ΟΙ ΔΥΟ ΝΑΟΙ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΝ KAI ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΒΑΛΕΟΝΤΑΤΩΝ ΒΟΡΕΙΟΥ ΣΑΜΟΥ

Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 1996/2018

Τα παρακάτω θέματα συμπεριλαμβάνονται στο παρόν blog, σε εργασία με τον τίτλο "ΔΥΟ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΟΥ 18ου αι. ΤΩΝ ΕΞΗ ΣΥΝΟΙΚΙΩΝ: ΒΑΛΕΟΝΤΑΤΕΣ - ΜΑΡΓΑΡΙΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΝΟΡΙΑΚΟΙ ΝΑΟΙ ΤΟΥΣ". Κρίναμε απαραίτητη την αυτοτελή αναδημοσίευση των ΕΝΟΡΙΑΚΩΝ ΝΑΩΝ για λόγους διευκόλυνσης των αναγνωστών μας.

 

Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓ. ΓΕΩΡΓΙΟΥ KAI Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ βρίσκονται στους μικρούς οικισμούς "Μαργαρίτες" ο πρώτος, και "Βαλεοντάτες" ο δεύτερος, στα βόρεια τού χωριού Μανωλάτες και στα Β.Α. τού οικισμού τού "Αγίου Κωνσταντίνου", σε υψόμετρο 170 μ.
Είναι όμοροι οικισμοί τού 18ου αιώνα, δύο από τις Έξη Συνοικίες" ή "Γειτονιές" ή "Μαχαλάδες" των 'Βουρλιωτών". Στα Β.Δ. βρίσκεται ο "Μαχαλάς Βαλεοντάτες", που ξεκινάει από τον ναό τής "Αγίας Τριάδος" στη μεσόγεια τοποθεσία "Πλατανάκια" επί τού επαρχιακού δρόμο Αγίου Κωνσταντίνου - Μανωλατών και επεκτείνεται ακόμα βορειοδυτικότερα στα 100 μ. περίπου υψόμετρο.

Από τη θέση τους οι οικισμοί Βαλεοντάτες και Μαργαρίτες έχουν μερικό έλεγχο προς τη θάλασσα, ενώ συγχρόνως προστατεύονταν στην αγκαλιά των παρυφών τού όρους "Καρβούνης". Γύρω τους οι πλαγιές είναι διαμορφωμένες σε αλλεπάλληλες "πεζούλες" (αναβαθμίδες), ενώ σχηματίζονται και πλατώματα που αρκετά καλλιεργούνται μέχρι σήμερα με κλήματα και ελιές. Η βλάστηση είναι πλούσια και το "Κακόρεμα" που πηγάζει κάτω από το ύψωμα "Ντούσα" τού Καρβούνη, περνάει κοντά στις Μαργαρίτες και στα πόδια τού οικισμού Βαλεοντάτες, για να απολήξει στο χωριό "Κάτω Άγιο.Κωνσταντίνο". Μια άλλη διακλάδωση τού ρέματος κατευθύνεται από την "Τρύπα τού Ασκητή" (Ευαγγελίστρια) στην τοποθεσία "Π(ι)νακά", πάνω από τον Κάμπο Βουρλιωτών, από την οποία υδροδοτούνταν και το επίνειο των Βουρλιωτών, τα "Αυλάκια". Το Κακόρεμα είναι ίσως τo "kestanelik cayι", το ποτάμι με καστανιές που προσδιόρισε ο γεωγράφος Piri Reis σε χάρτη του όταν μεταξύ 1500- 1521 μ.Χ. περιέπλευσε τη Σάμο.

Οι "Βαλεοντάτες" ιδρύθηκαν προ τού 1716. Ο ενοριακός ναός τής "Αγίας Τριάδος" φέρει - στην αριστερή υπόστασή του - λιθανάγλυφη επιγραφή όπου διακρίνονταν η χρονολογία: "1716" (σήμερα είναι αφανής από τις λαδομπογιές που την καλύπτουν). Ένα έγγραφο επίσης τού 1792 φαίνεται πως υπάρχει στην Μητρόπολη και αναφέρεται στις Βαλεοντάτες. Πρόκειται για τη Διαθήκη τού Ιερέα Θεόδωρου με την οποία αφήνει στη Μονή Βροντά ένα σπίτι στους "Βαλεοτήδες". Μεταξύ δε των μαρτύρων αναγράφεται και κάποιος "διμίτρης βαλεοτής".

Οι "Μαργαρίτες" ιδρύθηκαν κατά την γνώμη μας προ τού 1716, όπως προκύπτει παρακάτω, από την μελέτη τού ενοριακού ναού τού "Αγίου Γεωργίου". Υπάρχει και μια δυσανάγνωστη φορητή, λιθανάγλυφη επιγραφή τού 1803:

"Ο φτιάσας δι΄εξόδων κόνισμα, ελοξομίσθη ο παρών...Γεώργιος και έξοδα τών Χριστιανών Κάτοικος Μαργαρίτιδες  1803 Αυγούστου τ".  

Κατά την γνώμη μας η χρονολογία 1803 δεν αφορά στην ίδρυση τού ναού όπως αναπτύσσουμε, στο σχετικό  κεφάλαιο.

Οικογενειακές εγκαταστάσεις κατ΄αρχάς, οι δύο οικισμοί φαίνεται πως ενισχύονταν σταδιακά από νέους οικιστές καθ΄όλη τη διάρκεια  τού αιώνα. Οι  εξωνάρθηκες στους δύο ναούς είναι μεταγενέστερες προσθήκες  που εξασφάλισαν την αναγκαία ευρυχωρία  λόγω τής δημογραφικής αύξησης τού πληθυσμού από τις  μεταναστευτικές ροές.

 

 

 

ΟΙ ΔΥΟ ΝΑΟΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΝ ΚΑΙ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΒΑΛΕΟΝΤΑΤΩΝ 

Στον 18ο-αρχές 19ου αιώνα  η παλιά ακμαία βυζαντινή παράδοση τής ναοδομίας εξασθενεί, οι βυζαντινοί κατασκευαστικοί τρόποι ξεχνιούνται και νέα στοιχεία από την ανώνυμη αρχιτεκτονική αρχίζουν να επηρεάζουν την εκκλησιαστική. Τον 18ο αιώνα κτίζονται εκκλησίες από τις κοινότητες, πολλές φορές μεγάλου μεγέθους. Οι όψιμοι αυτοί ναοί παρουσιάζουν ιδιομορφίες τοπικού χαρακτήρα, σχετιζόμενες με τα εντόπια υλικά, τις συνήθειες των μαστόρων και τις εξωτερικές επιδράσεις. Κτήτορες κατά την Τουρκοκρατία είναι τα μοναστήρια, ορισμένοι Μητροπολίτες, οι ορθόδοξοι ηγεμόνες τής Βλαχίας κ.ά.. Κατά την όψιμη περίοδο κτήτορες είναι οι κοινότητες ή και πλούσιοι χριστιανοί (σώζεται πολύ μεγάλος αριθμός κτητορικών επιγραφών).

Τον 18ο και 19ο αιώνα επιβιώνουν ο αγιορείτικος τύπος σε λίγες περιπτώσεις και οι βασιλικές. Εκτός όμως των μονόκλιτων απλών αιθουσών τώρα εμφανίζονται μεγάλες τρίκλιτες θολοσκεπείς αλλά συνήθως ξυλόστεγες βασιλικές (Πήλιο, Δ.Μακεδονία, Β,Ηπειρο και στα μεγάλα νησιά τού Αιγαίου). Σπανιότερη είναι η παραλλαγή μεγάλης τρίκλιτης με τρούλο και θολοσκεπή τα κλίτη.

 

Στα νησιά τού Αιγαίου κτίζονται πολύ απλούστερες και συνήθως μικρότερες εκκλησίες με βαρείς τοίχους, θόλους, επίπεδα δώματα, λευκά εξωτερικά επιχρίσματα και πλαστικούς όγκους. Στην αρχιτεκτονική αυτή έχουν διεισδύσει στοιχεία τόσο τής αναγεννησιακής μορφολογίας, όσο και τού διακοσμητικού θεματολογίου τού Οθωμανικού μπαρόκ ή ροκοκό, με λαϊκό πάντα χαρακτήρα. Νέοι τύποι τής δεύτερης περιόδου είναι οι επιπεδόστεγες εκκλησίες των Κυκλάδων και μονόχωροι ναοί με ξύλινες στέγες στηριζόμενες σε εγκάρσια ελεύθερα τόξα. Συμπληρωματικά στοιχεία σ΄αυτές είναι οι γυναικωνίτες και οι εξωτερικές στοές. Οι γυναικωνίτες είναι υπερυψωμένες ξύλινες κατασκευές σε ολόκληρη την δυτική πλευρά τού ναού και οι στοές στην νότια και δυτική ή σε σχήμα Π (πι) περικλείουν τον ναό από τρεις πλευρές. Μπορεί να είναι ξύλινες (χαγιάτια) ή τοξοστοιχίες με ξύλινες μονοκλινείς στέγες ¹. 

