαν, τα παράλλαξαν, τα προσάρμοσαν, τα εξέλιξαν. Εν τέλει, αυτά αφομοιώθηκαν, γράφοντας τη συνέχεια (εν μέρει) τής ατέρμονης Ιστορίας των Τεχνών.

Αργότερα όταν εκδηλώθηκε η κίνηση τού Δυτικού "Μπαρόκ" και "Ροκοκό", η οθωμανική ελίτ (όπως και η ελληνική) άρχισε να στρέφεται προς τη Δύση, υιοθετώντας την σημαντική αυτή καλλιτεχνική κίνηση που έφτανε από τη Βιέννη και τη Γαλλία. Αναμειγνύοντάς την με την παραδοσιακή ισλαμική και τη μακρόβια βυζαντινή παράδοση της περιοχής, δημιούργησε ένα στυλ, το λεγόμενο "Οθωμανικό Μπαρόκ".

Η παρείσφρηση ανατολίτικων στοιχείων τού Οθωμανικού Μπαρόκ στην κοσμική αρχιτεκτονική έγινε σταδιακά αποδεκτή και στην χριστιανική θρησκευτική αρχιτεκτονική (κατά τον 18ο αιώνα), συμπλέκοντας παράλληλα μοτίβα και σύμβολα τής βυζαντινής παράδοσης. Διαδίδονταν από χριστιανούς τεχνίτες που δούλευαν σε δημόσια κτίρια και σε τζαμιά τής Αυτοκρατορίας. Η επίδραση τού Οθωμανικού Μπαρόκ εκδηλώθηκε σε όλες τις τέχνες, αρχιτεκτονική, ζωγραφική, ξυλογλυπτική, μαρμαρική και γενικότερα στη διακοσμητική τεχνοτροπία και αισθητική. Τα μοτίβα, ωστόσο, εφάρμοσαν οι λαϊκοί τεχνίτες στις χριστιανικές εκκλησίες τής εποχής, κυρίως σε γύψινες διακοσμήσεις και σε ξυλόγλυπτα τέμπλα.

Τα διακοσμημένα κεραμικά στα οποία αναφερόμαστε, κατασκευάζονταν στην Ανατολία, στην πόλη "Ιznik" (Βυζαντινή "Νίκαια" Βιθυνίας Μικράς Ασίας). Η παραγωγή τους ξεκίνησε από τα τέλη του 15ου αιώνα, έφτασε σε πλήρη ακμή κατά τον 16ο αιώνα, συνεχίστηκε και τον 17ο αιώνα, οπότε ξεκίνησε σταδιακά η φθίνουσα πορεία της.

Η Βυζαντινή Νίκαια ήταν -από πολύ πριν την Άλωση τής Πόλης- κέντρο παραγωγής απλών πήλινων σκευών με διακόσμηση κάτω από υάλωμα. Στις αρχές του 14ου αιώνα, υιοθετήθηκαν τα πρότυπα της Σελτζουκικής Αυτοκρατορίας, χαρακτηριστικά δείγματα των οποίων είναι τα κεραμικά τού 13ου αιώνα τού "Κασάν" ("Kashan") στην Περσία. Οι Σελτζούκοι, ήδη από τον 11ο έως τον 14ο αιώνα έντυναν ολόκληρες προσόψεις τζαμιών και παλατιών με λαμπερά πλακάκια σε έντονο τυρκουάζ, μπλε του κοβαλτίου και κίτρινο χρώμα.

Η οθωμανική πλέον κεραμική κατά τον 15ο αιώνα δέχθηκε πολλές καλλιτεχνικές επιρροές από την τέχνη των Τιμουριδών της Περσίας. Τεχνίτες από την πόλη "Tabriz" ("Ταυρίδα") δούλεψαν στα εργαστήρια του οθωμανικού παλατιού (ο γνωστότερος τεχνίτης από την "Tabriz" που εργάστηκε εκεί, ήταν ο "Nakkaş Ali ή Baba Nakkaş").

Μετά από αυτή την αρχική περίοδο τα σκεύη τής "Ιζνίκ" (πρώην Νίκαιας) άντλησαν πλέον την έμπνευσή τους από την κινεζική πορσελάνη (από μπλε κοβάλτιο με λευκό διάκοσμο) την οποία θαύμαζε απεριόριστα η οθωμανική αυλή, καθώς και η αυλή των Σαφαβιδών (1501-1736) τής Περσίας. Ενώ η Μέση Ανατολή προσπαθούσε να αντιγράψει την κινεζική πορσελάνη, η Κίνα εισήγαγε από περιοχές τού Ιράν το ισλαμικό κοβάλτιο, μέσω του Δρόμου του Μεταξιού, γεγονός που οδήγησε αργότερα στη δημιουργία των διάσημων κινεζικών πορσελανών τής δυναστείας των Μινγκ.

Από τα τέλη λοιπόν, του 15ου αιώνα, οι αγγειοπλάστες στην πόλη Ιζνίκ παρήγαγαν σκεύη καλυμμένα με διαφανές υάλωμα, διακοσμημένα με μπλε χρώμα κοβαλτίου πάνω σε λευκό σώμα από πηλό τύπου "φρίτα" ("fritware"), ένα υλικό που αποτελούνταν κυρίως από πυρίτιο και γυαλί και ψηνόταν σε χαμηλές θερμοκρασίες. Τα κεραμικά από πυριτικό μίγμα κατασκευάζονταν ήδη στην Εγγύς Ανατολή και ήταν γνωστά από τον 13ο αιώνα. Η πόλη "Κασάν" στο Ιράν που προαναφέραμε, ήταν σημαντικό κέντρο παραγωγής κεραμικών από πυριτικό μίγμα, ωστόσο, η λευκή επιφάνεια των κεραμικών τής Ιζνίκ αποτελούσε σημαντική καινοτομία.

