ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΒΑΣΙΛΙΚΕΣ ΤΗΣ ΝΟΤΙΟΥ ΣΑΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ (ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΑΡΑΘΕΣΗ ΠΗΓΩΝ)

 Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 2024 

Παλαιοχριστιανικές βασιλικές τού 5ου και 6ου αιώνα μ.Χ.  βρέθηκαν στα νότια του νησιού, στην περιοχή τού σημερινού Πυθαγορείου-Ηραίου (όπου διενεργούνται κατ΄αποκλειστικότητα οι  ανασκαφικές  έρευνες), μέσα στην  αρχαία πόλη τής Αστυπάλαιας, στο λόφο τού ναού τής Μεταμορφώσεως, κάτω από τα τείχη  τού φρουρίου τού Λυκούργου Λογοθέτου, δυτικότερα αυτού στις Θέρμες, στα Δόντια, στην Γλυφάδα και στον ναό τής Ήρας.  

ΠΕΡΙΟΧΗ ΟΠΟΥ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΤΑ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΑΝΑΦΕΡΟΜΕΝΑ ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ

                           

1-   Η  ΒΑΣΙΛΙΚΗ  ΤΟΥ  ΗΡΑΙΟΥ  (β΄ μισό  5ου αιώνας)

2-   Η  ΒΑΣΙΛΙΚΗ  ΤΗΣ  ΠΑΝΑΓΙΤΣΑΣ  ΣΤΗ "ΓΛΥΦΑΔΑ" ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ (5ος αιώνας.)

3-  ΤΟ ΜΑΡΤΥΡΙΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΤΣΑΣ - ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟ (4ος αιώνας.)

4-   Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ  ΤΩΝ ΘΕΡΜΩΝ       (β΄ μισό του 5ου αιώνας.)

5-   Η  ΒΑΣΙΛΙΚΗ  ΣΤΑ  ΤΡΙΑ  ΔΟΝΤΙΑ  (5ος/6ος  αιώνας.)

6-   Η  ΒΑΣΙΛΙΚΗ  ΣΤΟ ΟΙΚΟΠΕΔΟ  ΟΛΛΑΝΔΕΖΟΥ 

7-   Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΟΥ ΜΙΣΟΚΑΜΠΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ  (τού β΄μισού τού 5ου αι.)

8-   Η  ΒΑΣΙΛΙΚΗ  ΣΤΟ  ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ  ΚΑΣΤΡΟ  ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ (μέσα 5ου αι.) 

 

                                .                                                           

Οι Σάμιοι από  νωρίς θα  ακούσανε για την  έλευση τού Χριστού στον κόσμο, αν λάβουμε υπ΄όψιν μας ότι  το νησί γειτνιάζει με την Έφεσο και την Πάτμο όπου δίδαξαν ο Απόστολος Παύλος και ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Ο Απόστολος Παύλος, σύμφωνα με τις Πράξεις των Αποστόλων, επιστρέφοντας από τη Ρώμη στα Ιεροσόλυμα το 58 μ.Χ. πέρασε από τη Σάμο κατευθυνόμενος προς τη Μίλητο, ενώ ο Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος επισκέφθηκε πιθανότατα το νησί, επιστρέφοντας στην Έφεσο, μετά από την εξορία του στην Πάτμο. Πιθανολογείται ότι τότε εισήχθη ο Χριστιανισμός στο νησί, η  διάδοση του όμως (σύμφωνα με τον Ν. Σεβαστόπουλο)  έχει πιθανόν την αφετηρία της στην αρκετά μεγάλη και οργανωμένη παροικία των Εβραίων που υπήρχε εκεί κατά τον 5ο αιώνα ¹.