 

Στο πεδίο τής ζωγραφικής τον 17ο,18ο, αρχές 19ου αιώνα "το επίπεδο στα νησιά τού Αιγαίου είναι χαμηλό με τάση προς τον λαϊκότερο χαρακτήρα, ανάλογο με την κοινωνική δομή των πολισμάτων από τη Μυτιλήνη έως τα Δωδεκάνησα. Έτσι η τέχνη σε όλα τα νησιά στο βόρειο Αιγαίο, στις Κυκλάδες και στα Δωδεκάνησα διακρίνεται για τον ενιαίο και συντηρητικό της χαρακτήρα που γίνεται έντονα λαϊκός χωρίς να χάνει τη νησιώτικη καλαισθησία. Η Χίος, η Σάμος και η Λέσβος είναι δεμένες με την τέχνη τής βόρειας Ελλάδας. Ενας  βασικός λόγος είναι η σχέση τών τύπων αυτών με το Αγιο Ορος με δεσμούς πνευματικούς, οικονομικούς και καλλιτεχνικούς.... Αυτή την εποχή όμως, μια σημαντική καλλιτεχνική κίνηση τής Δύσης,  τού μπαρόκ και τού ροκοκό, αφομοιώνεται από τους Ελληνες και κατακλύζει την τέχνη από τη Μακεδονία ως την Κρήτη. Φρούτα και λουλούδια, παρόμοια με αυτά τών ισλαμικών παλατιών, θα στολίσουν μακεδονίτικα αρχοντικά αλλά και σπίτια τής Μυτιλήνης (και τής Σάμου). Αυτό το ανανεωτικό διακοσμητικό πνεύμα θα εισχωρήσει και στη θρησκευτική ζωγραφική τής εποχής"².   

 

 

