Ιωάννα Π. Παραφέστα- Αρχιτέκτων Μηχανικός - 2026
| (α) Ο ναός τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας- Μπροστά η αφετηρία τού ιππήλατου τραμ -Στα αριστερά διακρίνεται το σπίτι τού Εμπόρου δερμάτων Στ .Πανέρη. |
| (β)Μετά το 1905-Η Παναγία, το σπίτι "Πανέρη" και το τραμ |
Παράλληλα με τα δέρματα αναπτύχθηκε η τυποποίηση και το εμπόριο τσιγάρων με τη λειτουργία αρκετών καπνεργοστασίων στην περιοχή. Όσο για το σαμιώτικο κρασί, αυτό αποτελούσε σταθερό εξαγώγιμο προϊόν στηρίζοντας το εμπόριο της πόλης. Η βιομηχανική ακμή του Καρλοβασίου, η οποία κορυφώθηκε κατά την περίοδο 1880–1930, μετέτρεψε την πόλη σε ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά, εμπορικά και βιομηχανικά κέντρα του Αιγαίου και ολόκληρης της Ανατολής.
(γ) 1920-0ινοποιείο στο Καρλόβασι
|
| (ε1) 1950-Συγκομιδή καπνού στη Σάμο |
| (δ) 1920- 0ινοποιείο στο Καρλόβασι |
![]() |
| (ε2) - Η παράκτια βιομηχανική ζώνη |
![]() |
| (ε3) - Εργοστάσια διπλα στο ρέμα Αγίου. Γεωργίου |
Οι παράγοντες που ευνόησαν την εξέλιξη τής Βυρσοδεψίας ήταν ασφαλώς η ευκολία εξασφάλισης δεψικών υλών από τα πευκοδάση και τις βελανιδιές του νησιού καθώς και των μικρασιατικών ακτών. Ο Ι. Γεωργειρήνης στον 17ο αιώνα έγραψε για το εμπόριο φυτικής πίσσας από πιτυές και για το εμπόριο των βελανιδιών τριμμένων σε σκόνη, που διενεργούνταν τότε, με τούς βυρσοδέψες τής Βενετίας και τής Αγκώνας.
| Φωτ. 2013- ¨"ΓΕΝΙΚΑΙ ΑΠΟΘΗΚΑΙ" στον Όρμο |
|
| Αποτύπωση κύριας όψης-Ι.Π.2010 |
Πλάγια όψη-Αποτύπωση εμβληματικής αποθήκης, προτύπου βιομηχανικής αρχιτεκτονικής- Αποτύπωση Ι.Π. 2010
|
Φ. 2012-Η Εθνική Τράπεζα στον Όρμο
|
Το Χατζηγιάννειο Παρθεναγωγείο
|
| Φ. 1995- Η β΄ Πορφυριάδα Σχολή |
![]() |
| Διάνοιξη τής οδού Βαθέος-Καρλοβασίου- Συλλογή Γ.Κυριαζή |
(στ) Κατασκευή Λιμανιού- Τέλη 19ου αιώνα
|
(ζ) Η γραμμή τού τραμ που κατέληγε στο Λιμάνι |
(η)-Το Λιμάνι με το τελωνείο Παράλληλα, στα τέλη του αιώνα ήταν εμφανής και η πνευματική ανάπτυξη τής Σάμου με την παρουσία λογίων και λογοτεχνών, την έκδοση βιβλίων και την κυκλοφορία εφημερίδων, όπως οι: Σάμος, Ευνομία, Φως, Πατρίς, Νέα Ζωή, Πρόοδος, Νέα Σάμος"⁴(β), την ίδρυση τυπογραφείου. Σημαντική παρουσία είχαν και τα μουσικά σύνολα τού νησιού. |
| (θ) Κλειστό τραμ στη γέφυρα τού ρέματος Αγ. Γεωργίου |
Για τις μεταφορές των επιβατών χρησιμοποιούνταν πέντε βαγόνια. Τα δύο ήταν χειμερινά, κλειστού τύπου για προστασία από τις καιρικές συνθήκες, και τα τρία ήταν καλοκαιρινά, ανοιχτού τύπου («ξυλάδικα» ή ανοιχτές πλατφόρμες με καθίσματα και τέντα), κατασκευασμένα στη Σμύρνη και τουλάχιστον ένα βαγόνι-πλατφόρμα ειδικά σχεδιασμένο για τη μεταφορά εμπορευμάτων (δέρματα, καπνά, βαρέλια κρασιού) από τα εργοστάσια προς το λιμάνι.
(κ) Δεκαετία 1930-Τραμ με ανοιχτή πλατφόρμα και τέντα |
| (ι) Η στάση "Καμάρες" (το καφενείο τού Μπάτη) |
(λ) Καλοκαιρινό "ξυλάδικο" τραμ
|
Για την έλξη των επιβατικών τραμ χρησιμοποιούνταν δύο άλογα. Το βαγόνι-πλατφόρμα το έσερνε ένα άλογο. Η Εταιρεία «Τροχιόδρομος Καρλοβασίων» διέθετε συνολικά γύρω στα 10 με 15 άλογα. Το έργο είχε παραχωρηθεί ως προνόμιο στον επιχειρηματία Δημήτριο Κ. Χατζηδάκη, ο οποίος ίδρυσε και την εταιρεία. Για τις μετακινήσεις χρησιμοποιούνταν ειδικές μεταλλικές μάρκες αντί για χάρτινα εισιτήρια, οι οποίες έφεραν ανάγλυφο το όνομα του ιδιοκτήτη και της εταιρείας.
| (μ) Το τραμ στη διασταύρωση τής οδού "28η Μαϊου" με την οδό "Κανάρη"- Στη γωνία το "Καφενείον το Ηραίον" |
Ο τροχιόδρομος τερμάτισε τη λειτουργία του στα τέλη Οκτωβρίου τού 1939. Οι λόγοι ήταν η εμφάνιση λεωφορείων και φορτηγών και η αδυναμία συντήρησης τού τροχαίου υλικού και των γραμμών.
..
| Φ. 2014-Το Πανσαμιακόν σήμερα από Ανατολικά |
ΤΟ ΚΙΝΗΜΑΤΟΘΕΑΤΡΟ "ΠΑΝΣΑΜΙΑΚΟΝ" ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑ
Στο ίδιο περιβάλλον ενδιαφέροντός μας, απέναντι από την Παναγία Μυρτιδιώτισσα, και την αφετηρία τού τραμ και δίπλα από το αρχοντικό των Πανέρηδων κτίστηκε το 1913 το κινηματοθέατρο «Πανσαμιακόν». Η ανάγκη της εύπορης, κοσμοπολίτικης αστικής τάξης και των εργατών για ψυχαγωγία οδήγησε στην κατασκευή τού χώρου αυτού, ο οποίος λειτούργησε ως χώρος θεαμάτων τής πόλης, πολιτισμού και ψυχαγωγίας.
Φιλοξενούσε θεατρικούς θιάσους που έφταναν στο νησί από την Αθήνα και τη Σμύρνη, μουσικές βραδιές, πολιτικές ομιλίες, καθώς και τους ξακουστούς αποκριάτικους χορούς τού Καρλοβασίου. Περιγράφεται ως ένας μεγάλος, ανοιχτός (θερινός) τότε χώρος, περιτριγυρισμένος από ψηλούς πέτρινους τοίχους -με γιασεμιά και αγιόκλημα- που εξασφάλιζαν την απαραίτητη ιδιωτικότητα και ακουστική. Ζωντανή μουσική πιάνου συχνά συνόδευε τις πρώτες προβολές ταινιών τού βωβού κινηματογράφου.