Κατά την παράδοση ο Ευαγγελιστής Ιωάννης έμεινε για μεγάλο χρονικό διάστημα στο νησί, στη θέση "Σιδερένιο Γεφύρι" τής περιοχής "Μισόκαμπος", στους πρόποδες τού όρους "Αγιάννηδες". Στο μέρος αυτό υπάρχει αφιερωματικός ναϊσκος (κτισμένος πάνω στα θεμέλια αρχαιοτέρου ναού), τον οποίο αναφέρει και ο Γεωργειρήνης (Επίσκοπος Σάμου 1666-1671)². Η τοποθεσία αυτή ήταν κατάλληλη σαν ιεραποστολικό ορμητήριο "καθότι δεν απείχε πολύ από τού μέρους τούτου η πολυάριθμος διά την εποχήν εκείνην πρωτεύουσα τής Σάμου με πληθυσμό 60.000 κατοίκων" ³.

Λόγω έλλειψης  στοιχείων για την συγκεκριμένη περίοδο, η Σάμος φαίνεται να απουσιάζει από την ιστορία των διωγμών και από το μαρτυρολόγιο τής εκκλησίας, κάτι που μάλλον είναι αδύνατον να ίσχυσε λόγω τής μεγάλης εξάπλωσης των διωγμών και τής αγριότητας με την οποία αυτοί διεξήχθησαν⁴.  Ο Ε .Σταματιάδης κάνοντας μνεία στο χώρο τού "Ευπαλίνειου Υδραγωγείου"  (τού οποίου οι ανασκαφικές εργασίες άρχισαν επί τής εποχής του), γράφει ότι βρέθηκαν οστά πολυάριθμα, δύο τετραγωνικές πλάκες με λαξευμένους σταυρούς εντός κύκλου που μαρτυρούν ότι ο χώρος έγινε κρησφύγετο χριστιανών ή και ασκητών. "Συντρίμματα πολλών υδριών και δύο εκκλησιαστικώς λεγόμενες κανδηλοβασταγίδες επιτρέπουν να εικάσουμε ότι στα Θεοφάνεια, σε δύσκολους χρόνους, ετελούντο εκεί οι αγιασμοί"⁵.      

Ωστόσο, το γεγονός ότι κατά τον 5ο αιώνα η Σάμος είχε ήδη εκχριστιανιστεί, είναι αδιαμφισβήτητο και μαρτυρείται από τις βασιλικές που έχουν βρεθεί στο νησί, από το Ταφικό Μαρτύριο τής Παναγίτσας, από την καθιέρωση Επισκόπου ήδη από το 390 μ.Χ., καθώς και από την πληροφορία τού Ιωάννη Μόσχου  ότι βρήκε στη Σάμο "ανθούσαν χριστιανικήν Κοινότητα"⁶.  

Η εκκλησία από τα πρωτοχριστιανικά χρόνια οργανώθηκε σε πλήθος επισκοπές και οι ιεράρχες συμμετείχαν στις εξελίξεις ήδη απ΄την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο (325 μ.Χ.). Η Επισκοπή είναι "ένας νέος θεσμός της υστερορωμαικης πόλης που επιβιώνει ... η οποία μπορεί να θεωρηθεί ότι σε κάποιο βαθμό υποκαθιστά την άλλοτε θεσμική  υπόσταση της πόλεως"⁷.       

Η πρώτη γνωστή συμμετοχή Σαμίου Επισκόπου ήταν στην  Σύνοδο τού 390 μ.Χ. τής Αντιοχείας κατά των αιρετικών Αδελφίου και Ευχιτών, επί Πατριάρχου Φλαβιανού Α΄Αντιοχείας (381-404 μ.Χ.). Κατά τον 5ο αιώνα η Σάμος έχει Επίσκοπο τον Μιχαήλ, (σύμφωνα με Συγγίλλιο τού 10/11ου αι.) και επόμενο Επίσκοπο τον Ισίδωρο Α΄, τον άλλοτε Ηγούμενο τής άγνωστης σήμερα Μονής τού "Χαριξένου" αββά Ισίδωρο (σύμφωνα με τον Ιωάννη Μόσχο).  Άλλοι γνωστοί Επίσκοποι της Σάμου, αναφερόμενοι σε μολυβδόβουλα ή σε πρακτικά Συνόδων είναι οι εξής: Αναστάσιος, Ισίδωρος Β’, Ναρσής, Λέων, Γεώργιος και Αρσένιος.