Α-   Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ  ΓΕΩΡΓΙΟΥ  ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΝ Ο Άγιος Γεώργιος στον συνοικισμό Μαργαρίτες -Φ.1996- Ι.Π.   Ο ναός ήταν ενοριακός, μονόκλιτος, δρομικός - τύπου βασιλικής - και θολοειδής. Αποτελείται από τον κυρίως ναό και τον προνάρθηκα και έχει ιερό ημικυκλικής κάτοψης.  Φέρει κωδωνοστάσιο στη Β.Δ. άκρη τού προνάρθηκα. Είναι κεραμοσκεπής με δίρριχτη στέγη.  Στη βόρεια πλευρά του ο κύριος ναός επικοινωνούσε παλιότερα μέσω χαμηλού ανοίγματος (το οποίο στην πορεία "σφραγίστηκε") με ορθογώνιο κτίσμα, ασκεπές σήμερα, πλάτους 3,80μ.και μήκους περίπου 5,35 μ. Οι τοίχοι σώζονται στο μεγαλύτερο μέρος τους και φαίνεται από τις "ακλείδωτες" λιθοδομές ότι χτίστηκε ανεξάρτητα. Στην ανατολική  πλευρά αυτού τού καταβεβλημένου κτίσματος υπάρχει (το 1996) μια επιμελημένη όψη από λαξευτούς ορθογωνισμένους λίθους και προσεγμένες ακρογωνιές. Ο τοίχος είναι διακοσμημένος με "ψευτοπεσσό" από κεραμόπλινθους. Πρόκειται ίσως για το παλιό παρεκκλήσιο τού "Αγίου Ελευθερίου".   Ο Αγιος  αυτός ετιμάτο σαν προστάτης κάθε έννοιας ελευθερίας (και των φυλακισμένων), αλλά ιδιαιτέρως των εγκύων γυναικών,  καθώς πιστεύεται ότι δίνει καλή λευτεριά.  Στην  περιοχή που εξετάζουμε φαίνεται πως ετιμάτο ιδιαίτερα  από τους Μικρασιάτες πρόσφυγες με παρεκκλήσια, προγενέστερα των  ενοριακών ναών.   Ερείπια Αγίου Ελευθερίου (;)- Φ.1996 Εκτός τού ερειπωμένου ναού στις Μαργαρίτες, άλλες εκκλησίες τού Αγίου Ελευθερίου συναντάμε στις "Έξη Συνοικίες": στις Μανωλάτες στον ενοριακό ναό  τής Ζωοδόχου Πηγής (η μια υπόστασή του) και άλλο εκεί ερειπωμένο  ναό. Στους Βουρλιώτες (οικισμό που ιδρύθηκε από χριστιανούς των "Βουρλών" και τροφοδότησε με πληθυσμό τούς Εξη Μαχαλάδες) υπάρχει ναός τού Αγίου Ελευθερίου, στους Σταυρινήδες επίσης (ανακαινισμένος και με τέμπλο τού 1827) και στους  Νενέδες (Αμπελος), παραπλεύρως τού ενοριακού ναού³. Η λατρεία τού Αγίου Ελευθερίου ήταν διαδομένη στην Μυτιλήνη, νησί από το οποίο μετέφεραν  οι Τούρκοι τούς πρώτους εποίκους στη Σάμο, κατά το β΄μισό τού 16ου αιώνα και ίδρυσαν αυτοί το μεγαλοχώρι "Μυτιληνοί". Εδώ ο Ιωσήφ Γεωργειρήνης  το 1666 μνημονεύει δύο ναούς τού Αγίου Ελευθερίου, ο δε Ιωάννης Πάπαλης το 1964 αναφέρει ως ένα από τους αρχαίους ναούς τον  ενοριακό ναό τής "Γεννήσεως τού Χριστού - Αγίου Ελευθερίου".    "Από την εποχή της Οθωμανικής κυριαρχίας οι μητέρες θεωρούσαν θεότρομους επίσης αγίους κυρίως τον Άγιο Συμεών, τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, τον Άγιο Τρύφωνα κ.ά." ⁴. Στη Σάμο, οι εγκυμονούσες τιμούσαν πράγματι τον Άγιο Συμεών και απείχαν από κάθε εργασία την ημέρα τής γιορτής του στις 3 Φεβρουαρίου "ίνα μή τό τεχθησόμενον ή σημειωμένον, δήλον ότι πηρόν", για να μην αποτυπωθεί στο πρόσωπο ή στο υπόλοιπο σώμα οποιοδήποτε σημάδι ή σχήμα που θα σχετίζονταν με την εργασία τής εγκυμονούσας.    Σχετικά με την μαία, που ήταν πολύ σημαντικό πρόσωπο για τον τοκετό, ας αναφέρουμε ότι στα χωριά τής Σάμου την αποκαλούσαν "ψαμένη", ή καλύτερα "Κυρά Ψαμένη". Το όνομά της προέρχονταν από την ευχή: "και συγχώρησον αυτή (τή τεκούση) και παντί τώ οίκω ώ εγεννήθη το παιδίον, και τοίς αψαμένοις αυτής και τοίς ενθάδε ευρισκομένοις πάσι" ⁵.   Η παλιότερη δε περιγραφή για τις συνήθειες σχετικά με τον τοκετό που διαθέτουμε είναι τού 1666 τού Ι. Γεωργειρήνη. Συνοπτικά αναφέρουμε:  Kατά τον τοκετό εκαλείτο στο σπίτι ο ιερέας. Απαγορευόταν δε να φύγει κάποιος από τούς παρισταμένους προτού αναγνώσει ο ιερέας τις αναγκαίες ευχές. Θεωρούνταν ύβρις και μεγάλο κακό για την ευημερία τής μητέρας το να μην αποδοθούν στον Θεό ευχαριστίες και δεήσεις⁶.                   ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ Αποτύπωση Ιωάννα Π. Παραφέστα - 1996   Ο κυρίως ναός τού Αγίου Γεωργίου έχει εξωτερικό μήκος  11,50 μ., πλέον η προεξέχουσα κατά 1,20 μ. κόγχη τού ιερού, και πλάτος 5,70 μ., με εσωτερικές διαστάσεις 10,30Χ4,40 μ.. και ύψος 4,86 μ. μέχρι το κλειδί τού θόλου. Ο προνάρθηκας τού ναού, στη δυτική πλευρά, έχει εξωτερικό μήκος 4,02 μ..και εξωτερικό πλάτος 5,70 μ. (όσο και τού κυρίως ναού). Το εσωτερικό μήκος είναι 3,40 μ..και το πλάτος είναι 4,40 μ. Οι τελικές λοιπόν διαστάσεις (εκτός τού προεξέχοντος ιερού) είναι 15,52Χ5,70 μ.. Ο χώρος τού Ιερού βήματος έχει μήκος 1,67 μ.. Εκεί είναι τοποθετημένο το τέμπλο τού ναού. Στη θέση αυτή, εξωτερικά τού τέμπλου, στον βόρειο τοίχο, βρίσκεται σφραγισμένο  πέρασμα  προς το παρεκκλήσιο τού Αγίου Ελευθερίου (;) και πλάτους 0,80 μ. Δίνει την εντύπωση μιας χαμηλής ημικυκλικής καμάρας που σφραγίστηκε στην πορεία κατά το ήμισυ τού ανοίγματός της. Η κόγχη τού ιερού είναι ημικυκλικής κάτοψης,  με άνοιγμα εσωτερικά 2,60 μ.και ακτίνα 1,25 μ., ύψους δε 2,89 μ. από το δάπεδο ως το "κλειδί" τού θόλου της και 2,02 μ. ως την "γένεση" τής καμάρας. Δεξιά κι αριστερά τού ιερού υπάρχουν δύο μικρές τοξωτές θυρίδες πλάτους 0,60 μ. και 0,68 μ., βάθους 0,40 μ. και ύψους 0,77 μ. και 0,81 μ. αντίστοιχα. Φ. 1996-Η φωτοθυρίδα   Φ. 1996-Κόγχη και γουρνίτσα  Φ. 1996-Οι κόγχες μέσα στο ιερό Κάτω από την δεξιά κόγχη υπάρχει μικρή, κτιστή γουρνίτσα. Στον βόρειο τοίχο, δίπλα στη θυρίδα τής προσκομιδής υπάρχει τρίτη, ελαφρώς οξυκόρυφη θυρίδα,  ανοίγματος 0,50μ. και ύψους 0,75 μ. Ολες οιι θυρίδες απέχουν 0,80 μ. από το έδαφος. Στο κέντρο τού κοίλου τού Ιερού υπάρχει στενή φωτοθυρίδα 0,17Χ0,50 μ. που διευρύνεται λίγο εσωτερικά. Κλείνει δε η φωτοθυρίδα με επίμηκες ξύλο στηριγμένο κατάλληλα. Η Αγία Τράπεζα βρίσκεται κατά το ήμισυ μέσα στο ημικύκλιο τής κόγχης τού Ιερού. Πρόκειται γιά μια στρογγυλή, επίπεδη λίθινη πλάκα που εδράζεται σε λιθόκτιστη κολόνα. Πάνω σ΄αυτήν είναι τοποθετημένη άλλη παραλελληλεπίπεδη πλάκα, μήκους 1,00 μ. που διευρύνει την επιφάνεια. Ο Δυτικός τοίχος εσωτερικά-Φ.1996  Ο θόλος & τα μετάλλια -Φ.1996                                                 Η είσοδος στον κυρίως ναό γίνεται από τα δυτικά μέσω τού προνάρθηκα. Η πόρτα βρίσκεται στο κέντρο τού δυτικού τοίχου. Έχει πλάτος εξωτερικά 0,85μ. ενώ εσωτερικά διευρύνεται στο 1,20 μ. και ύψος 1,85 μ. περίπου. Ο ναός φωτίζεται από δύο παράθυρα. Το ένα βρίσκεται στον βόρειο τοίχο και έχει πλάτος εξωτερικά 0,88 μ., ενώ εσωτερικά διευρύνεται στο 1,45 μ. Το δεύτερο παράθυρο βρίσκεται ψηλά στον δυτικό τοίχο, πάνω από την πόρτα εισόδου. Είναι ορθογώνιο και επίμηκες. Δεν έχει "τζαμιλίκια" παρά μόνο "κανάτια" που κλείνουν εσωτερικά, στο πάχος τού τοίχου.   Φ. 1996 Η είσοδος στον κυρίως ναό Ο θόλος τού ναού είναι ημικυκλικός με οξυκόρυφη υπερύψωση τού κέντρου χάραξης, κατά την ισλαμική τέχνη. Επικαλύπτεται δε από δίκλινη κεραμοσκεπή στέγη.  Γενίκευση των δίκλινων στεγών στη ναοδομία παρατηρείται κατά  τον 18ο-αρχές 19ου αιώνα, καθώς και υποχώρηση τής θολοδομίας.   