Πίσω ωστόσο από την εικόνα ενός κόσμου με πολιτιστική, κοσμοπολίτικη αντίληψη και τής οικονομικής ευημερίας (τής συσσώρευσης πλούτου στην πραγματικότητα σε λίγους), ένας άλλος κόσμος υπήρχε, αυτός των εκατοντάδων εξαθλιωμένων εργατών και των οικογενειών τους που δούλευαν στα βυρσοδεψεία, μεταξύ των οποίων και Μικρασιάτες αργότερα πρόσφυγες. Οι εργάτες, εκτός τής φτώχειας, ήταν εκτεθειμένοι σε πολλές αρρώστιες όπως η φυματίωση, πνευμονία, βρογχικά ή μικρόβια τετάνου (που αναπτύσσονταν στις τρίχες των τομαριών). Σε μια κοινωνία βαθιών ανισοτήτων απέκτησαν γρήγορα ταξική συνείδηση λόγω των άθλιων συνθηκών, τής βαριάς, ανθυγιεινής, πολύωρης εργασίας και της άγριας εκμετάλλευσης εκ μέρους των εργοδοτών, οι οποίοι συνήθιζαν μάλιστα να τούς πληρώνουν σε είδος, αντί χρημάτων.
| (ν) Εργάτες στο Βυρσοδεψείο "Ταλαμπέκου και Υιών" και μικρά παιδιά βοηθοί-Δεξιά κάθεται ο Ιδιοκτήτης με τούς γιούς του. |
Από το Αρχείο τού ιστορικού σωματείου πληροφορούμαστε για τις συνθήκες εργασίας που επικρατούσαν στα ταμπάκικα:
(ξ) Το Βυρσοδεψείο Νικολάου που κατέφαγε η θάλασσα. |
![]() |
Φ. 2013- Εσωτερικό Βυρσοδεψείου
|
![]() |
Φ. 2019- Βιομηχανική παράκτια ζώνη
|
(π) Σφραγίδες δερμάτων
|
(ρ) Σφραγίδες δερμάτων
|
| (σ) Βραβείο προϊόντων Βυρσοδεψείου Ταλαμπέκου |
|
| (τ) Το Καρλόβασι (1894)-Το σπίτι Σ.Δ.Πανέρη στα δεξιά, σε πρώτο πλάνο. Δίπλα του διακρίνεται καθαρά, ένα παλιότερο εκκλησάκι στη θέση τής Μυρτιδιώτισσας. |
| Το παλιό εκκλησάκι δίπλα στην οικία "Πανέρη". |
Ο Κρητικίδης δικαίως ανέφερε άφιξη εποίκων από τα Κύθηρα κατά το 1715, όταν ο Οθωμανός Ναύαρχος Τζανούμ-Χότζα κατέκτησε τη Λευκάδα και τα Κύθηρα. Μερικοί Κυθήριοι μετανάστευσαν τότε στη Σάμο. Κυθήριοι οικιστές επίσης δημιούργησαν στην ευρύτερη περιοχή δυτικά τού Νέου Καρλοβασίου το χωριό "Τσουρλαίοι" από τον πρώτο οικιστή τον Τσουρλή. Αργότερα ο Επ. Σταματιάδης ονοματίζει σαν πρώτο οικιστή τον Σταμούλο Σουρλή από τα Κύθηρα.
Την ίδια εποχή στο νέο Καρλόβασι μετανάστευσε (κατά τον Κρητικίδη) και μια πλούσια Επτανήσια οικογένεια από την οποία κατάγονταν οι Κατεβαίνηδες τού Καρλοβασίου και των Φούρνων (τής Υδρούσσας). Ο Ε.Σταματιάδης περιέσωσε αργότερα στο έργο του την προσωπικότητα κάποιου Κωνσταντίνου Καταιβαίνη από τούς Φούρνους, διδάκτορα τής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και γυμνασιάρχη τού Πυθαγορείου Γυμνασίου περί το 1886, μεταξύ άλλων⁸. Ένα μικρό σπίτι επίσης τής οικογένειας Καταιβαίνη σώζεται ακόμα στη γειτονιά "Αλωνάκι" τού Νέου Καρλοβασίου. Τέλος, αναφέρουμε και την οδό "Κατεβαίνη" στο κέντρο τής πρωτεύουσας τού νησιού.
Κατά τη μεγάλη μεταναστευτική ροή από την Πελοπόννησο και το Αρχιπέλαγος προς τη Σάμο, που έγινε μετά τα Ορλωφικά τού 1770 (το αποτυχημένο κίνημα ανεξαρτησίας που υποκινήθηκε από τους Ρώσους εναντίον των Οθωμανών) επτανήσιοι έμποροι και ναυτικοί σχημάτισαν αξιόλογη παροικία στη Σάμο. Με την εγκατάστασή τους στο νησί συνδέονται εξάλλου οι αφιερώσεις στους ναούς τού Αγίου Σπυρίδωνα και Γερασίμου το 1777. Ο Π.Κόρφης έγραψε ότι σε Επτανήσιους ανήκε τότε το μεγαλύτερο μέρος της εμπορικής και ναυτιλιακής δραστηριότητας της Σάμου και της Ικαρίας. Άτομα, κυρίως από την Κεφαλονιά και τη Ζάκυνθο, κατείχαν θέσεις διπλωματικών εκπροσώπων Μεγάλων Δυνάμεων, όπως και τού αντιπροσώπου τής Ελλάδας στη συνέχεια, καθώς το νησί αποτέλεσε ημιαυτόνομη Ηγεμονία (1834-1936) υποτελή στον σουλτάνο. Η επτανησιακή παροικία είχε ενισχυθεί σημαντικά γύρω στα 1835 με εμπόρους των οικογενειών Σπάθη, Βαλσάμου και αρκετούς άλλους Επτανήσιους. Ο Π.Κόρφης χρησιμοποιεί πληροφορίες τού Επ. Σταματιάδη σχετικά με τον 19ο αιώνα, όταν εγκαταστάθηκαν στον Λιμένα Βαθέος πάροικοι «ουκ ολίγοι, ιδίως εκ Κεφαλληνίας ορμώμενοι» καθώς και πληροφορίες σχετικά με διαπρεπείς πολίτες του νησιού, με σαφή επτανησιακή καταγωγή και ονομασία, όπως Πανάς και Σικελιανός.Ανατρέχει επίσης στον Ιωάννη Λεκάτη ο οποίος στα 1834 έγραφε ότι πολλοί και ίσως οι περισσότεροι κάτοικοι στον Λιμένα Βαθέος ήταν Επτανήσιοι, «ων η ζωή φεύγουσα τους αυστηρούς νόμους της πατρίδος τους, τους εβίασε να φύγωσιν εκείθεν, πριν ή και κατά τα πρώτα χρόνια της βρετανικής κυριαρχίας στα νησιά μας". Ωστόσο, πηγαίνοντας πολύ πιο πίσω στον χρόνο ο Π. Κόρφης υποστηρίζει: "Επτανήσιοι εγκαταστάθηκαν στη Σάμο, σ’ αυτό το καταπράσινο και ίσως πιο επαναστατικό νησί του Αιγαίου, από τα τέλη του 16ου αιώνα. Κυρίως για πολιτικούς λόγους, ώστε να αποφύγουν διώξεις από Ενετούς διοικητές των νησιών μας" ⁹.
| Ναός Μυρτιδιώτισσας Μαραθοκάμπου |
Εγκατάσταση Κυθηρίων εποίκων διαπιστώσαμε και στον Μαραθόκαμπο. Στη θέση τού (προ τού 1973) παλαιού νεκροταφείου σώζεται ο πρώην νεκροταφειακός ναός τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας που υποδηλώνει ασφαλώς, την παρουσία Κυθηρίων εποίκων πολύ παλαιότερα από το 1890, αφού τότε αντικαταστάθηκε εξ ολοκλήρου η πεπαλαιωμένη στέγη του. Λίγα δε χρόνια αργότερα, το 1904, αποφασίστηκε η κατεδάφιση του και η εκ βάθρων ανέγερσή του. Ωστόσο λόγω των σεισμών εκείνης της χρονιάς αναβλήθηκε η κατεδάφιση, προκειμένου να καλυφθούν εκεί οι θρησκευτικές ανάγκες των ενοριτών τού ναού τού Αγίου Αντωνίου ο οποίος είχε υποστεί πολύ σοβαρές ζημιές. Από το τυχαίο αυτό γεγονός διασώθηκε το ιστορικό εκκλησάκι των Κυθηρίων οικιστών τού Μαραθοκάμπου.
ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΩΝ ΚΥΘΗΡΩΝ
![]() |
(υ)Το κάστρο τής Χώρας στα Κύθηρα τού 1207 Castle-of-Chora_Kythira_spathumpa |
Tο 1204 όταν η Κωνσταντινούπολη κατακτήθηκε από τούς Σταυροφόρους τής Δ΄ Σταυροφορίας, οι Ενετοί κατέλαβαν τα περισσότερα νησιά του Αιγαίου, συμπεριλαμβανομένων των Κυθήρων. Το νησί δόθηκε σαν δώρο το 1207 στον Οίκο τού Ενετού Μάρκο Βενιέρ.
Τα Κύθηρα είναι από τα ελάχιστα νησιά που παρέμειναν στη Δημοκρατία τής Βενετίας μέχρι την πτώση της στα 1797, παρά τις καταστροφικές επιδρομές (ιδιαίτερα κατά τον 16ο αιώνα) τού αρχιναύαρχου τού Σουλεϊμάν Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα [1478–1546]. (Σημειώνουμε ότι το 1470 υπήρχαν μόλις 500 κάτοικοι στο νησί). Εξαίρεση αποτελεί η πολύ σύντομη περίοδος 1715-1718, όταν τα Κύθηρα κατελήφθησαν από τους Οθωμανούς, καθώς και πολύ νωρίτερα, όταν οι Βυζαντινοί τα (ανέκτησαν κατά τη χρονική περίοδο 1269-1310. Στη φάση αυτή, δέχτηκε (στα 1275) εποίκους από την Κωνσταντινούπολη, κατά τους χρόνους τής βασιλείας τού Μιχαήλ Η` Παλαιολόγου.
Το 1530 οι Βενετοί πήραν όλες τις εξουσίες από τους Βενιέρους και οργάνωσαν το νησί σε φέουδα όπως και στα υπόλοιπα Επτάνησα. Η περίοδος αυτή ήταν πολύ καταπιεστική για τους κατοίκους. Όλη η καλλιεργήσιμη γη ήταν στα χέρια των ευγενών (Ελλήνων και Ενετών). Η δυσκολία εξασφάλισης λίγης καλλιεργήσιμης γης, ακόμα και σε δυσπρόσιτα μέρη ανάγκαζε τους χωρικούς να περιορίζονται σε λίγα τετραγωνικά μέτρα, πρόχειρα περιτοιχισμένα. Οι αλλεπάλληλες μάλιστα κατατμήσεις τής γης για κληρονομικούς λόγους ή και λόγους αγροληψίας (μίσθωμα ενός κτήματος που δεν εισπράττεται σε χρήματα, αλλά σε ποσοστό επί της παραγωγής) είχαν σαν αποτέλεσμα τις πολύ μικρές ιδιοκτησίες που χαρακτηρίζονταν ως “Τσιριγώτικα μερτικά”. Υπήρχε δε παντελής έλλειψη απονομής Δικαίου, ενώ ακόμα και η απομάκρυνση από το νησί για οποιοδήποτε λόγο απαιτούσε την άδεια των αρχών.
![]() |
| (ψ) Η Μεσαιωνική Καστροπολιτεία "Παλαιοχώρα" (12ος αι.) |
![]() |
| (φ) Ναός στην "Παλαιοχώρα" |
![]() |
| (χ)Τμήμα τής "Παλαιοχώρας" |
![]() |
| (α΄)Η καστροπολιτεία Μυλοποτάμου-Πύλη Κάστρου |
![]() |
(ω)Το κάστρο τού Μυλοποτάμου στα Κύθηρα (16ος αι.) Castle-of-Mylopotamos-Kythira |
![]() | |
(β΄)
|
Κατά τον 17ο αιώνα μέχρι το 1673, νέος λιμός έπληξε το νησί. Ήταν ίσως ο λόγος που δεν παρατηρήθηκε, αμέσως μετά την πτώση τού Χάνδακα το 1669, μεγάλη εισροή προσφύγων στα Κύθηρα. Πλήθος ωστόσο Κρητικών προσφύγων κατέφυγε εκεί, μεταξύ τού 1673 και 1731, αλλά και αργότερα. (Όσο εδραιωνόταν η οθωμανική κυριαρχία στην Κρήτη, τόσο περισσότεροι κάτοικοί της μετανάστευαν σε άλλα μέρη). Στο μεταξύ πολλοί Κυθήριοι εγκατέλειπαν τον τόπο, αναζητώντας αλλού καλύτερη τύχη. Προς το τέλος του 17ου και τις αρχές του 18ου αιώνα μετανάστευσαν στο Ναύπλιο, στη Σάμο και στα Θυάτειρα της Μικρασίας¹⁰.
Όσο για την πειρατεία, αυτή συνεχιζόταν: Στα 1752 έγινε μια μεγάλη επιδρομή Αλγερινών πειρατών, που πήραν σκλάβους πολλούς κατοίκους των Κυθήρων. Η ανασφάλεια μαζί με την αδιαφορία των ενετικών αρχών και την καταπίεση των τοπικών αρχόντων οδήγησε το 1780 σε επανάσταση και απόπειρα δολοφονίας εναντίον τού Προβλεπτή Πέτρου Μαρτσέλο, ο οποίος όμως κατόρθωσε να διαφύγει. Η πειρατική δράση περιορίστηκε σιγά-σιγά για να εξαφανιστεί σχεδόν τελείως στα τέλη τού 18ου αιώνα με την παρουσία των στόλων των μεγάλων δυνάμεων στην περιοχή.
.
Καθ΄ όλη τη μεγάλη αυτή χρονική περίοδο, οι Ενετοί -εκτός τού προβλήματος τής σιτάρκειας και τής πείνας (στο σύνολο των Ιονίων κτήσεών τους)- είχαν να αντιμετωπίσουν και τούς λοιμούς που έπαιρναν τη μορφή θανατηφόρων επιδημιών.
"Ως τόπος λιμώδης τε και πετρώδης, και διψώδης τα μάλιστα" είχαν χαρακτηριστεί το έτος 1540 από τον Μητροφάνη, Αρχιεπίσκοπο Μονεμβασίας, τα Κύθηρα¹¹.