1-   Η  ΒΑΣΙΛΙΚΗ  ΤΟΥ  ΗΡΑΙΟΥ  (β΄ μισό  5ου αι.) 

 

(α) Η βασιλική τού Ηραίου

Βρίσκεται μέσα στον αρχαιολογικό χώρο τού Ηραίου στην περιοχή τού Πυθαγορείου και δίπλα στον ναό τής Ήρας. 

Η Αρχαιολόγος Μ. Βιγλάκη-Σοφιανού⁸ αναφέρεται: στη συνοικία που αναπτύχθηκε εκατέρωθεν τής Ιεράς Οδού (που συνέδεε την αρχαία πόλη με τον ναό τής Ήρας), αποτελούμενη από κατοικίες μονώροφες και διώροφες με μικρές περίστυλες εσωτερικές αυλές, μωσαϊκά και συστήματα ύδρευσης και αποχέτευσης. Κατοικούνταν από πληθυσμό που επωφελούνταν στο Ηραίον τού δικαιώματος ασυλίας που αναγνωρίστηκε από τα χρόνια ήδη των διαδόχων τού Ρωμαίου Αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου, τού Τιβερίου, Καλιγούλα και Κλαυδίου (κυβέρνησαν από το 14μ.Χ. έως το 54 μ.Χ). Ο οικισμός αυτός εγκαταλείφθηκε και ερημώθηκε εξαιτίας τού καταστρεπτικού σεισμού τού 262 μ.Χ. καθώς και τής λεηλασίας τού νησιού από περιπλανώμενα γερμανικά φύλα (267μ.Χ.-επιδρομές των Ερούλων). Τον δε 4ο αιώνα μ.Χ. κατεδαφίστηκαν αρχαία οικοδομήματα και το δομικό υλικό πωλήθηκε στη Μικρασία.

 

(β) Η βασιλική τού Ηραίου

Στον χώρο όπου βρισκόταν το ιερό τής Θεάς Ήρας, στο Ηραίον, που ήταν πλέον ένας ερειπιώνας, ιδρύθηκε κατά το β΄ μισό τού 5ου αιώνα τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα (30μ. μήκους και 18μ. πλάτους), βαπτιστήριο και διάφορα προσκτίσματα με τη χρήση αρχαίου υλικού. Διατηρείται μέρος τής κόγχης τού Ιερού Βήματος, η οποία διέθετε σύνθρονο και απείχε ελάχιστα από τον βωμό τού αρχαίου ναού. Δεν υπάρχουν Πρόθεση και Διακονικό. Το δάπεδο αποτελείται από μαρμάρινες πλάκες. Ο νάρθηκας τού ναού είχε θύρα στα νότια, μέσω δε αυτής γινόταν η επικοινωνία με το σταυροειδές  βαπτιστήριο. Κτίσθηκε στα θεμέλια Ρωμαϊκού ναού, χρησιμοποιώντας ως δομικό υλικό μέλη τού ναού τής Ήρας και άλλων αρχαίων κτηρίων  που υπήρχαν εκεί, καθώς και θραύσματα αναθημάτων.

"Αυτή η βασιλική είχε καταστραφεί στο τέλος της 1ης χιλιετίας μ.Χ. και στη θέση της το 16ο αιώνα κτίστηκε μια νέα βασιλική σταυροειδής με τρούλο, από την οποία φαίνεται σήμερα η αψίδα. Η λατρεία συνεχίστηκε στον ίδιο χώρο και τον 18ο αιώνα, οπότε κτίζεται στην ίδια θέση ένα μικρό παρεκκλήσι, το οποίο κατεδαφίστηκε με την έναρξη των ανασκαφών στο χώρο του Ιερού"⁹. 

                                        

2-   Η  ΒΑΣΙΛΙΚΗ  ΤΗΣ  ΠΑΝΑΓΙΤΣΑΣ  ΣΤΗ "ΓΛΥΦΑΔΑ" ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ (β΄μισό 5ου αι.)