Ο ερειπωμένος πλέον προνάρθηκας βρίσκεται στην δυτική πλευρά τού ναού. Είχε την είσοδό του στο κέντρο τής βόρειας πλευράς, υπερυψωμένη κατά δύο σκαλοπάτια από το έδαφος. Έχει δε ένα άνοιγμα στο κέντρο τού δυτικού τοίχου, με "ποδιά" 0,45 μ. από το δάπεδο, εξωτερικού πλάτους 0,83 μ. και διευρυμένο εσωτερικά στο 1,36 μ.. Τον Οκτώβριο τού 1996, που αποτυπώσαμε τον "Άγιο Γεώργιο", τα ίχνη τού δυτικού τοίχου τού κυρίως ναού μαρτυρούσαν ότι ο προνάρθηκας έφτανε στο ύψος τού υπολοίπου ναού. Εκεί τα ίχνη δοκαριών στέγης μαρτυρούν ότι ήταν επικαλυμμένος με δίρριχτη, ξύλινη στέγη, επικεραμωμένη.  Ο τοίχος ήταν επιχρισμένος μέχρι το γείσο τής στέγης, όπως και όλο το εσωτερικό τού κυρίως ναού, εκτός  των ακραίων πλευρών όπου "ακούμπησαν" εκ των  υστέρων οι τοίχοι τού προνάρθηκα. Το δάπεδο είναι επιστρωμένο με μεγάλες πέτρινες πλάκες, που ανασήκωσαν σταδιακά οι ρίζες τού κυπαρισσιού που έχει φυτρώσει και θεριέψει μέσα σ΄αυτόν τον χώρο. Είναι σαφές λοιπόν οτι χτίστηκε σε άλλη χρονική περίοδο, προκειμένου να επεκταθεί ο ναός και να αυξηθεί η χωρητικότητά του. Τότε προφανώς επιχρίσθηκε  και ο δυτικός τοίχος καθώς περιήλθε στον νέο εσωτερικό χώρο που δημιουργήθηκε.  Ο δυτικός τοίχος εμφανίζει ένα  αβαθές "τυφλό"αψίδωμα, αναφορά στα αψιδώματα τής βυζαντινής αρχιτεκτονικής που επιβιώνουν ακόμα κατά τον 18ο- αρχές 19ου αιώνα. Το κτίσμα τού κυρίως ναού είναι εξ ολοκλήρου λιθόκτιστο με πάχος τοίχων 0,65 μ. Είναι  επιμελημένη αργολιθοδομή με συνδετικό κονίαμα, από μετρίου μεγέθους λίθους και άλλους μικρότερους ενδιάμεσα. Έχει λαξευμένες ακρογωνιές (καντούνια) από στενότερες, πλατιές πέτρες και απλουστευμένη μορφή ως προς την αισθητική των τοίχων. Σε κρίσιμα σημεία οι τοίχοι υποστηρίζονται  από σιδεροδεσίματα (σταγγέτα).  Φ. 1996 -Β-Δ.όψη και καμπαναριό Ψηλά στη βορειοδυτική άκρη τού κυρίως ναού και ακριβώς  στο πάχος τού τοίχου βρίσκεται ενσωματωμένο το πετρόκτιστο καμπαναριό. Αποτελείται από δύο τετραγωνισμένους πεσσούς, επάνω στους οποίους πατάει μικρό τόξο από λεπτούς κεραμόπλινθους και φέρει λεπτό σφυρήλατο σταυρό. Η καμπάνα στηρίζεται σ΄ έναν παλιό πρωτότυπο άξονα περιστροφής που μοιάζει να μην έχει αντικατασταθεί. Στη γένεση τού τόξου υπάρχει κοσμήτης από 4 λίθινες πλάκες. Το ίδιο συμβαίνει και στο ήμισυ περίπου των δύο πεσσών. Κάτω από τη στέγη υπάρχει γείσο από σχιστολιθικές πλάκες ενώ ένας απλός μαρμάρινος  κοσμήτης τρέχει εξωτερικά ("φρείδι") πάνω από την πόρτα τού ναού. Κατά τον 18ο αρχές 19ου αιώνα αναβιώνει η μαρμαρική σαν συνέπεια τής στροφής τής Οθωμανικής αρχιτεκτονικής σε ανάγλυφα σε λευκό μάρμαρο  και τής απασχόλησης Ελλήνων μαρμαράδων σε τζαμιά τού 18ου αιώνα. Στο Άγιον Ορος, στα νησιά τού Αιγαίου και στο Πήλιο συνηθίζονται μαρμάρινα θυρώματα, πλαίσια παραθύρων, διάφορες διακοσμητικές πλάκες από λευκό μάρμαρο (και πωρόλιθο) με θεματολόγιο το οθωμανικό μπαρόκ ή ροκοκό μαζί με παραστάσεις πηγαίου γούστου και πάντα λαϊκού χαρακτήρα. Η είσοδος τού Αγίου Γεωργίου πλαισιώνεται από  θυρώματα σκούρου κίτρινου χρώματος, τα οποία λόγω των αλλεπάλληλων ασβεστωμάτων δεν διακρίνονται εύκολα. Ο κοσμήτης (φρείδι), που προαναφέραμε, βρίσκεται  στο υπέρθυρο τής εισόδου. Φ.1996- Δάπεδα με παραστάσεις και δικέφαλο αετό   Μαρμαρική βρίσκουμε στο εσωτερικό τού ναού, στο δάπεδο, σε διακοσμητικές πλάκες από λευκό μάρμαρο, με διάφορες ανάγλυφες παραστάσεις. Το δάπεδο τού κυρίως ναού είναι συνδυασμός λευκών μαρμάρινων πλακών (τού αρχαίου λατομείου Μανωλατών προφανώς) και από μαύρα, καφε-κόκκινα και λίγα κίτρινα βοτσαλάκια τής θάλασσας. Είναι λαϊκότροπο   σχέδιο,  ευφρόσυνο, που υιοθετεί τα εντόπια υλικά τής φύσης και εκφράζει έτσι την νησιωτική αντίληψη για την καλαισθησία. Φαρδιές ορθογωνισμένες πλάκες στη σειρά περιβάλλουν άλλες μικρότερες σε ρομβοϊδή διάταξη που διασπώνται από στρογγυλά τεμάχια.  Φ. 1996- Η Μαρμαρική τού δαπέδου     Στην κεντρική μακρόστενη πλάκα υπάρχει ανάγλυφος δικέφαλος με φτερούγες που μοιάζουν με φτερά αγγέλων. Κρατά στο ένα χέρι σπαθί, ενώ οι υπόλοιπες λεπτομέρειες δεν είναι ευδιάκριτες. Τέσσερις ροζέτες τοποθετήθηκαν στους άξονες τού δικέφαλου. και μια πέμπτη στα βημόθυρα, στο ημικυκλικό προεξέχον σκαλοπάτι μπροστά στην Ιερά Πύλη. Δυστυχώς, λόγω τού υπερβάλλοντα ζήλου των πιστών που φροντίζουν (με κόπο είναι αλήθεια) τον ναό, έχει ασβεστωθεί τμήμα τού δαπέδου καθώς και οι βοτσαλωτοί αρμοί ανάμεσα στις πλάκες.    Το ίδιο συνέβη και με τούς τοίχους τού ναού που ασβεστώθηκαν, με συνέπεια να καλυφθούν  οι τοιχογραφίες που (κατά μαρτυρία κατοίκων των Μανωλατών) υπάρχουν εκεί. Ο Παντοκράτωρ στο κέντρο τού θόλου -Φ.1996-Ι.Π. Στον θόλο σώζονται λαϊκότροπες τοιχογραφίες των Ευαγγελιστών (Μάρκου, Ματθαίου, Ιωάννου και Παύλου), καθώς και τού Παντοκράτορα στο κέντρο τού θόλου. Περιβάλλονται από "μετάλλια" (κορνιζώματα) με επιστέμματα, ζωγραφισμένα με απλές γραμμές που εμπλέκονται μεταξύ τους ενώ αυτό τού Παντοκράτορα είναι πιο επιμελημένο, με φυτικό διάκοσμο με θεματολογία τα ρόδια.  Ο υπόλοιπος ναός είναι ασβεστωμένος..  Από σχετική έρευνα που κάναμε στο χωριό των Μανωλατών το 1996, κάποιοι  κάτοικοι μας διαβεβαιώσανε ότι ο ναός ήταν εξ΄ολοκλήρου τοιχογραφημένος. Μάθαμε μάλιστα ότι είχε ασβεστωθεί προ δύο ετών (ήτοι το 1994). Ο Ιωάννης Πάπαλης (Μητροπολίτης Σάμου και Ικαρίας), που έγραψε για τον ναό προ τού 1964,  αναφέρει ότι "έχει τοιχογραφίες" χωρίς να προσδιορίζει κάτι περισσότερο, πλήν τής τοιχογράφησης τής προσκομιδής.    Οι Ευαγγελιστές-Φωτ.1996- Ι.Π.       Στην κόγχη τής προσκομιδής απεικονίζεται η Αποκαθήλωση τού Κυρίου και υπάρχει η εξής επιγραφή: "Μνήσθητι Κύριε Ιωάννου Αναγνώστου και άρχοντος" κι άλλη δυσανάγνωστη:"...1803 Αυγούστου 6" (στην περιοχή Βουρλιωτών και Κάμπου-Παλαιοχωρίου προσδιορίσαμε έργα τού ζωγράφου Γεωργίου Περή που το 1776 τοιχογράφησε τη Μονή Βροντά το 1778 μαζί με τον Κωνσταντίνο, τον ενοριακό ναό Βουρλιωτών, το 1779 την Οσία Ματρώνα τού Κάμπου" και τον ναϊσκο τής Αποτομής Ιω.Προδρόμου)⁷.    Η ασημωμένη εικόνα-Φωτ.1996 Η τοιχογραφία και η Πύλη τής Προσκομιδής -1996 Το τέμπλο είναι παλιό, ξύλινο, ίδιας τεχνοτροπίας με τον Δεσποτικό θρόνο. Τα διακοσμητικά του στοιχεία είχαν αφαιρεθεί από τις θέσεις τους και άφησαν  σημάδια πάνω στα ξύλα. Στην Ωραία Πύλη εικονίζεται ο Αρχάγγελλος Μιχαήλ, έργο τού 1902 τού Νικολάου Γεωργίου Ζωγράφου. Τον ίδιο συναντήσαμε και σε πολλούς άλλους ναούς και παρεκκλήσια στη Σάμο καθώς και τον γυιό του (επίσης αγιογράφο) Γεώργιο Νικολάου Ζωγράφου. Φαίνεται,  από τα μέχρι τούδε στοιχεία που έχουμε, πώς κινήθηκε στη Βόρειο και Βορειοδυτική Σάμο από τα μέσα τουλάχιστον  τού 19ου αιώνα και μέχρι τις αρχές τουλάχιστον τού 20ου αιώνα ⁸.   Το ξύλινο τέμπλο-Φωτ.1996   "Οι εικόνες τού τέμπλου σύμφωνα με τον Ιωάννη Πάπαλη (1964) φέρουν χρονολογία 1846. Σε μία απ΄αυτές γράφονται: "Διά συνδρομής και δαπάνης Χατζησταματίου 1846 συμβίας γονέων και αδελφών τη 15 Φεβρουαρίου" ⁹.    