H σιτοδεία που έπληττε κατά καιρούς την Ανατολή επηρεάζοντας τις αγορές σιταριού και ανεβάζοντας στα ύψη το κόστος, οι παρατεταμένες ανομβρίες στα Κύθηρα, η μικρή εγχώρια παραγωγή σιταριού λόγω τού άγονου εδάφους και η έλλειψη χρημάτων για αγορά σιταριού είχε απασχολήσει το βενετικό κράτος για την εξεύρεση μιας αποτελεσματικής λύσης. Ήταν άλλωστε, οι βασικές αιτίες των συχνών λιμών που έπλητταν το νησί από τον 16ο (τουλάχιστον) ως τον 18ο αιώνα. Οι χρονικοί περίοδοι 1544-1545 /1562/ 1603-1605/ 1647 / 1649/ 1666-1673/ και 1719-1720 είναι σταθμοί για τη μάστιγα των λιμών που εξανάγκαζαν τούς κατοίκους να εκπατρισθούν για να ζήσουν, μολονότι πολλοί από αυτούς που έφευγαν, πέθαιναν στον δρόμο από την πείνα. Το φαινόμενο τής ερήμωσης τού νησιού λόγω τής πείνας, σε συνάρτηση με τις εμφανίσεις τουρκικών πλοίων και πειρατικών επιδρομών, ήταν πολύ συχνό, σύμφωνα και με τη "Νέα Έκθεση" τής 31 Μαϊου 1602, τού Προβλεπτή και Καστελλάνου των Κυθήρων (ανώτερος πολιτικός και στρατιωτικός διοικητής)12. Μαρία Γ. Πατραμάνη
Το νησί των Κυθήρων χτυπήθηκε από σοβαρές επιδημίες κατά τους προηγούμενους αιώνες. Σύμφωνα με την Μ. Πατραμάνη, στη χρονική περίοδο που ερεύνησε, υπήρξαν τρεις σημαντικές επιδημίες:
Η πρώτη αναφέρεται το έτος 1647 και έπληξε κυρίως τη Χώρα και το Λειβάδι, περιστασιακά όμως και όλο το νησί. Δεν υπάρχουν αναφορές σε αριθμό θυμάτων. Αντίθετα, στο λεγόμενο μεγάλο λοιμό, που έπληξε την Κρήτη, τη Ζάκυνθο, το Μυστρά και τη Χίο το 1690, υπήρξαν πολλά θύματα και στα Κύθηρα. Εδώ όμως οι βενετικές αρχές ήταν πλέον προετοιμασμένες, καθώς είχαν εμπειρία από την επιδημία στην Πελοπόννησο το 1687/1688.
Άλλη επιδημία (αλλά μικρότερης εξάπλωσης) έγινε στο νησί το 1719, η ίδια που εκδηλώθηκε σε πολλά μέρη της ηπειρωτικής Ελλάδας, από τη Θεσσαλονίκη έως την Πελοπόννησο. "Έλαβαν όλα τα μέτρα με αποτέλεσμα σε τρείς μήνες να υπάρχει ύφεση της νόσου και να έχει εξαλειφθεί πλήρως την άνοιξη του 1720. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι οι αρχές έκαναν απογραφή, πιθανότητα για να διαπιστώσουν τις απώλειες στον πληθυσμό, ο οποίος ανέρχεται συνολικά, μετά την εξάλειψη της επιδημίας, στα 4.673 άτομα"¹².
Τα Επτάνησα έπληξε σφοδρά η πανώλη το 1815–1816 και η χολέρα το 1854, όχι άμεσα όμως τα Κύθηρα.
![]() |
| (γ΄)1920-1938 Απόδοση λατρείας και τιμής προς την Παναγία |
Όποτε, τέλος, υπήρχε έξαρση λοιμών και λιμών, τις ελπίδες τους οι Κυθήριοι εναπόθεταν στη σωτήρια παρέμβαση τού Θείου. Στην απόδοση λατρείας και τιμής προς την Παναγία των Μυρτιδίων, τον Άγιο Θεόδωρο αλλά και τον καθολικό Άγιο Ρόκκο είχε προστεθεί και η καθιέρωση λιτανειών στα Κύθηρα με έγκριση των Βενετικών αρχών που συνένωνε μάλιστα σε κοινή λατρεία τα δύο δόγματα.
.
Μετά την κατάλυση της Βενετικής Δημοκρατίας το νησί κατέλαβαν οι Γάλλοι το 1797, οι οποίοι επέβαλαν δημοκρατικό πολίτευμα και έδωσαν στους πολίτες ίσα δικαιώματα. Ωστόσο, μετά από μόλις δύο χρόνια (το 1799) η γαλλική φρουρά παρέδωσε (ύστερα από πολιορκία) το νησί στους Ρώσους, οι οποίοι είχαν συμμαχήσει με τους Τούρκους προκειμένου να καταλάβουν τα Επτάνησα.
Το 1800 με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης, τα Κύθηρα έγιναν τμήμα τού κρατιδίου τής ημιαυτόνομου Επτάνησου Πολιτείας (1800-1807) υπό οθωμανική επικυριαρχία και ρωσική στρατιωτική προστασία. Συμπεριέλαβε την Κέρκυρα, Λευκάδα, Κεφαλονιά, Ζάκυνθο, Παξούς, Ιθάκη και Κύθηρα, με πρωτεύουσα την Κέρκυρα. Η προϋπόθεση, ωστόσο, διατήρησης των προνομίων των ευγενών εξαγρίωσε τούς χωρικούς οι οποίοι εξεγέρθηκαν το 1800 και σκότωσαν μερικούς από τους ισχυρότερους ευγενείς. Στα Κύθηρα, η εξέγερση κατεστάλη στο τέλος τού 1802 από ισχυρή στρατιωτική δύναμη. Το ιδιαίτερο αυτό καθεστώς για τα Επτάνησα διαλύθηκε το 1807 με τη Συνθήκη τού Τιλσίτ (Σοβιέτσκ), όταν τα νησιά παραχωρήθηκαν στη ναπολεόντεια Γαλλία.
Λίγο μετά, το 1809 το νησί κατέλαβαν οι Άγγλοι, όπως και όλα τα Επτάνησα. Τουτα αργότερα, το 1815-1864 μετεξελίχθηκαν στο "Ηνωμένο Κράτος των Ιονίων Νήσων" με πρωτεύουσα την Κέρκυρα, και οι κάτοικοι σε "Ιόνιους πολίτες" ως προστατευόμενοι Βρετανοί υπήκοοι. Το 1817 οι Άγγλοι παραχώρησαν στα νησιά σύνταγμα, εξελέγη δε η Γερουσία των Ιονίων Νήσων που συμπεριέλαβε αντιπροσώπους από όλα τα νησιά. Τότε διαμορφώθηκαν τρεις κομματικές τάσεις: Οι Αγγλόφιλοι Κυβερνητικοί, οι Μεταρρυθμιστές που επεδίωκαν περισσότερες μεταρρυθμίσεις στα πλαίσια του καθεστώτος, και οι Ριζοσπάστες που ήταν μαχητικοί οπαδοί της Ένωσης με την Ελλάδα και καταδιώχτηκαν από τους Άγγλους σφοδρά με εξορίες και άλλες διώξεις.
Ωστόσο, η ύπαρξη της αγγλικής διοικήσεως βοήθησε στο να καταφύγουν στα Κύθηρα ιδίως κατά την Επανάσταση του 1821, αλλά και πριν από αυτή, λόγιοι και αγωνιστές, ενώ αργότερα, κατά τη διάρκεια των Κρητικών Επαναστάσεων βρήκαν εκεί καταφύγιο πολλοί Κρητικοί με τις οικογένειες τους. Η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού για λόγους ασφαλείας, είχε ως αποτέλεσμα την ένταση της μετανάστευσης, γιατί παρά την επικράτηση καλύτερων συνθηκών, το νησί δεν επαρκούσε για να συντηρήσει τόσο πληθυσμό. Άλλωστε, το Καθεστώς παρείχε στους Κυθήριους σημαντικά εμπορικά και νομικά προνόμια εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γεγονός που ενέτεινε την κατ΄αρχάς δειλή τάση -που είχε εκδηλωθεί από τα τελευταία χρόνια της Ενετοκρατίας- για μετανάστευση στη Σμύρνη, πυροδοτώντας, εντέλει, ένα τεράστιο μεταναστευτικό ρεύμα προς τα μικρασιατικά παράλια.