 

(δ) Η λίμνη από το αρχαίο κάστρο

 (γ) Παναγία Γλυφαδιώτισ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Δίπλα στη μικρή λίμνη "Γλυφάδα" δυτικά τού Πυθαγορείου, σε απόσταση 500μ. από τις "Θέρμες"(αρχαία ρωμαϊκά λουτρά) και πάνω στα ερείπια αρχαίου ναού της Αρτέμιδος, ιδρύθηκε τον 5ο αιώνα τρίκλιτη βασιλική, της οποίας έχει ανασκαφεί τμήμα του μεσαίου και νοτίου κλίτους καθώς και η αψίδα του ιερού. Έχει ψηφιδωτό διάκοσμο στα δάπεδα, με ωραίες παραστάσεις από διάφορα συμπλέγματα και γεωμετρικά σχήματα. Το πλάτος τού μεσαίου κλίτους είναι 7,20μ. τού δε βορείου και νοτίου 3,80μ.. Η αψίδα έχει βάθος 3,0μ.. Ο ναός καταστράφηκε δύο ή τρεις φορές. Το όνομά της προέρχεται από τον μικρό ναΐσκο της Παναγίας (Κοίμηση Θεοτόκου) της «Γλυφαδιώτισσας» του 16ου αι. που κτίστηκε στα θεμέλια τής βασιλικής τού 5ου αιώνα.

 

3-  ΤΟ ΜΑΡΤΥΡΙΟ - ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΤΣΑΣ  (4ος αι.)

 

(ε) Ο ιερός χώρος τού Μαρτυρίου τής Παναγίτσας

Απέναντι από τη μικρή λίμνη Γλυφάδα στα δυτικά τής βασιλικής  τής Παναγίτσας, αποκαλύφθηκε κοιμητήριο, ταφικό μνημείο τού 4ου αιώνα, με λαξευμένους αψιδωτούς τάφους στα τοιχώματα (αρκοσόλια) καθώς και τάφους κιβωτιόσχημους, που διέσωζαν πάνω τους λείψανα ζωγραφικήςκαι ορθομαρμάρωσης.  Τα αρχαιολογικά ευρήματα τού χώρου αυτού μαρτυρούν (κατά τον Αρχαιολόγο Κ.Τσάκο)¹⁰ ότι το κοιμητήριο χρησιμοποιήθηκε από τον 4ο έως τον 7ο αι. 

 
 

Προσθέτει δε ότι "κατά τις χριστιανικές δοξασίες και την πίστη ότι η γειτονία με αγίους θα έκανε πιο εύκολη την είσοδο στον Παράδεισο, συνωστίστηκαν ιερωμένοι και αξιωματούχοι σε σειρές εντυπωσιακών αρκοσολίων (λαξευμένων αψιδωτών τάφων στα τοιχώματα), καμαροσκέπαστων κιβωτιόσχημων τάφων, ενώ όμοιοι κτιστοί τάφοι γέμισαν και το δάπεδο της στεγασμένης μεγάλης κεντρικής ορθογωνικής αίθουσας του οικοδομήματος, δημιουργώντας ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κοιμητήριο".

(ζ) Το Μαρτύριο τής Παναγίτσας

 

Το Μαρτύριο της Παναγίτσας, ανήκει πιθανότατα κατά την εκτίμηση του πάντα, στους τρεις Σαμίους στρατιωτικούς Αγίους Γρηγόριο, Θεόδωρο και Λέοντα, που αγίασαν στα χρόνια της βασιλείας τού Αυτοκράτορα Κωνσταντίου Β’, αγωνιζόμενοι κατά της αιρέσεως του Αρείου, η οποία είχε ευρεία διάδοση μεταξύ των στρατιωτικών και είχε προκαλέσει μεγάλη αναταραχή στους κόλπους τής Εκκλησίας. Οι τρεις αυτοί ομολογητές αποτελούν και τις πρώτες  μαρτυρίες για οργανωμένο μοναχικό βίο κατά  τον 4ο αιώνα, στη Σάμο. 