Μία φορητή εικόνα με ασημένιο "πουκάμισο" υπήρχε στη θέση της το 1996 με την ένδειξη κάποιας επισκευής που είχε προηγηθεί: "ΕΠΙΣΚΕΥΗ Γ.Π.Χ." Οι παλιές εικόνες τού τέμπλου μεταφέρθηκαν προ πολλού στον ενοριακό ναό των Μανωλατών, όπως επίσης και τα παλιά μανουάλια. Οι εικόνες τού Δωδεκαόρτιου τού τέμπλου βρίσκονται επίσης αναρτημένες στον βόρειο τοίχο τού ενοριακού ναού τής Ζωοδόχου Πηγής Μανωλατών. Μια απ΄αυτές φέρει χρονολογία "1875". Η φορητή επιγραφή τού 1803 - Φ.1996                         Σώζεται επίσης σε πέτρινη πλάκα ανάγλυφη επιγραφή "Ο φτιάσας δι΄εξόδων κόνισμα, ελοξομίσθη ο παρών...Γεώργιος και έξοδα τών Χριστιανών Κάτοικος Μαργαρίτιδες 1803 Αυγούστου τ". Είναι καλογραμμένη από χέρι ικανού μαρμαρογλυφέα. (Δεν είχε εντοιχιστεί κάπου ή αποσπάσθηκε;) Ήταν αφημένη κάτω, στη βάση τής στήλης τής Αγίας Τράπεζας. (Πρέπει να αναφέρουμε ότι στην περιοχή Βουρλιωτών και Κάμπου-Παλαιοχωρίου προσδιορίσαμε έργα τού λιθοξόου Μιχαήλ που δούλευε στην περιοχή, τουλάχιστον στα τέλη τού 18ου αιώνα). Στις  δύο κατά μήκος πλευρές τού ναού υπάρχει σειρά παλιών ξύλινων στασιδίων. Σώζονταν το 1996 τουλάχιστον, δύο μεταλλικοί φανοί με διάκοσμο ισλαμικής τεχνοτροπίας. Τέλος, μέσα στο ιερό φυλάσσονται σε ξύλινα κιβώτια τα οστά προφανώς ιερέων, ένας εκ των οποίων ήταν  ο παπα-Γιώργης Διολέτης. Ο Δεσποτικός θρόνος-Φ.1996 Οι δυο περίτεχνοι φανοί- Φ.1996 Διαπιστώνουμε τα εξής: Ο ναός τού Αγίου Γεωργίου ήταν ενοριακός ναός, σημαντικού μεγέθους σε σχέση με την μικρή εγκατάσταση. Για την ανέγερσή του φαίνεται πως συμβάλλανε ο κάτοικοι τής κοινότητας, κάτι που συνηθίζεται κατά τον 18ο αιώνα.  Παρατηρούνται στον Άγιο Γεώργιο  ιδιομορφίες τοπικού χαρακτήρα, που σχετίζονται με τα εντόπια υλικά, τις συνήθειες των μαστόρων και τις εξωτερικές επιδράσεις.  Η λιτότητα που χαρακτηρίζει τις εξωτερικές επιφάνειες  με αμελέστερες, απλές τοιχοποιϊες, εκφράζονταν και σε παλιότερους ναούς τού 18ου αιώνα. Η χρήση πλακοειδών λίθων στα γείσα τής στέγης, αντί των βυζαντινών οδοντωτών ταινιών (από μονή ή διπλή σειρά τούβλων που εφαρμόζονταν από παλιότερα και ήταν συνήθεις και τον 18ο αιώνα), κάποια  δομικά υλικά που αντλήθηκαν από το γύρω περιβάλλον (πέτρα,μάρμαρα, βότσαλα) και διακόσμησαν τον ναό  λαϊκότροπα, με νησιωτική  έμπνευση, εκφράζουν ιδιομορφίες τοπικού χαρακτήρα που ήταν έκδηλες στα νησιά τού Αιγαίου. Τα ανοίγματα σε όψιμα παραδείγματα ναών τού 18ου των τουρκοκρατούμενων περιοχών μικραίνουν σε μέγεθος  είναι στενά προς τα έξω, διευρυνόμενα προς τα μέσα, και οι πόρτες χαμηλές. Ενίοτε υπήρχε ανακουφιστικό τόξο πάνω από το υπέρθυρο τής πόρτας και τοιχογραφημένη παράσταση (συχνά τής Θεοτόκου) στο τύμπανο. Στην περίπτωση τού Αγίου Γεωργίου πάνω από τα θυρώματα στις πόρτες έχουμε μόνον έναν κοσμήτη (φρείδι). Ένα άλλο στοιχείο τής βυζαντινής αρχιτεκτονικής, το τυφλό αψίδωμα, που επιβιώνει ακόμα κατά τον 18ο αρχές 19ου αιώνα, υπάρχει στον δυτικό τοίχο, αβαθές και απλουστευμένο.   Η μαρμαρική αναβιώνει  σαν συνέπεια τής στροφής τής Οθωμανικής αρχιτεκτονικής σε ανάγλυφα σε λευκό μάρμαρο (κατά την εποχή τού  Τουρκικού μπαρόκ) και τής απασχόλησης Ελλήνων μαρμαράδων σε τζαμιά τού 18ου αιώνα.  Το ανάγλυφο μοτίβο τού δικέφαλου αετού στο δάπεδο τού Αγίου Γεωργίου είναι μια "προσκόλληση" σε βυζαντινά διακοσμητικά πρότυπα, που σταδιακά εκλείπουν από  την ναοδομία. Το μικρό τόξο από πλακοειδή εμφανή τούβλα που στεφανώνει το κωδωνοστάσιο διαιωνίζει επίσης αυτή την βυζαντινή συνήθεια, τής χρήσης τούβλων και κεραμικών σε διάφορα στοιχεία των ναών, κάτι που στους απλούς -πιο φτωχικούς ναούς- περιορίζεται ή και παραλείπεται εντελώς. Η παρείσφρηση ανατολίτικων στοιχείων τής μουσουλμανικής τέχνης  στην κοσμική αρχιτεκτονική έγινε σταδιακά αποδεκτή  κατά τον 18ο αιώνα και στην θρησκευτική αρχιτεκτονική. Στον Άγιο Γεώργιο παρατηρούμε τον έντονα  οξυκόρυφο θόλο, τις ζωγραφικές των μεταλλίων στο θόλο,  τα ζωγραφικά ανθοστολίσματα που φαίνεται ότι κοσμούσαν το τέμπλο, ακόμα και λειτουργικά σκεύη με ανατολίτικα κοσμίδια. Σε επίμαχα σημεία οι τοίχοι υποστηρίζονται  από σιδεροδεσίματα (σταγγέτα), συνήθεια τού 18ου αιώνα. Επικαλύπτεται από δίρριχτη κεραμοσκεπή σήμερα στέγη.  Γενίκευση των δικλινών στεγών στην ναοδομία παρατηρείται κατά  τον 18ο/αρχές 19ου αιώνα, καθώς και υποχώρηση τής θολοδομίας. Για την στατική επάρκεια των κτιρίων (μετά από τούς μεγάλους σεισμούς τού 18ου αιώνα ) υιοθετείται  η οικοδόμηση εγκαρσίων σφενδονίων ή πλευρικών τόξων ή ενισχύεται το πάχος  των τοίχων. Στους ναούς τού 18ου/αρχές 19ου αιώνα, τοιχογραφούνταν όλες οι ελεύθερες επιφάνειες. Χαρακτηρίζονταν από τη συνεχή μείωση τής κλίμακας των απεικονιζομένων μορφών και από τη χρήση σκοτεινών τόνων.  Ξυλόγλυπτα, τέμπλα, δεσποτικοί θρόνοι, προσκυνητάρια, πλαίσια φορητών εικόνων κ.λ.π. κατακλύζουν τούς ναούς αυτής τής περιόδου. Ο προνάρθηκας (νέο στοιχείο τής 2ης περιόδου) χτίστηκε σε άλλη χρονική περίοδο προκειμένου να επεκταθεί ο ναός και να αυξηθεί η χωρητικότητά του, εν όψει προφανώς τής αύξησης τού πληθυσμού, λόγω των  μεταναστευτικών ροών. Τέλος, μια ανάγλυφη επιγραφή φέρει χρονολογία 1803. Για τον Άγιο Γεώργιο  συμπερασματικά αναφέρουμε:   Ο ναός χτίστηκε θολοειδής, κατά τα παλαιότερα πρότυπα τής 1ης περιόδου, εντυπωσιακής ομοιότητας με τον θόλο τής Αγίας Τριάδος Βαλεοντάτων τού 1716, όπως θα δούμε παρακάτω. Ο θόλος είναι υψηλός, αντίθετα από την επικρατούσα τάση να γίνεται χαμηλό το κτίσμα  προκειμένου να κατασκευαστεί θολωτός ο ναός. Δε φέρει εγκάρσια σφενδόνια, ούτε πλευρικά τόξα (αντί σφενδονίων), ούτε αύξηση τού πάχους των τοίχων (οικοδομικές τάσεις τής περιόδου αυτής για την εξασφάλιση τής στατικής επάρκειας τού κτίσματος).   Υιοθέτησε όμως και στοιχεία τής 2ης περιόδου όπως τις λιτές λιθοδομές, τη στέγη, την μαρμάρινη επικάλυψη τού δαπέδου, πανομοιότυπα επίσης με αυτά τής Αγίας Τριάδος, καθώς και τον προνάρθηκα που προστέθηκε αργότερα, όπως άλλωστε συνέβη με το εξωνάρθηκα τής Αγ.Τριάδος. Τα θυρώματα που πλαισιώνουν αποκλειστικά την πόρτα είναι απλούστατα, ενώ τής Αγίας Τριάδος πιο περίτεχνα, με ανακουφιστικό τόξο πάνω από το υπέρθυρο. Στην δε εσωτερική όψη των παραθύρων και τής πόρτας τής Αγ.Τριάδος διαμορφώνονται "τύμπανα". Είναι ένα χαρακτηριστικό τού 18ου αιώνα που ενίοτε συναντάται.   Η ανάγλυφη επιγραφή φέρει χρονολογία 1803.  "Ο φτιάσας δι΄εξόδων κόνισμα, ελοξομίσθη ο παρών...Γεώργιος και έξοδα τών Χριστιανών Κάτοικος Μαργαρίτιδες 1803 Αυγούστου τ".   Πρόκειται για  εικόνα (εικόνισμα- απεικόνισμα- κόνισμα), τής οποίας τα βασικά μάλλον έξοδα ανέλαβε κάποιος κάτοικος των Μαργαρίτιδων και συνέβαλαν και οι χριστιανοί τού χωριού. (Ισως και για κάποια άλλη ακόμα εργασία, αδιευκρίνιστη). Επρόκειτο για προσκυνητάρι δίπλα ίσως  στον ναό; Συνηθίζεται και σήμερα για την προστασία τού κυρίως ναού από κλοπές κ.λ.