Τα Κύθηρα ενώθηκαν με την Ελλάδα στις 28 Μαΐου 1864. Κατά τον 20ο δε αιώνα, το κύριο χαρακτηριστικό ήταν η έντονη μετανάστευση (η οποία είχε αρχίσει ήδη από τον 18ο και 19οαιώνα). Η Σμύρνη (και γενικότερα η Μικρά Ασία), κατά τον 19ο αιώνα και μέχρι το 1922 υπήρξε ο πρώτος μεγάλος προορισμός. Οι Κυθήριοι εκμεταλλεύτηκαν εκεί την επτανησιακή τους ιδιότητα, κυριάρχησαν στο εμπόριο, τη ναυτιλία και τη βιοτεχνία, με τον κυθηραϊκό πληθυσμό της Σμύρνης να φτάνει τις 14.000 άτομα πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Το 1922 όσοι διασώθηκαν, μετανάστευσαν κυρίως στην Ελλάδα (Αττική, Θεσσαλονίκη, νησιά τού Αιγαίου), Αίγυπτο και μετά σε Αυστραλία ή Αμερική, ενώ λίγες μόνον εκατοντάδες προσφύγων (οι περισσότεροι από τη Σμύρνη) πήγαν στα Κύθηρα.
Στο μεταξύ, τα Κύθηρα καταλήφθηκαν το 1916 από λόχο του Συντάγματος Κρητών στο όνομα τής «Κυβερνήσεως Εθνικής Αμύνης» τού Ελ. Βενιζέλου. Στις 17 Φεβρουαρίου 1917 κηρύχθηκε η "Αυτόνομη Διοίκηση Κυθήρων".
Κατά τη διάρκεια τού Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το νησί, που αριθμούσε 15.000 κατοίκους, κατελήφθη πρώτα από τους Ιταλούς και μετά από τους Γερμανούς. Η αντίσταση οργανώθηκε στον Ποταμό και στις 4 Σεπτεμβρίου 1944, οι Γερμανοί εκδιώχθηκαν, και τα Κύθηρα έγιναν το πρώτο μέρος της Ελλάδας που απελευθερώθηκε.
Μετά τον πόλεμο ξεκινάει ένα πολύ μεγάλο κύμα μετανάστευσης που ουσιαστικά ερημώνει το νησί. Η εξωτερική μετανάστευση σταματάει στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ενώ από τη δεκαετία του 1950 μέχρι τη δεκαετία του 1990 λαμβάνει χώρα εσωτερική μετανάστευση προς τα αστικά κέντρα της Ελλάδας, κυρίως στην Αθήνα και στον Πειραιά¹⁴. Σήμερα ο πληθυσμός καθαυτό των Κυθήρων (πλην Αντικυθήρων) είναι περίπου 3.605 κάτοικοι
Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑΣ
Η Παναγία Μυρτιδιώτισσα είναι η πολιούχος και προστάτιδα των Κυθήρων. Σε αυτήν απέδιδαν οι κάτοικοι την σωτηρία τους από λοιμούς και λιμούς που έπλητταν το νησί από τον 16ο τουλάχιστον αιώνα έως και τον 19ο αιώνα.Η μετακίνηση και η εγκατάσταση Κυθηρίων μεταναστών από τον 17ο/18ο αιώνα, καθώς και εμπόρων, ναυτικών ή τεχνιτών κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα προς τα μεγάλα οικονομικά και βιομηχανικά κέντρα της εποχής —όπως η Σμύρνη, τα παράλια της Μικράς Ασίας και η ακμάζουσα τότε Σάμος - ήταν η αφορμή διάδοσης τής λατρείας τής Μυρτιδιώτισσας μεταξύ των Σαμιωτών. Όσον αφορά τουλάχιστον το Νέο Καρλόβασι, εξετάσαμε ήδη την ύπαρξη πεπαλαιωμένου ναϊσκου τής Παναδίας Μυρτιδιώτισσας που κτίστηκε με την άφιξη εποίκων στα 1715 και κατεδαφίστηκε λίγο πριν το 1901.
| (δ΄)Η εικόνα τής Παναγίας στα Κύθηρα |
| (ε΄) Μονή Μυρτιδίων στα Κύθηρα |
Μυρτιδιώτισσα ονομάστηκε η εικόνα τής Παναγίας που κατά την παράδοση βρέθηκε στα Κύθηρα από κάποιο βοσκό μεταξύ των ετών 1160 - 1300 στην τοποθεσία "Μυρτίδια". Στον τόπο που βρέθηκε η εικόνα ο βοσκός ανήγειρε αρχικά ένα μικρό ναό, όπου τοποθέτησε την αγία εικόνα, την οποία επωνόμασε σε Μυρτιδιώτισσα. Αργότερα ο μικρός ναός διευρύνθηκε και τέλος το 1857 κτίστηκε νέος σημαντικότερος, σε ρυθμό βασιλικής. Το 1837 φιλοτεχνήθηκε το χρυσό ένδυμα, έργο του καλλιτέχνη Νικόλαου Σπιθάκη¹⁷.
Η Παναγία Μυρτιδιώτισσα, ονομαζόταν από τον λαό των Κυθήρων «Μαυρομούρα» λόγω τού σκούρου χρώματος τού προσώπου της που οφείλεται -σύμφωνα με την παράδοση- στην πολύχρονη παραμονή της στο χώμα, κάτω από τη μυρτιά όπου βρέθηκε. Τις ελπίδες τους οι Κυθήριοι, όποτε υπήρχε έξαρση λοιμών και λιμών, εναπόθεταν στη σωτήρια παρέμβασή της. Την λατρεία της συνέχιζαν όπου κι αν μετανάστευαν, κτίζοντας ναούς ή μικρά εκκλησάκια.
ΑΝΕΓΕΡΣΗ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΝΑΟΥ - ΚΤΗΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ
Κατά την όψιμη Μεταβυζαντινή περίοδο κτήτορες των ναών είναι συνήθως οι κοινότητες ή και πλούσιοι χριστιανοί. Σώζεται, γενικότερα, μεγάλος αριθμός κτητορικών επιγραφών.
Η κτητορική επιγραφή τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας αφορά έναν πλούσιο προφανώς χριστιανό, τον Ιωάννη Σίδερη. Βρίσκεται στα δεξιά τής εισόδου τού ναού σε στρογγυλό "μετάλλιο" πλαισιωμένο με γύψινο διάκοσμο.
| Φωτ. 2026- Η κτητορική επιγραφή τού ναού |
| Φ.2026-Η είσοδος στον ναό- Δεξιά επάνω η επιγραφή |
+ ΔΑΠΑΝΑΙ/ ΙΩΑΝΝΟΥ CΙΔΕΡΗ Α/ΝΗΓΕΡΘΗ O KAΛΟC ΤΟΥ/TOC NAOC ΥΠ΄ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟ/ΝΟC ΠΑΝΟΥ ΔΙΑΚΟΣΤΑΜΑΤΗ + Εν έτει .απα. + (ήτοι: 1901)
(σ.σ. Όσον αφορά το "π" τής χρονολογίας: πρόκειται για το παρωχημένο γράμμα "σαμπί" που δεν μπορούμε να αποδώσουμε με ψηφιακή γραφή).Τρεις σημαντικές πληροφορίες αντλούμε από την κτητορική επιγραφή: Το όνομα τού κτήτορα, το όνομα τού αρχιτέκτονα και ότι ο ναός "ανηγέρθη", κτίσθηκε δηλαδή εκ θεμελίων.