 

4-         ΒΑΣΙΛΙΚΗ    ΘΕΡΜΩΝ       (β΄ μισό του 5ου αι.)

 

 

(η) Βαπτιστήριο στο χώρο των Θερμών

Τρίκλιτη βασιλική με αίθριο, βαπτιστήριο και πολλά άλλα προσκτίσματα. Ιδρύθηκε στο χώρο των Ρωμαϊκών Θερμών, στα Ν.Δ. τής αρχαίας πόλης τής Σάμου. 

"Μετά τον καταστροφικό σεισμό του 47 μ.Χ. η πόλη ανοικοδομείται σε μεγάλο βαθμό. Είναι η «χρυσή εποχή» του Τραϊανού και του Αδριανού, ο οποίος μάλλον χτίζει και το νέο Υδραγωγείο. Υπολογίζεται ότι η Σάμος έχει γύρω στις 100.000 πληθυσμό (και η Έφεσος περίπου 200.000). Ανάμεσά τους είναι και πολλοί ξένοι. Τότε χτίζονται και οι εντυπωσιακές Θέρμες. Ιδρύονται βωμοί και μικρά ιερά, στρώνονται τα δάπεδα με ψηφιδωτά, εισάγονται πολύχρωμα μάρμαρα..." ¹¹ 

Στα πρωτοβυζαντινά χρόνια, το συγκρότημα των Θερμών, πέραν από τις εγκαταστάσεις παραγωγής και αποθήκευσης λαδιού και κρασιού, διέθετε και μικρό οικισμό. Άλλοι οικισμοί που υπήρχαν εκεί φαίνεται πως δεν ξανακατοικήθηκαν στα μεσοβυζαντινά χρόνια.

 

 

 

 

 

 

5 -       Η     ΒΑΣΙΛΙΚΗ       ΣΤΑ     ΤΡΙΑ      ΔΟΝΤΙΑ  ( 5ο ς/ 6ος   αι.)

 

 

(θ) Η βασιλική στα τρία δόντια

 

Η μονόκλιτη βασιλική τού β΄μισού τού 5ου αιώνα, στην θέση "Δόντια" στο Πυθαγόρειο. Οφείλει την ονομασία της στις τρεις πελώριες αντηρίδες που υπάρχουν στο νότιο τμήμα της. Χτίστηκε στο δυτικότερο τμήμα του αρχαίου σταδίου της πόλης. Στην κατασκευή της διακρίνονται δύο φάσεις, που χρονολογούνται στον 5ο και 6ο αι. Στην πρώτη φάση είχε τη μορφή τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής, με ψηφιδωτά δάπεδα. Στη δεύτερη, στεγάστηκε με καμάρες, προστέθηκε ένα εγκάρσιο κλίτος και στο κέντρο τρούλος. Οι αντηρίδες θα ανήκουν σε μία τρίτη φάση. Έχουν επίσης εντοπιστεί πολλά προσκτίσματα. Τέλος, κατά μία άποψη¹² ταυτίζεται ίσως με την Ιερά Μονή  Χαριξένους.

 

 

  

 6  -          ΒΑΣΙΛΙΚΗ     ΣΤΟ    ΟΙΚΟΠΕΔΟ      ΟΛΛΑΝΔΕΖΟΥ

 