π. Θεωρούμε πιθανότερη την δεύτερη εκδοχή. Τα κονίσματα από παλιά ήταν ιερά κατασκευάσματα αφιερωμένα σε αγίους που συχνά περιέβαλαν και προστάτευαν τα χωριά ( σήμερα επιβιώνουν και σαν ενθύμηση δυσάρεστων γεγονότων)  ή κτίζονταν και μεγαλύτερα σαν προσκυνήματα δίπλα σε ναούς. Ο κτήτορας έδινε κατά την τελετή των εγκαινίων το όνομα τού προστάτη αγίου που επιθυμούσε.   "Παλαιότερα ονομάζονταν Εικονίσματα, αλλά για συντομία έκοψαν το ει και έμεινε το «κονίσματα» και πράγματι είχαν δίκιο, διότι με την λέξη εικόνισμα απεικονιζόταν μόνο η εικόνα και όχι το όλο κατασκεύασμα. Τα Κονίσματα στα παλιά τα χρόνια τα έκτιζαν με πέτρες και ασβεστοκονίαμα άκομψα και ογκώδη. Το σχήμα τους ήταν τετραγωνική πυραμίδα, η πλευρά της βάσης τους ήταν 2 με 3 μέτρα και το ύψος της ήταν 4 με 5 μέτρα. .... υπήρχε μια πορτίτσα που μέσα εκεί τοποθετούσαν το καντήλι και η εικόνα του Αγίου στον οποίο ήταν αφιερωμένο το κόνισμα. Η πόρτα ήταν με τζάμι ..Στην κορυφή τοποθετούνταν ο διπλός σταυρός ¹⁰.   Ωστόσο, όπου και να καταλήξει η μελλοντική έρευνα για τον ναό τού Αγίου Γεωργίου, είμαστε βέβαιοι ότι η παραπάνω επιγραφή τού 1803 δεν αφορά την ανέγερση τού ναού. Κατά την εκτίμησή μας τον εντάσσουμε στον 18ο αιώνα, πιθανώς στις αρχές αυτού, δεδομένου ότι τα χαρακτηριστικά του προσδίδουν τη μετάβαση από παλαιότερες τυπολογικές συνήθειες σε άλλες τού 18ου αιώνα. Οι βασικές άλλωστε ομοιότητες με τον ενοριακό ναό τής Αγίας Τριάδος (1716) τού γειτονικού οικισμού Βαλεοντάτες δεν μπορούν να αγνοηθούν.                                                                                      📚   1- Χαράλαμπος Θ. Mπούρας, “Αρχιτεκτονική στο Βυζάντιο, το Ισλάμ και τήν Δυτική Ευρώπη κατά τον Μεσαίωνα”    2- Ευγενία Δρακοπούλου "Δρόμοι της θρησκευτικής ζωγραφικής στο Βορειοανατολικό Αιγαίο (17ος-18ος αι.) https//helios-eie.ekt.gr/ETE/ bitstream   3- Ιωάννα Π.Παραφέστα - Στη Σάμο κατά τον 17ο, 18ο και 19ο αιώνα, οι αγιογράφοι αφήσανε λιγοστά ενυπόγραφα έργα. Περιοριζόμενοι σε όσα μπορέσαμε να αντλήσουμε από αρχεία Μονών, από άλλες πηγές και από προσωπική έρευνα) παραθέτουμε μία λίστα επωνύμων αγιογράφων και τών τόπων προέλευσής τους. Κατά τον 17ο αιώνα: Γρηγόριος, "ιερομόναχος και καθηγούμενος τού μοναστηρίου Προφήτου Ηλιού, από την Χίο (1 έργο το 1636) και  Ιωάννης Δέκαρχος "εκ τής αιχμαλώτου Κρήτης" (1 έργο το 1670). Κατά τον 18ο αιώνα: Γαβριήλ "ιερομόναχος αγιογράφος"  (με 3 έργα, το 1714/42/67)  Ιωάννης Σπανόπουλος (μάλλον Πελοποννήσιος) (1έργο το1720), Χριστόδουλος ο Κύπριος (1 έργο το 1727), Ιωάννης ο Σάμιος - "Γερεού Ιωάννου Σαμίου Παλαιού Καρλοβασου" (3 έργα το 1747/1804), Ο Γεώργιος Ζωγράφος ή Γεώργιος ιστοριογράφος ή Γεώργιος Κωνσταντή Περής ή Γεώργιος  και Κωνσταντίνος Περής (σε συνεργασία) εντοπίστηκαν  σε 4 μέχρι τώρα έργα τού 1774/76/78/79 ). Λαμπρινός και Γεωργάκης (Χιώτες),με 4 έργα το 1788/94/98/98,  Ιερέας Γεώργιος (1 έργο το 1799), Δημήτριος Στάμπας συνεργαζόμενος με τον Δημήτριο Λούριο  (1 έργο το 1799).  Ο Ιωάννης -"Σαμίου τού ζωγράφου και ελαχίστου" (1- 1787), Κατά τον 19ο αιώνα: Ιωάννης Φραγκόπουλος, Ζακύνθιος (1 έργο το 1802), Αλέξανδρος Ανδρονίκου (2 έργα το 1803/65- έκανε και τοιχογραφίες το 1825, Γεώργιος Χίου (1 έργο το 1828), ο Ιωάννης Λύδης από την Χίο (1 έργο τού 1810 - υπήρξε και ξυλογλύπτης), Κύριλλος "ιερομόναχος Αγιογραφίτης ο εκ Σάμου" (1 έργο το 1829), Δανιήλ (ιερομόναχος) Πάτμιος (1 έργο-1830), Κ. Ιω. Παπαχατζής Αβδανίτης από το Ρέθυμνο (1- 1838) Γεώργιος Σάμιος ( 1-1841), Διακοϊωάννης (1-1842), Κ. Ιωαννίδης "εκ Χώρας Σάμου" (1-1846)- Εκανε και τοιχογραφίες, ο Κ. Ιωάννης από την Χώρα Σάμου (1- 1848), ο Γεώργιος "ο Κρής" (3 έργα 1852/63/92), Ν. Γ. Ζωγράφος (6 έργα το 182/60/69/72/78/85), Απελός (2 έργα το 1863/70), Χρυσοφής Θεόδωρος και Δροσινός Χίος (1 το 1863), Αγαθάγγελος μοναχός και Κωνσταντίνος Βεζυρόπουλος, "αδελφών ζωγράφων Κυδωνιέων" (2 έργα 1870/74) και Αγαθάγγελος Κυδωνιέων (2 έργα το 1870), Ν. Φορόπουλος (1 έργο το 1875), Πολύδωρος Σμυρναίος (1 έργο το 1883).   4- Α. Χρ. Οικονομοπούλου- ΑΠΟ ΤΗ ΛΑΪΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ- "Αγιοι προστάτες, θεραπευτές-τιμωροί, για τη μάνα και το παιδί στη λαϊκή ιατρική παράδοση"- Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009  A. Αλιβιζάτος. "Αναγνώρισις των Αγίων εν τη Ορθοδόξω Εκκλησία. Θεολογία", 1948, 19, 18-59. https://www.iatrikionline.gr/Deltio_56a_2009/6.pdf "Η λατρεία των Αγίων στον Ελληνικό Παραδοσιακό πολιτισμό. Μελετήματα Ελληνικής λαογραφίας" τ.Α ́ Εθιμική και Θρησκευτική Λαογραφία, Εκδ. Σπανίδη, Ξάνθη 2003, σ.55-73.- Δ. Λουκάτος. "Αργίαι και άγιοι τιμωροί" ΕΚΕΕΛ 20-21 (1967-68), 15-105- Α. Χρ. Οικονομοπούλου. "Η σημασία του θωπευτικού περιβάλλοντος της μητέρας για την ψυχοσωματική υγεία του βρέφους στη Λαϊκή Ιατρική Παράδοση", Ιατρικό Βήμα τ.χ. 108 Απρ.-Ιουν. 2007, σσ.85-92. 5- Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης- ΣΑΜΙΑΚΑ "Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", -1886 -Τ.5ος, σ.789   6- Ιωσείφ Γεωργειρήνη “Περιγραφή τής παρούσης καταστάσεως τής Σάμου, , Ικαρίας, Πάτμος και Αθωνος” 1678 - Μετάφραση Ε.Σταματιάδη Τ.2ος, σ.55    7- Ι.Π.Παραφέστα  “O Κάμπος Βουρλιωτών Σάμου - Το βυζαντινό Κάστρο Σουβάλα και τα μνημεία : Aγ.Ματρώνα-Αγ.Πελαγία-Ιω.Πρόδρομος Πινακά”   parafestaresearch.blogspot.gr 8- Ι.Π.Παραφέστα "Οικογένεια αγιογράφων Νικολάου Γεωργίου Ζωγράφου-Σύντομη μνεία” "parafestaresearch.blogspot.gr 9- Ιωάννου Πάπαλη - “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” Μητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου -Σάμος 1967  10- Φίλιππας Παναγιώτης- «Κονίσματα» στο Δρύμωνα" http://aromalefkadas.gr/τα-κονίσματα-στο-δρύμωνα                          .                                Β-  Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΒΑΛΕΟΝΤΑΤΩΝ    (α) Οι δυο γειτονιές των Βαλεοντάτων με ενδιάμεσα το Κακόρεμμα. Δεξιά διακρίνεται ο ναός τής  Αγίας Τριάδος. Δίκλιτος, δρομικός ναός τύπου βασιλικής και θολοειδής. Αποτελείται από τον κυρίως ναό και από τον εξωνάρθηκα που βρίσκεται στη δυτική πλευρά τού ναού και καταλαμβάνει το πλάτος και των δύο υποστάσεων. Πάνω από την εξωτερική πύλη τής αριστερής υπόστασης φέρει χρονολογία "1716". Ο ναός έχει δύο ιερά: ένα ημιεξαγωνικής κάτοψης στην βόρεια υπόσταση  και ένα στην νότια υπόσταση πεντάπλευρης(!) κάτοψης. Είναι κεραμοσκεπής με δίρριχτη στέγη στην βόρεια υπόστασή του και μονόρριχτη στην νότια υπόσταση (και σε χαμηλότερη στάθμη). Επίσης ο εξωνάρθηκας καλύπτεται από μονόρριχτη κεραμοσκεπή ξύλινη στέγη. Φέρει κωδωνοστάσιο στο κέντρο τής δυτικής πλευράς τής βόρειας υπόστασης που εδράζεται  στο πάχος τού δυτικού τοίχου.   Φ.2018- Ο Εξωνάρθηκας και οι είσοδοι των δύο κλιτών   Η Βόρεια υπόσταση τού ναού- Φ.1996       Ο κυρίως ναός τής Αγίας Τριάδος έχει εξωτερικό μήκος 10,34 μ. πλέον η προεξέχουσα κατά 0.74 μ. κόγχη τού ιερού (τής νότιας υπόστασης) και πλέον ο εξωνάρθηκας κατά 4,20 μ. Ητοι, γενικό μήκος 14,54 μ. χωρίς το ιερό. Το πλάτος είναι 10,49 μ.    