Εκείνος που ανέλαβε τα έξοδα ανέγερσης ήταν ο Ιωάννης Σίδερης. Οι αδελφοί δε αυτού αφιέρωσαν την Δεσποτική εικόνα τής Παναγίας, όπως αναγράφεται επάνω σε αυτήν.
Ο ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑΣ ΠΑΝΟΣ ΔΙΑΚΟΣΤΑΜΑΤΗΣ
Το όνομά του συμπεριλαμβάνεται στην κτητορική επιγραφή τού ναού τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας Ν. Καρλοβασίου. Κάτι ασυνήθιστο στη Σάμο. Ο Πάνος Διακοσταμάτης είναι ήδη γνωστός από την εμπλοκή του στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό της Βουλής των Σαμίων που αφορούσε τότε την κατασκευή τού Ιερού Ναού του Αγίου Νικολάου στον Όρμο Καρλοβασίου. Ο Σαμιώτης Αρχιτέκτονας είχε καταθέσει εναλλακτική πρόταση στον ίδιο αρχιτεκτονικό διαγωνισμό στον οποίο συμμετείχε και ο Αρχιτέκτονας Αγγελίδης, αλλά τελικά επιλέχθηκαν, εγκρίθηκαν και υλοποιήθηκαν τα σχέδια του Αγγελίδη. Έτσι, στις 30 Απριλίου 1904 θεμελιώθηκε ο μεγαλοπρεπής Ναός τού Αγίου Νικολάου.
Ο Πάνος Διακοσταμάτης φέρεται ως ο σχεδιαστής τού Ιερού Ναού τής Αγίας Τριάδος τού Παλαιού Καρλοβασίου που κτίστηκε στα 1904, τρίκογχος, με έναν κεντρικό τρούλο και τέσσερις μικρότερους στις γωνίες. Η ανέγερσή του έγινε με δαπάνες και προσωπική εργασία των ίδιων των κατοίκων του οικισμού.
![]() |
| (στ΄) Ο ναός Αγίας Τριάδος- Παλαιό Καρλόβασι Σάμου |
Εκτός από τα έργα του στη Σάμο, ο Πάνος Διακοσταμάτης, αναφερόμενος ως "διάσημος αρχιτέκτονας από τη Σάμο", είναι ευρύτερα γνωστός ως ο αρχιτέκτονας τού μνημειώδους Ναού τού Αγίου Γεωργίου Σαντραπέ (γνωστος και ως Άγιος Γεώργιος τού Χωραφιού) στο Καστελλόριζο. Ο ναός αυτός αποτελεί εξαιρετικό δείγμα τής αρχιτεκτονικής τάσης τού 19ου και αρχών τού 20ού αιώνα τής νεοβυζαντινής αναβίωσης προκειμένου να στοιχειοποιηθεί την εποχή εκείνη η ιστορική συνέχεια τού έθνους μέσω του Βυζαντίου.
| (η΄) Ο ναός Αγίου Γεωργίου(τού χωραφιού) |
(θ΄) Ο ναός μέσα στον οικισμό
|
| (κ΄) Σαντραπεία Αστική Σχολή (1903) |
(ι΄) Εσωτερικό τού ναού
|
Ο Άγιος Γεώργιος του Χωραφιού σχεδιάστηκε για να γίνει ο πιο μεγαλοπρεπής ναός των Χωραφιών. Δεν ολοκληρώθηκε όμως. Η ανέγερσή του, σύμφωνα με τα σχέδια τού Πάνου Διακοσταμάτη, ξεκίνησε το 1907, αλλά έπρεπε να διακοπεί στα 1911 λόγω τού θανάτου τού Λουκά Σαντραπέ. Εκτός αυτού, η οικονομία του νησιού άρχισε να παρακμάζει μετά το 1908. Τελικά, μετά από πλέον έναν αιώνα ο ναός αποκαταστάθηκε και εγκαινιάστηκε με ολοκληρωμένη τη μορφή του το 2023¹⁸.
Ο Λουκάς Σαντραπές, εργολήπτης στα αρδευτικά έργα τού Νείλου, ήταν Καστελλοριζιός επιχειρηματίας εγκατεστημένος στην Αίγυπτο και μαζί με τη σύζυγό του Αναστασία θεωρούνταν μεγάλοι ευεργέτες τού Καστελλόριζου. Δωρεά τους ήταν και η ανέγερση τής Σαντραπείας Αστικής Σχολής το 1903 στο νησί. Ενδέχεται κατά μια άποψη να εμπλέκεται και σε αυτό επίσης το έργο ο Αρχιτέκτονας Π. Διακοσταμάτης.
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑΣ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΚΑΡΛΟΒΑΣΙΟΥ
| Νοτιοδυτική όψη- Διακρίνονται στα δυτικά οι τρεις τρουλίσκοι |
Είναι ένας μικρός μονόχωρος τρίκογχος, σταυροειδής, τρουλαίος ναός, ένα μικρό κομψοτέχνημα που παραπέμπει σε βυζαντινού τύπου εκκλησιαστικό αρχιτεκτόνημα. Εκτός τού κεντρικού τρούλου ο ναός κοσμείται και με τρεις ακόμα δευτερεύοντες τρουλίσκους μικρής περιμέτρου, τοποθετημένους στη σειρά στα δυτικά τού κτίσματος, πάνω από την είσοδο, και οι οποίοι στεγάζουν τον υποτυπώδη νάρθηκα (πρόναο). Στεγάζεται δε με μικρά τμήματα κεραμοσκεπών. Ο ναός εδράζεται σε κρηπίδα ύψους 0,30μ. από το έδαφος, όσο και η στάθμη τού δαπέδου του. Περιβάλλεται δε από προεξέχουσα κρηπίδα πλάτους 0,20μ. περίπου.
Ο σταυροειδής τρίκογχος με τρούλο, πολύ γνωστός αρχιτεκτονικός τύπος τής ναοδομίας, γενικεύτηκε κατά τον 11ο και 12ο αιώνα και ήταν πολύ διαδεδομένος κατά τα μεταβυζαντινά χρόνια. Έφερε νάρθηκα συνήθως, και γωνιακά διαμερίσματα. Τα γωνιακά διαμερίσματα σχηματίζονταν με καμάρες, σταυροθόλια ή χαμηλωμένες ασπίδες. Λίγοι ναοί με τρουλίσκους μιμούνταν Κωνσταντινοπολίτικα πρότυπα. Τα ανοίγματα στα έργα τής Πόλης ήταν μεγάλα δίλοβα ή τρίλοβα με κιονίσκους και με θωράκια στο κάτω μέρος και διαφράγματα στο πάνω. Σε κάθε περίπτωση τα ανοίγματα ήταν τοξωτά και διαμορφώνονταν από πλίνθους. Τα θυρώματα διαμορφώνονταν με μαρμάρινα ένθετα μέλη (πλαίσια με κυμάτια και υπερκείμενο κοσμήτη). Οι τρούλοι γίνονταν πολύπλευροι, με τυφλά αψιδώματα μονά ή διπλά , κιονίσκους από πλίνθους ή μάρμαρο.
Ο ναός τής Μυρτιδιώτισσας είναι δείγμα τής αρχιτεκτονικής τάσης τής "νεοβυζαντινής αναβίωσης", τής επιστροφής στα βυζαντινά πρότυπα, με την σταδιακή απομάκρυνση από τον κυρίαρχο κλασικισμό, προκειμένου να ενισχυθεί η ιστορική σύνδεση τού έθνους με το Βυζάντιο (όπως ήδη αναφέραμε με αφορμή τον ναό τού Σαντραπέ στο Καστελόριζο) .