Πρόκειται για μικρή μονόχωρη βασιλική τού β΄μισού τού 5ου αιώνα, στο οικόπεδο τού Ολλανδέζου. Εντοπίστηκε στο κέντρο της πόλης, στην αρχαία αγορά. Για την κατασκευή της χρησιμοποιήθηκε αρχαία ύλη (spolia). Κτίστηκε στη θέση ελληνιστικού ιερού που σχετίζεται πιθανώς με το ιερό τού Θεού Διονύσου, προστάτη τής πόλης. Βρέθηκαν γύρω του και παλαιοχριστιανικοί τάφοι. Ο Αρχαιολόγος Κ.Τσάκος αναφερόμενος στην αρχαία πόλη τής Σάμου, μας πληροφορεί ότι "χριστιανικοί τάφοι, κατά τις συνήθειες των χριστιανών, βρέθηκαν μέσα και γύρω από παλαιοχριστιανικές βασιλικές που οργανώθηκαν στο εσωτερικό τής αρχαίας πόλης, καταλαμβάνοντας συνήθως τη θέση ιερών της παλιάς θρησκείας ή δημόσιων χώρων"¹³. Συνεχίζει δε, ότι το φαινόμενο των ενταφιασμών στο εσωτερικό των πόλεων γενικεύτηκε τον 7ο αιώνα λόγω των συνθηκών (η Σάμος δέχτηκε την πρώτη αραβική επίθεση το 665/6)  για να καταλήξουν οι ταφές στις αυλές αρχικά και στο εσωτερικό των εκκλησιών αργότερα.

 

  

7 -  Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΟΥ ΜΙΣΟΚΑΜΠΟΥ   (τού β΄μισού τού 5ου αι.)

(ι) Η βασιλική στο Μισόκαμπο

 

Βρίσκεται στα ανατολικά τού Πυθαγορείου. Είναι μικρών διαστάσεων μονόχωρη βασιλική τού β΄μισού τού 5ου αιώνα, με βοηθητικά προσκτίσματα και με οικισμό γύρω της. Χτίστηκε στη θέση ελληνιστικού ιερού που σχετίζεται πιθανώς με το ιερό τού Θεού Διονύσου ,προστάτη τής πόλης.
Έφερε σύνθρονο μέσα στο Ιερό, και τετρακιόνιο κουβούκλιο στη θέση τής Αγίας Τράπεζας.

 

 

 

 

8-   Η  ΒΑΣΙΛΙΚΗ  ΣΤΟ  ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ  ΚΑΣΤΡΟ  (μέσα 5ου αι.) 

 

 

(κ) Ο χώρος τής Βασιλικής

(λ) Η Βασιλική στο χώρο τού κάστρου

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Τον 5ο αιώνα μ.Χ., εποχή διάδοσης τού χριστιανισμού στη Σάμο, χτίστηκαν στην ανατολική πλευρά του λόφου τρεις παλαιοχριστιανικές βασιλικές, μία εκ των οποίων θεωρείται λόγω του μεγάλου μεγέθους και της κεντρικής της θέσης, η επισκοπική έδρα του νησιού την εποχή αυτή. Βρίσκεται μέσα στο βυζαντινό κάστρο (τέλη τού 7ου αιώνα), δίπλα στην εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα (1831/1833) και οικοδομήθηκε με τα υλικά δυο πολυτελών εξοχικών κατοικιών των Ελληνιστικών χρόνων. Κατά τον Αρχαιολόγο Κ. Τσάκο οικοδομήθηκε κατ΄αρχήν μικρή μονόχωρη τον 5ο αιώνα, με ψηφιδωτό διάκοσμο, ενώ στο β΄μισό τού 5ου αιώνα οικοδομήθηκε μεγαλύτερη τρίκλιτη βασιλική στα βόρεια τής πρώτης. Είναι η μεγαλύτερη βασιλική απ΄όσες βρέθηκαν στη Σάμο. Κατά τον Μητροπολίτη Ιωάννη έχει μήκος 36μ.. Το μεσαίο κλίτος έχει πλάτος 9 μ., το νότιο 4μ. και το βόρειο 4,20μ.. Ο ναός χρησιμοποιήθηκε μέχρι τον 9ο αιώνα, οπότε καταστράφηκε από σεισμό. Στη νοτιοδυτική γωνία της υπάρχει μονόχωρο παρεκκλήσι μήκους 5,75μ., με λείψανα ψηφιδωτού διακόσμου και ημικυκλικό σύνθρονο. Ίσως να επρόκειτο για την άγνωστη Μονή "Χαριξένου" με Ηγούμενο τον αββά Ισίδωρο που διαδέχθηκε τον Επίσκοπο Μιχαήλ.