Ως προς τις εσωτερικές διαστάσεις, η Βόρεια υπόσταση είναι 8,74Χ5,27 μ. και η Νότια 8,74Χ2,97 μ.. Ο εξωνάρθηκας είναι 9,19Χ3,55 μ.. Το ύψος τής  Βόρειας υπόστασης είναι περί τα 4,80 μ. μέχρι το κλειδί τού θόλου (όπως και στον Αγιο Γεώργιο Μαργαριτών), ενώ τής Νότιας υπόστασης κατά τι χαμηλότερο ώστε και η στέγη να διαφοροποιείται σε μονόρριχτη.  Στο εσωτερικό της η Νότια υπόσταση φέρει ξύλινη ευτελή οροφή. Η Βόρεια υπόσταση φέρει θόλο. Είναι ημικυκλικός με οξυκόρυφη υπερύψωση τού κέντρου χάραξης, κατά την ισλαμική τέχνη. Επικαλύπτεται, όπως προαναφέραμε, από δίκλινη κεραμοσκεπή στέγη πού φέρει στη βάση της γείσο από πλακοειδείς λίθους.  Γενίκευση των δίκλινων στεγών στη ναοδομία παρατηρείται κατά  τον 18ο-αρχές 19ου αιώνα, καθώς και υποχώρηση τής θολοδομίας. Η είσοδος στην αριστερή υπόσταση γίνεται από τα δυτικά. Η πόρτα βρίσκεται στο κέντρο τού τοίχου. Έχει πλάτος εξωτερικά 1,09 μ., ενώ εσωτερικά διευρύνεται στο 1,57 μ., ύψος δε 1,84 μ..     Το ιερό τής βόρειας  υπόστασης                                                                 Νότια υπόσταση-Φ.2018 Β.Α. όψη τού ναού-Φ.2018       Ο ναός φωτίζεται από τρία παράθυρα. Το ένα βρίσκεται στον βόρειο τοίχο και έχει πλάτος 0,98μ., τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά. Τα άλλα δύο παράθυρα βρίσκονται στον δυτικό τοίχο δεξιά και αριστερά τής πόρτας εισόδου. Εχουν πλάτος 9,97 μ., ύψος 1,56 μ. και ποδιά (από το δάπεδο) 1,28 μ.. Σε ύψος 2,84 μ. από το δάπεδο απολήγει η κορυφή των ημικυκλικών "τυμπάνων" που διαμορφώνονται πάνω από τα ανοίγματα των παραθύρων. Η κόγχη τού ιερού τής Βόρειας υπόστασης είναι ημιεξαγωνικής ατελούς κάτοψης εξωτερικά και ημικυκλικής εσωτερικά. Στο σημείο τής γέννεσης τού τόξου φέρει προεξέχοντα κοσμήτη που περιτρέχει το τεταρτοσφαίριο τού Ιερού. Δεξιά τού ιερού στην άκρη τού ανατολικού τοίχου καθώς και στον νότιο τοίχο υπάρχουν δύο όμορες τοξωτές θυρίδες και γουρνίτσα κάτω απ΄αυτές. Στο κέντρο τού κοίλου τού Ιερού υπάρχει φαρδιά φωτοθυρίδα, που εξωτερικά φέρει κοσμήτες. Φ.2018-Το Ιερό Βορείου κλίτους  Φ.1996-Οι κόγχες τού Β. ιερού 2018-Δυτικός τοίχος Β. κλίτους Το ίδιο συμβαίνει και στην είσοδο τής Βόρειας υπόστασης, με τη διαφορά ότι το τύμπανο εδώ απολήγει ελαφρώς  οξυκόρυφα. Εξωτερικά τα τρία ανοίγματα έχουν μαρμάρινα θυρώματα,  με τυφλά ημικυκλικά τόξα στα υπέρθυρα. Η πόρτα πλαισιώνεται από παραστάδες με καμπυλωτά λαξευτά σχήματα στο επάνω μέρος, φαρδιά ζώνη μαρμάρου στο υπέρθυρο και τυφλό ημικυκλικό τόξο. Η πόρτα με το υπέρθυρο βρίσκεται χαμηλότερα από τα παράθυρα τής δυτικής όψης. Το κτίσμα τού κυρίως ναού είναι εξ ολοκλήρου λιθόκτιστο, με πάχος τοίχων 0,80 μ. Είναι  επιμελημένη αργολιθοδομή με συνδετικό κονίαμα, από πλακοειδείς επάλληλους λίθους και άλλους μικρότερους ενδιάμεσα. Τα καντούνια  επίσης από αργολιθοδομή είναι προσεγμένα. Όλο το κτίσμα εδράζεται σε λιθόκτιστη κρηπίδα. Στον ανατολικό τοίχο  διακρίνεται στο ύψος τού θόλου μια τοξωτή φάσα από όρθιους πλακοειδείς λίθους ίσης διατομής, που κοσμεί λιτά την επιφάνεια. Κάτω από τη στέγη υπάρχει γείσο από πλακοειδείς λίθους. Εσωτερικά οι δύο μεγάλες πλευρές φέρουν κοσμήτη στο ύψος τού τυμπάνου τού βορείου παραθύρου. Στο θόλο υπάρχουν μετάλλια με διακοσμητικά μοτίβα, όπου θα απεικονίζονταν προφανώς οι Ευαγγελιστές και στο κέντρο τού θόλου ο Παντοκράτωρ, ακριβώς όπως και στον Άγιο Γεώργιο  Μαργαριτών. Οι τοιχογραφήσεις καλύπτονται με ασβέστες. Το τέμπλο-Φ.1996 Λεπτομέρεια τής υπογραφής Ο Αρχων Μιχαήλ τού Ν.Γ. Ζωγράφου Το τέμπλο είναι παλιό, ξύλινο, με μεγάλες ομοιότητες με το τέμπλο τού Αγίου Γεωργίου. Στο επάνω μέρος του, όπου διατηρούνται οι παλιές απεικονίσεις, υπάρχουν φυτικής έμπνευσης μοτίβα με έντονα χρώματα. Το σχέδιο επαναλαμβάνεται σαν ιδέα με διαφορετική έκφραση και στο τέμπλο τής δεξιάς υπόστασης. Στην Ωραία Πύλη εικονίζεται ο Αρχάγγελλος Μιχαήλ, έργο τού 1902 τού Νικολάου Γεωργίου Ζωγράφου. Στον ναό υπάρχει ο Δεσποτικός θρόνος και το προσκυνητάρι (το τελευταίο είναι δυστυχώς βαμμένο άσπρο, όπως και ο Δεσποτικός θρόνος στην μέσα πλευρά του). [Οι εικόνες τού τέμπλου είναι κατασκευασμένες από το 1821 και μετά όπως μαρτυρούν οι χρονολογίες πάνω σ΄αυτές. Η εικόνα τού Προδρόμου φέρει την παρακάτω επιγραφή: "Μνήσθητι Κύριε τού δούλου σου Αγγελή προσκυνητού (Γ.Φ.1821 Δεκεμβρίου 21)". Τής δε Αγίας Τριάδος είναι παλαιότερη αλλά στην επαργύρωση γράφονται: "Χωρίον Βαλεοντάτες 1845)"] ¹. Ανάγλυφος δικέφαλος στο δάπεδο Το δάπεδο τού ναού- Φ.2018 Φ.2018-Λεπτομέρεια  στο δάπεδο       Το δάπεδο τής Βόρειας υπόστασης είναι συνδυασμός από λευκο-γκρίζες μαρμάρινες πλάκες (τού αρχαίου λατομείου Μανωλατών) και από μαύρα και γκρίζα κυρίως βοτσαλάκια τής θάλασσας. Δύο παράλληλλες σειρές πλακών, διακοπτόμενες από άλλες σειρές, περιβάλλουν φαρδιές ορθογωνισμένες πλάκες τοποθετημένες διαγώνια. Στην κεντρική σειρά υπάρχει ανάγλυφος δικέφαλος και άλλη παράσταση με φυτικό περιεχόμενο. Ο δικέφαλος είναι πανομοιότυπος με αυτόν τού Αγίου Γεωργίου, αλλά και τα άλλα μοτίβα σκαλίστηκαν από το ίδιο χέρι. Πρόκειται γιά τον ίδιο μαρμαρογλυφέα που έστρωσε τα δάπεδα στις δύο εκκλησίες και έκανε τα ανάγλυφα. Στις  δύο κατά μήκος πλευρές τού ναού υπάρχει σειρά παλιών ξύλινων στασιδίων.   Η Νότια υπόσταση είναι κεραμοσκεπής με μονόρριχτη στέγη. Οι εξωτερικές του διαστάσεις είναι: Μήκος 10.34 μ.,πλέον 0,74 μ. (τού προεξέχοντος ιερού) και πλάτος 3,62 μ.. Οι εσωτερικές διαστάσεις είναι 8,74Χ2,97 μ. Η κόγχη τού ιερού εσωτερικά είναι ημικυκλική, πεταλοειδούς μορφής και φέρει μικρή τετραγωνισμένη φωτοθυρίδα που εξωτερικά έχει σφραγιστεί. Ημικυκλική θυρίδα προσκομιδής βρίσκεται στα αριστερά τής κόγχης τού Ιερού. Εξωτερικά σχηματίζεται από πέντε ανόμοιες έδρες που φανερώνουν την έλλειψη τεχνογνωσίας τού οικοδομητή και την προχειρότητά του. Το ιερό εδράζεται σε κρηπίδα. Νότια υπόσταση-Φωτ.2018 Ιερό Βορείας υπόστασηςκαι Αγία Τράπεζα-Φ.1996 Η Αγία Τράπεζα τού Ν.κλίτους Το μοναδικό παράθυρο τής Νότιας υπόστασης βρίσκεται στον νότιο τοίχο, είναι μικρών διαστάσεων και απλούστατης μορφής, χωρίς θυρώματα. Στενότερο εξωτερικά διευρύνεται ελαφρώς στο εσωτερικό τού ναού. Η πόρτα χωρίς θυρώματα είναι ξύλινη ταμπλαδωτή. Το κτίσμα  τής Νοτίου υπόστασης είναι  λιθόκτιστο με πάχος τοίχων 0,65 (μικρότερο των τοίχων τής αριστερής υπόστασης). Είναι διαφορετικού τύπου αργολιθοδομή, με συνδετικό επίσης κονίαμα, από ακανόνιστου μεγέθους λίθους. Στην ανατολική και σε ένα μεγάλο τμήμα της νότιας όψης θεωρούμε ότι προσομοιάζει  στις λιθοδομές τής Βορείου υπόστασης. Η δυτική όψη διαφοροποιείται ως προς το μέγεθος των λίθων (μικρές πέτρες) και ως προς το τελικό αποτέλεσμα δόμησης που προκύπτει. Σ΄αυτό το σημείο δεν προκύπτει ένωση των τοίχων των δύο υποστάσεων και ευκρινώς διακρίνουμε τη διαφορά των δύο κτισμάτων. Η Νότια υπόσταση - Φ.2018 Η Νότια υπόσταση - Φωτ.1996 Φ.2018-Οι καμάρες μεταξύ των υποστάσεων Γενικώς η Νότια υπόσταση έχει  υπεραπλουστευμένη μορφή ως προς την αισθητική των όψεών της. Το ίδιο συμβαίνει και στο εσωτερικό τού κλίτους. Το μόνο στοιχείο που  παρεμβάλλεται στον χώρο αυτόν είναι το παλιό, ξύλινο, απλό κι αυτό τέμπλο, από λοξές λωρίδες που κοσμούν το κάτω μέρος του. Στα βημόθυρα υπάρχει παράσταση με λουλούδια. Το δάπεδο είναι επιστρωμένο με μεγάλες πλάκες. Στον νότιο τοίχο υπάρχει σειρά στασιδίων. Εσωτερικά οι δύο υποστάσεις επικοινωνούν μέσω δύο χαμηλών καμαρών, ημικυκλικών, με ελαφρώς οξυκόρυφη υπερύψωση τού κέντρου χάραξης, κατά την ισλαμική τέχνη. Στη γένεση τής καμάρας υπάρχουν κοσμήτες, ενώ από την πλευρά και μόνον τής αριστερής υπόστασης οι καμάρες περιβάλλονται από γείσα μέχρι τον κοσμήτη.   