Παράλληλα ωστόσο με τον κυρίαρχο Νεοκλασικισμό υιοθετήθηκε και ο νεοβυζαντινός ρυθμός στα τέλη 19ου/αρχές 20ού αιώνα. Υπήρξε ένα διεθνές ρεύμα ιδεολογικής και καλλιτεχνικής στροφής προς το μεσαιωνικό παρελθόν της Ανατολικής Ρωμαϊκής (Βυζαντινής) Αυτοκρατορίας, προσφέροντας μια εναλλακτική λύση απέναντι στην κυριαρχία του Νεογοτθικού ρυθμού και του Νεοκλασικισμού. Εμπνεύσθηκε βασικά από τον τύπο τού εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού με τρούλο ή τον συνδυασμό βασιλικής με χαμηλούς ή ημισφαιρικούς τρούλους που υποστηρίζονταν από σφαιρικά τρίγωνα. Επιδιώχθηκε η πολυχρωμία στις εξωτερικές επιφάνειες με την εναλλαγή τούβλου και πέτρας, με πλινθοπερίκλειστο σύστημα ή με εμφανή πλινθοδομή. Κυρίαρχα ήταν τα τοξωτά στοιχεία, τα ημικυκλικά (ρωμαϊκά/βυζαντινά) τόξα σε παράθυρα και στοές και η πλούσια εσωτερική διακόσμηση στα σημαντικά έργα (με εκτεταμένη χρήση ψηφιδωτών με χρυσό φόντο, τοιχογραφιών και μαρμάρινων επενδύσεων).
![]() |
| Αποτύπωση τού ναού τής Μυρτιδιώτισσας- Ι.Παραφέστα Οκτ.2026 |
Ο ναός τής Μυρτιδιώτισσας που εξετάζουμε είναι μικρός, γενικών εξωτερικών διαστάσεων 9,93μ.Χ6,86μ. περίπου, συμπεριλαμβανομένων και των "χορών". Στο τμήμα τού πρόναου, τής δυτικής κεραίας και τού Ιερού Βήματος το γενικό πλάτος τού κτίσματος είναι 4,36 μ.
Έχει ύψος εξωτερικά 3,63μ. περίπου μέχρι το προεξέχον γείσο (κοσμημένο με μια σειρά κεραμιδιών), όπου άλλωστε το κτίσμα διασπάται οπτικά. Αυτό δίνει την αίσθηση τής βαθμιδωτής κλιμάκωσης τής στέγασης τού Ιερού Βήματος, μιας πολύ παλιάς βυζαντινής συνήθειας από τα παλαιοχριστιανικά ακόμα χρόνια.
| Κόγχη & κτητορική επιγραφή στην είσοδο |
Δεξιά και αριστερά τής πύλης υπάρχει από μια διακοσμητική κόγχη (ύψους 1,25μ και πλάτους 0,39μ.), τοξωτή με γύψινο πλαίσιο στο υπέρθυρο. Επάνω δε από αυτές υπάρχουν στρογγυλά "μετάλλια" με γύψινο, επίσης ,διάκοσμο. Στο νοτιοδυτικό περιλαμβάνεται η κτητική επιγραφή.
Ο ημισφαιρικός κεντρικός τρούλος στο εγκάρσιο κλίτος φέρει οκτάπλευρο "τύμπανο". Αυτό στηρίζεται σε τέσσερα τόξα και τέσσερα "λοφία" (σφαιρικά τρίγωνα) που γεφυρώνουν τις γωνίες του. Τα τόξα (καμάρες) εδράζονται στις τέσσερις γωνιακές συζεύξεις των τοίχων που υποστηρίζουν το οικοδόμημα στο κέντρο του, το πλέον επιβαρυμένο ως προς τα φορτία τμήμα τού ναού. Τα σημεία αυτά διακοσμούνται με ημικυλινδρικές κολόνες διαμέτρου 0,32μ. που προεξέχουν των πλαγίων τοίχων και φέρουν στην κορυφή τους, σαν επίκρανα, γύψινες αγγελικές μορφές.
| Ο κεντρικός τρούλος τής Μυρτιδιώτισσας |
| Οι 3 τρουλίσκοι στο τμήμα τού νάρθηκα |
Ο κεντρικός τρούλος έχει δώδεκα ψηλά τοξωτά ημικυκλικά ανοίγματα με προεξέχουσες κορνίζες στα υπέρθυρα. Τις δύο κάθετες πλευρές πλαισιώνει από μια σειρά πλίνθων τοποθετημένων οριζόντια και ανάμεσά τους υπάρχει από ένα στρογγυλό κολονάκι με επίκρανο. Στα ανοίγματα έχουν τοποθετηθεί έγχρωμα τζάμια, κόκκινα και μπλέ ανά δύο, με δύο ρόμβους στο καθένα και με σταυρούς που σχηματίζονται μέσα σε αυτούς, τύπου βιτρό.
Οι δευτερεύοντες τρουλίσκοι βρίσκονται στο τμήμα τού νάρθηκα, ο μεγαλύτερος στο κέντρο πάνω από την είσοδο και οι άλλοι δύο στα γωνιακά διαμερίσματα. Έχουν από οκτώ τυφλά ημικυκλικά αψιδώματα. Η διακόσμηση μιμείται αυτή τού κεντρικού τρούλου.
![]() |
| Ο ναός εσωτερικά- Έποψη προς τα δυτικά |
![]() |
| Η είσοδος & ο Νάρθηκας |
![]() |
| Το τμήμα τού Νάρθηκα με τις κολόνες |
![]() |
| Τα τόξα μεταξύ δυτικής κεραιάς & Νάρθηκα |
![]() |
| Ν.Δ. γωνιακό διαμέρισμα |
![]() |
| Β.Δ. γωνιακό διαμέρισμα |
| Το αριστερό διάφραγμα ανήκει στο τμήμα τού νάρθηκα |
Το τετράγωνο τού κεντρικού χώρου σχηματίζεται -όπως προαναφέραμε- από τα τέσσερα σημεία σύγκλισης των τοίχων (με κολόνες και διακοσμητικά επίκρανα) που στηρίζουν τον κεντρικό τρούλο δια μέσου τεσσάρων τεταρτοσφαιρικής μορφής κογχών (σφαιρικών τριγώνων) που γεφυρώνουν τις γωνίες των παρεμβαλλόμενων τόξων. Στα σφαιρικά τρίγωνα υπάρχουν σε τέσσερα βαθιά, σχήματος οβάλ "μετάλλια" απεικονίσεις των Ευαγγελιστών , που είναι πλέον σκοτεινές και δυσδιάκριτες.
![]() |
| Φ.΄26- Τα τόξα και τα Λοφία |
![]() |
| Φ.΄26-Η νότια πλευρική κόγχη τού ναού |
![]() |
| Φ.΄26- Η κολόνα και η σύζευξη των τόξων |
Στο κέντρο τού τρούλου απεικονίζεται ο Κύριος σε μετάλλιο που περιβάλλεται από γύψινο διακοσμητικό πλαίσιο.Ολόγυρα τού τρούλου υπάρχουν δώδεκα χρωματιστές φωτοθυρίδες, που ήδη περιγράψαμε. Τέλος, η βάση τής στεφάνης τού τρούλου διακοσμείται και αυτή με φαρδύ γύψινο επίσης πλαίσιο με κυμάτια. Στους πλευρικούς τοίχους τού ναού (στα νότια και στα βόρεια) σχηματίζονται οι δύο πλευρικές κόγχες, μεταβάλλοντας πλέον το εγκάρσιο κλίτος σε σχήμα σταυρού. Είναι ημικυκλικής σχεδόν κάτοψης, ανοίγματος 1,67μ., βάθους 1,04μ.μ. και ύψους 2,50μ. στο τμήμα πάνω από το τρίλοβο άνοιγμα, δηλαδή στο πάχος τού τοίχου τού χορού. Το τοξωτό τμήμα μέσα στο πάχος τού πλευρικού τοίχου έχει άνοιγμα προς το κέντρο τού εγκαρσίου κλίτους κατά 2,69μ..