 

 

 

 

                                             📚

(1)  Νίκου Σεβαστόπουλου "Σάμος, μια αναδρομή στην ιστορία της Σάμου 1360 π.Χ. – 1943 μ.Χ."

(2)  Ιωσήφ Γεωργειρήνη "A description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos and Mount Athos"1677  

(3)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου-(Ιωάννης Πάπαλης) “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967      

(4)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου-(Ιωάννης Πάπαλης) “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 

(5)  Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης- ΣΑΜΙΑΚΑ    "Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ.4ος -1886     

(6)   Ιωάννη Μόσχου "Λειμών"

(7)   Κώστας Μουστάκας: "Μεθοδολογικά ζητήματα στην προσέγγιση τών πληθυσμιακών μεγεθών της υστεροβυζαντινής πόλης". ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ (8ος-15ος αιώνας)-Προοπτικές της έρευνας και νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις- Επιμέλεια: Τόνια Κιουσοπούλου- Εκδόσεις ΦιλοσοφικήςΣχολής-Πανεπιστημίου Κρήτης-2012Ρέθυμνο        

(8)  Μαρία Βιγλάκη-Σοφιανού και Κωνσταντίνος Τσάκος "Σαμος- Αρχαιολογικά Μουσεία" Κοινωφελές Ιδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση

(9)  Μαρία Βιγλάκη-Σοφιανού και Κωνσταντίνος Τσάκος "Σαμος- Αρχαιολογικά Μουσεία" Κοινωφελές Ιδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση  

(10)  Κώστα Τσάκου- Συμβολή στήν μνημειογραφία τής Σάμου- "Παλαιοχριστιανικά μνημεία τής Σάμου- Β' Μνημεία τής βόρειας ακτής" -Σαμιακή Επιθεώρηση 1988- τόμος Θ'

(11) "ΙΩΝΙΑ Α ́- ΣΑΜΟΣ η αμπελοτρόφος και θαλασσοκράτειρα" Τοπογραφικές και ιστορικές Σημειώσεις- Αρχείο της Πολιτιστικής Εταιρείας Πανόραμα - ©(ΑΠΑΝ) apan.gr https://www.apan.gr/images/taxidia-xenagiseis/2019/Samos_Simeioseis/IONIA_01_SAMOS_A_Panorama.pdf

(12)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου-(Ιωάννης Πάπαλης) “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967  

(13)  Κώστα Τσάκου- Συμβολή στήν μνημειογραφία τής Σάμου- "Παλαιοχριστιανικά μνημεία τής Σάμου- Β' Μνημεία τής βόρειας ακτής" -Σαμιακή Επιθεώρηση 1988- τόμος Θ' .

 Ανατρέξαμε επίσης για την εύρεση στοιχείων:  ATΛΑΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ "ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ" - ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΙ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ - ΑΘΗΝΑ 2014 

Εικόνες: 

(α) Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” Σάμος 1967
(β) httpswww.gtp.grTDirectoryDetails.aspID=14668&lng=1  

(γ)httpswww.top-rated.onlinecitiesAg%C3%ADa+Varv%C3%A1raplacep9009752Glyfada+Lake 

(δ) httpwww.eopssamos.grindex.phpelta-nea-masnea-anakoinoseis127-28-2021

(ε) httpswww.kastra.eucastlegr.phpkastro=pythagorio  

(ζ) ATΛΑΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ "ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ" - ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΙ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ - ΑΘΗΝΑ 2014 

(η) httpwww.icpc.grcd-samospages_intro1_pagesPythagorio.htm

θ) ATΛΑΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ "ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ" - ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΙ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ - ΑΘΗΝΑ 2014   

(ι) ATΛΑΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ "ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ" - ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΙ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ - ΑΘΗΝΑ 2014  

(κ)castle-of-lykourgos-logothetis-pythagorio-samos-greek-island-europe-ARBH32

 (λ)Samos_Monum_Kastro_Pythagoreiou_F-1493860071 httpswww.filoxeno.comarticlesinterceptcategoryid=47095&lat=37.7432146&lon=26.8203511&place=samos&polygonType=state&seotit 

                                                                         .