Ο εξωνάρθηκας βρίσκεται στη δυτική πλευρά τού ναού και έχει την είσοδό του στην νότια πλευρά. Οι διαστάσεις του είναι 10,49Χ4,20 μ. Η είσοδος γίνεται από τη νότια πλευρά. Η νότια και βόρεια πλευρά τού εξωνάρθηκα είναι κτισμένη μέχρι επάνω και στους τοίχους αυτούς στηρίζεται η μονόρρικτη στέγη. Στην βόρεια πλευρά υπάρχει δεύτερη πόρτα που επικοινωνεί με την αυλή τού ναού (στην αυλή υπάρχει μικρό πέτρινο κτίσμα σε επαφή με τον ναό). Επάνω από τα ανοίγματα υπάρχουν ξύλινες μαντωσιές (χατήλια). Η δυτική πλευρά τού εξωνάρθηκα είναι ανοιχτή κι εκεί η στέγη στηρίζεται σε δύο  χοντρούς πεσσούς. Όλο το δάπεδο τού εξωνάρθηκα είναι πλακοστρωμένο. Οι τοιχοποιίες είναι αμελέστερες και πολύ απλές. Πλακόστρωση εξωνάρθηκα- Φωτ.2018 Το καμπαναριό από τα βόρεια Πλακόστρωση εξωνάρθηκα Στο κέντρο ψηλά, δυτικά τής αριστερής υπόστασης  βρίσκεται το καμπαναριό από λευκό μάρμαρο. Έχει σχήμα παραλληλόγραμμο στη βάση του. Αποτελείται από τέσσερις τετραγωνισμένους μαρμάρινους πεσσούς, επάνω στους οποίους πατάνε τέσσερα μαρμάρινα επίσης  τόξα, δύο μεγάλα στις μεγάλες πλευρές και δύο πολύ μικρά στις πλάγιες. Στις γενέσεις των τόξων υπάρχουν ανάγλυφα προεξέχοντα στοιχεία. Επάνω στα τόξα υπάρχει ανάγλυφο γείσο και μαρμάρινος σταυρός πάνω σε βάση.  Διαπιστώνουμε τα εξής: Οι δύο υποστάσεις κτίσθηκαν σε διαφορετικούς χρόνους. Αυτό είναι έκδηλο από τις διαφορετικές και μάλιστα "ακλείδωτες" λιθοδομές, τα διαφορετικά πάχη των τοίχων, τα ιερά, τα μαρμαρικά θυρώματα και δάπεδα που δεν υπάρχουν στη Νότια υπόσταση, τον έντονα οξυκόρυφο θόλο τής Βόρειας υπόστασης και την κεραμοσκεπή Νότια υπόσταση. Ο εξωνάρθηκας στην βόρεια και στην νότια πλευρά έχει "ξεκλείδωτη" την λιθοδομή του και αμελέστερη. Τα ανοίγματα  φέρουν ξύλινες μαντωσιές.       Έχουμε λοιπόν την περίπτωση προσθήκης για την  επέκταση  προυπάρχοντος ναού, προκειμένου να αυξηθεί η χωρητικότητά του. Η τακτική αυτή γίνεται συνήθης κατά τον 18ο-19ο αιώνα. "Ο δρομικός χαρακτήρας τής βασιλικής έρχεται να καλύψει την ανάγκη τής πληθυσμιακής  αύξησης τών νεοσχηματιζόμενων οικισμών τής περιόδου αυτής μεγαλώνοντας το μήκος της,  κατασκευάζοντας περισσότερα διάχωρα στον κυρίως ναό και δημιουργώντας υστερώτερα εξωτερική προσθήκη. Μπορούμε έτσι να αντιληφθούμε πώς διαμορφώνεται σταδιακά το νέο πρότυπο ναού μεγάλης χωρητικότητας, η βασιλική τού 19ου αιώνα με όλες τις παραλλαγές της, που θα συναντήσουμε αποκρυσταλλωμένο πιά στους μεταεπαναστατικούς χρόνους" ².   Φ.2018-Ο ναός  από το ρέμμα Με την διαπίστωση ότι η Βόρεια υπόσταση συγκεντρώνει βασικά στοιχεία τής τυπολογίας των πρώϊμων ναών τής 2ης περιόδου, όπως αναλυτικά περιγράψαμε στο κεφάλαιο που αφορούσε τον Άγιο Γεώργιο Μαργαριτών, φαίνεται πως επιβεβαιώνεται η χρονολόγηση 1716 στο υπέρθυρο τού ναού. Όσον αφορά την Νότια υπόσταση, διαπιστώνουμε  αμελέστερη κατασκευή, έλλειψη μαρμαρικής, απλά πλακοστρωμένα δάπεδα. Πρόκειται για παλιότερο ακόμα ναϊσκο; Στο σχέδιο κάτοψης τού ναού, που παραθέσαμε ήδη, φαίνονται τα σημεία συνένωσης των λιθοδομών των δύο ναϊσκων προκειμένου να μετατραπούν σε έναν ενιαίο δυσυπόστατο ναό. Τα ενδιάμεσα τόξα εξασφαλίζουν την πρόσβαση από την μία υπόσταση στην άλλη.                                                .          Ο Αγιος Γεώργιος και η Αγία Τριάδα φαίνεται πως "υπακούουν" σ΄έναν γενικότερο σχεδιασμό τού απλούστερου μονόχωρου με καμάρα, μικρού σχετικά μεγέθους και με μεταγενέστερες προσθήκες εξωνάρθηκα και προνάρθηκα. Η Αγία Τριάδα διαφοροποιείται από τον Άγιο Γεώργιο ως προς τους βαρείς τοίχους τής αριστερής υπόστασής της. Οι στιβαροί τοίχοι (0,80 μ.) εφαρμόζονταν πλέον, προκειμένου να στηρίζουν ασφαλώς τούς βαρείς θόλους. Προέκυψε από την εμπειρία των πολλαπλών σεισμών³ που έπληξαν και την Σάμο (σε άλλη περίπτωση υποστήριζαν τον θόλο με εγκάρσια τόξα). Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε λοιπόν ότι η Αγία Τριάδα ήταν μεταγενέστερος ναός τού Αγίου Γεωργίου;   Οι δύο ναοί  φέρουν υποτυπώδη τυφλά εξωτερικά αψιδώματα στο πάχος των τοίχων, μαρμαρική στα δάπεδα και θυρώματα στα ανοίγματα όσον αφορά τον ναό τής Αγίας Τριάδας. Διακοσμούνται από μετάλλια στους θόλους με απεικονίσεις των Ευαγγελιστών κι από στοιχεία  οθωμανικού μπαρόκ ή ροκοκό, συνδυασμένα με παραστάσεις πηγαίου γούστου και  λαϊκού χαρακτήρα σε ανάγλυφα των δαπέδων, στα μετάλλια και στα τέμπλα. "Μιμήθηκε" άραγε η Αγία Τριάδα προς το επιμελέστερο τον Άγιο Γεώργιο; Οι ομοιότητες  υποδηλώνουν το ίδιο εσνάφι (ισνάφι) μαστόρων  και με διαδοχή γενεών ίσως. Αυτό υποστηρίζεται με δεδομένες τις πολλές ομοιότητες στην τεχνοτροπία αλλά και την εξελικτική επιμέλεια στην τεχνική.                          .   Η  έρευνα που συνεχίζεται στην περιοχή θα φέρει ελπίζουμε κι άλλα στοιχεία που θα εμπλουτίσουν και θα διαφωτίσουν την παρούσα προσέγγιση που επιχειρήσαμε. Προς το παρόν,  έχουμε ήδη αναρτήσει εργασία μας που αφορά τον "Καστανόλογγο Μανωλατών και  πατητήρι τού 19ου/20ου αιώνα" στην ευρύτερη περιοχή. Τα δύο θέματα συσχετίζονται γεωγραφικά, ιστορικά, οικονομικά  και κοινωνικά.                                                       📚                                1- Ιωάννου Πάπαλη - “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” Μητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου -Σάμος 1967  2- Παπαγιαννάκος Νίκος "Μελετώντας την εξέλιξη τής ναοδομίας στην ΝΑ. Αττική κατά την όψιμηΤουρκοκρατία"http://www.emena.gr/wp-content/uploads/2008/11/495-510_papagiannakos.   3- Επ΄αφορμή αναφέρουμε και τον μεγάλο σεισμό τού 1751 στην Σάμο. Το περιοδικό "Journal of the virtual exrlorer" σε άρθρο τού 2007 αναφέρεται σε τρεις μεγάλους σεισμούς που έγιναν στη Σάμο, μεταξύ αυτών και το 1751 "Journal of the virtual exrlorer""GeomorphologyandhologeneupliftofnorthwesternSamoswww.virtualexplorer.com.au/article/2007/180/excursionsonsamοw/geomorphology.html  ΕΙΚΟΝΕΣ (α) https://www.huizenruil.com/nl/listing/110021    ΛΟΙΠΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΙΩΑΝΝΑ Π. ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