γ3) Β΄μισό 16ου αι. Μουσείο Μπενάκη-Πιάτο

γ1) Β΄μισό16ου αι. -κανάτα Ιζνίκ

γ2) cinili-kosk-Μουσείο κεραμικής- Ιστανμπούλ- Αγγεία Ιζνίκ.

γ5) Πιάτο Ιζνίκ από το Τοπ Καπί

γ4) Πιάτο Ιζνίκ 17ου αιώνα - Μουσείο Μπενάκη

Οι Οθωμανοί αγγειοπλάστες πρωτοτύπησαν, αποφεύγοντας την απλή μίμηση των διακοσμητικών θεμάτων της κινεζικής πορσελάνης. Μέχρι τα μέσα του 16ου αιώνα τα εργαστήρια στην Ιζνίκ είχαν διαμορφώσει το δικό τους ρεπερτόριο φυτικών και άλλων μοτίβων, με περιορισμένη χρωματική παλέτα. Κυριάρχησαν πλέον οι τουλίπες, τα γαρίφαλα, τα τριαντάφυλλα και οι υάκινθοι. Τα σχέδια περιελάμβαναν επίσης περίτεχνα γεωμετρικά σχήματα και αραβουργήματα (arabesque). Στην δεκαετία τού 1520 αποδόθηκε και το στυλ «saz» και τού "ρόδακα", στο οποίο ένα μακρόστενο, οδοντωτό φύλλο —τοποθετημένο πλαγίως— εξισορροπείται από ροζέτες. Ωστόσο, κατά την ίδια δεκαετία σημειώθηκε μια τάση -γνωστή ως "η τεχνοτροπία των κεραμέων"- αντιγραφής και μίμησης κινεζικών έργων πορσελάνης τού 14ου -15ου αιώνα.

Σε αντίθεση με τους Σαφαβίδες (Ιρανούς) κεραμείς, οι οποίοι υιοθέτησαν το ζωικό θεματολόγιο ή στοιχεία τοπίου σκηνών από την κινεζική κεραμική, οι Οθωμανοί κεραμείς κράτησαν τα σχήματα της σύνθεσης, καθώς και πολλά δευτερεύοντα μοτίβα (κύματα, ελισσόμενοι βλαστοί, ρόδακες, πέταλα λωτού κ.α.). Στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα εισήχθη επίσης το τετράλοβο μοτίβο (quatrefoil). Αυτό συνδύαζε απλές σχηματοποιημένες τουλίπες, γαρίφαλα, τριαντάφυλλα και υάκινθους.

Χρωματικά κατά την πρώιμη περίοδο χρησιμοποιούνταν μόνο το μπλε τού κοβαλτίου. Το μετάλλευμα κοβαλτίου προερχόταν πιθανότατα από το χωριό "Qamsar", κοντά στην πόλη "Kashan" στο κεντρικό Ιράν. Γύρω στο 1520 στην παλέτα των χρωμάτων προστέθηκε το τυρκουάζ, ακολούθησαν το μωβ, το πράσινο, το γκρι και το μαύρο. Το χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα, γνωστό ως «τουρκικό κόκκινο χρώμα» ("türk kırmızı") εισήχθη γύρω στα 1550 και κυριάρχησε ως το 1700. Το κόκκινο χρώμα έμελλε να καταστεί κοινό χαρακτηριστικό των πλακιδίων και των κεραμικών τής "Ιζνίκ" (τζαμί Σουλεϊμανιγιέ-1557). Στη συνέχεια εισήχθη για πρώτη φορά το λαμπερό σμαραγδένιο πράσινο (μαυσωλείο του Σουλεϊμάν -1567). Τα χρώματα απλώνονταν επάνω στα κεραμικά με τη βοήθεια μιας τρίχινης βούρτσας. Για το ανάγλυφο κόκκινο χρώμα οι ζωγράφοι χρησιμοποιούσαν ένα λεπτό καλάμι και το χρώμα διαχεόταν μέσα από την οπή του.

Οι τεχνίτες κεραμικής στην Ιζνίκ, εξασφαλίζοντας μεγάλες παραγγελίες για την Αυλή τού Σουλτάνου, άρχισαν να παράγουν - από τα μέσα του 16ου αιώνα- έγχρωμα πλακίδια από πηλό με προσθήκη πυριτικών υλικών για την επιτοίχια διακόσμηση των αυτοκρατορικών κτιρίων που σχεδίαζε ο αρχιτέκτονας τής Πύλης Mimar Sinan (1489 -1588).

Τοπ Καπί (Κων/πολη) - 15ος αι.-Φωτογρ.. 2019

Τοπ Καπί - 15ος αι.-Επένδυση τοίχων -Φ.2019

Τοπ Καπί - Τοπίο από πλακίδια-15ος αι.-Φ. 2019

Στα κτίρια αυτά —και ιδιαίτερα σε εκείνα που παραγγέλθηκαν από τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή (1494–1566), τη σύζυγό του Χουρέμ καθώς και τον Μεγάλο Βεζίρη Ρουστέμ Πασά- χρησιμοποιήθηκαν μεγάλες ποσότητες πλακιδίων. Aλλά και αργότερα, το Τζαμί του Σουλτάνου Αχμέτ (το «Μπλε Τζαμί»), κτισμένο μεταξύ 1609 και 1616, χρειάστηκε 20.000 πλακίδια. Ως αποτέλεσμα τής ζήτησης μεγάλων ποσοτήτων πλακιδίων, αυτά κυριάρχησαν στην παραγωγή των εργαστηρίων κεραμικής τού "Ιζνίκ", προοριζόμενα κατ' αποκλειστικότητα για την οθωμανική αυλή¹¹.