![]() |
| Φ.΄26- Ο τρούλος με τις 12 έγχρωμες φωτοθυρίδες |
![]() |
| Φ.΄26- Το τρίλοβο παράθυρο τής κόγχης εξωτερικά |
Στο κέντρο των πλευρικών κογχών υπάρχει από ένα τοξωτό, τρίλοβο -κουφωτό στον τοίχο- παράθυρο πλάτους 1,03μ. και ύψους 1,72, ανοιγόμενο στις δυο ακραίες στενές πλευρές του κατά 0,22μ.. Εξωτερικά χωρίζεται στα τρία μέρη από δύο πολύ λεπτά κολονάκια με μικρά κιονόκρανα και επίκρανα στην κορυφή. Πλαισιώνονται από τόξα με δίχρωμους πλίνθους και μικρό ατελές "τύμπανο". Το όλο δε τρίλοβο άνοιγμα "στεφανώνεται" από ένα μεγαλύτερο τόξο, σχηματισμένο από δύο σειρές δίχρωμων πλίνθων. Τέλος, όπως και στα τμήματα τού νάρθηκα και τής δυτικής κεραίας, το όλο κατασκεύασμα βρίσκεται σε αβαθές αψίδωμα (6 εκ. περίπου και ύψους 3,08μ., με κοσμήτη βαμμένο σε κεραμική απόχρωση), μιμούμενο τα "τυφλά αψιδώματα" τής βυζαντινής ναοδομίας. Σημειώνουμε δε, ότι κατά τα όψιμα μεταβυζαντινά χρόνια συνέβη και η τελευταία επιβίωση των αψιδωμάτων αυτών.
ΤΟ ΙΕΡΟ ΒΗΜΑ
| Ανατολική όψη- Η κόγχη τού Ιερού |
Το τέμπλο, τοποθετημένο αμέσως μετά τούς πεσσούς, προσδιορίζει τον χώρο τού Ιερού. Έχει πλάτος 1,30μ. περίπου, μέχρι την κόγχη τού Ιερού και είναι θολωτό. Η κόγχη τού Ιερού είναι ημικυκλικής κάτοψης, ιδίων διαστάσεων με τις άλλες δύο πλευρικές κόγχες τού ναού. Στο εσωτερικό δεν φέρουν διακοσμητικά περιθυρώματα.
![]() |
| Η κόγχη τής Πρόθεσης στα αριστερά |
![]() |
| Η κόγχη τού Διακονικού στα δεξιά |
![]() |
| Η κόγχη τού Ιερού με την Αγία Τράπεζα |
Αριστερά και δεξιά τής κόγχης τού Ιερού υπάρχουν οι δύο βαθιές κόγχες τής Πρόθεσης και τού Διακονικού, με διακοσμητικό πλαίσιο στο υπέρθυρο, το τόξο τού οποίου στηρίζεται πάνω σε δύο κολονάκια με γύψινα κιονόκρανα. Βόρεια και νότια, δίπλα στις κόγχες σημειώνουμε και πάλι την ύπαρξη των διαφραγμάτων με τις φωτοθυρίδες, ομοίων με αυτά που υπάρχουν στους χώρους τού Νάρθηκα και τής Δυτικής Κεραίας.
ΤΟ ΔΑΠΕΔΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ
Tο δάπεδο όλου τού ναού είναι επιστρωμένο με ορθογωνισμένες πλάκες μαρμάρου διαστάσεων 0,68μΧ0,40 ή 0,93Χ0,40μ. σε συνδυασμό με μικρότερες πλάκες διαστάσεων 0,40μ.Χ0,40μ. Κατά μήκος δε τού τέμπλου υπάρχει ανυψωμένη (κατά 6 εκ.) λωρίδα (υποτυπώδης σολέας) από γκρι σκούρο μάρμαρο. Με λευκά μάρμαρα επίσης, είναι επιστρωμένο το σκαλοπάτι και το πλατύσκαλο εισόδου στον ναό. Χρήση μαρμάρινων θυρωμάτων έγινε και στην είσοδο με τη μορφή διπλού ωραίου πλαισίου.
![]() |
| Το δάπεδο μπροστά στο Τέμπλο (ο σολέας) |
![]() |
| Οι πλάκες μαρμάρου στο δάπεδο |
![]() |
| Κολονάκια στα παράθυρα των χορών |
Κάποια άλλα μαρμάρινα στοιχεία στο εσωτερικό τού ναού αφορούν τις δύο κολόνες τού Νάρθηκα, κομψές και εκλεπτυσμένες, με ωραία διάτρητα κιονόκρανα. Επάνω στο κιονόκρανο "κάθεται" γύψινη αγγελική φτερωτή μορφή και μοτίβο ισλαμικής έμπνευσης στο σημείο σύμπλεξης των τόξων. Μαρμάρινοι επίσης είναι οι πεσσοί με τα λεπτά κολονάκια και τα μικρά κιονόκρανα που στηρίζουν τα υπέρθυρα των τρίλοβων παραθύρων των χορών.
![]() |
| Το μαρμάρινο πλαίσιο τής εισόδου & τα γύψινα |
![]() |
| Οι μαρμάρινες κολόνες τού Νάρθηκα |
![]() |
| Γύψινα πάνω στις δύο κολόνες |
Η μαρμαρική αναβίωσε κατά τον 18ο και αρχές 19ου αιώνα σαν συνέπεια τής στροφής τής Οθωμανικής αρχιτεκτονικής σε ανάγλυφα σε λευκό μάρμαρο και τής απασχόλησης Ελλήνων μαρμαράδων σε δημόσια κτίρια και τζαμιά τού 18ου αιώνα. Στο Άγιον Όρος, στα νησιά τού Αιγαίου και στο Πήλιο εφαρμόστηκαν μαρμάρινα θυρώματα, πλαίσια παραθύρων, μαρμάρινες επικαλύψεις δαπέδων, και διάφορες διακοσμητικές πλάκες από λευκό μάρμαρο (και πωρόλιθο) με θεματολόγιο το οθωμανικό μπαρόκ ή ροκοκό μαζί με παραστάσεις λαϊκού χαρακτήρα.
Το οθωμανικό μπαρόκ είναι το στυλ που προέκυψε όταν η οθωμανική ελίτ άρχισε να στρέφεται προς τη Δύση, υιοθετώντας τις σημαντικές καλλιτεχνικές κινήσεις τού μπαρόκ και τού ροκοκό που έφταναν από τη Βιέννη και τη Γαλλία, και αναμειγνύοντας αυτές με την παραδοσιακή ισλαμική και τη μακρόβια βυζαντινή παράδοση της περιοχής. Οι Χριστιανοί τεχνίτες που εργάζονταν τόσο σε Οθωμανικά έργα όσο και σε χριστιανικές εκκλησίες μετέφεραν με φυσικότητα αυτή την «υβριδική» μόδα της εποχής, που συνδύαζε το κύρος της ευρωπαϊκής Δύσης με την αισθητική της οθωμανικής πρωτεύουσας, δημιουργώντας μνημεία μοναδικής ομορφιάς στην ελληνική επαρχία (όπως στο Πήλιο, τη Σιάτιστα, τη Λέσβο και τις Κυκλάδες). Η παρείσφρηση ανατολίτικων στοιχείων τού οθωμανικού μπαρόκ στην κοσμική αρχιτεκτονική (φρούτα και λουλούδια, παρόμοια με αυτά των ισλαμικών παλατιών, στόλισαν μακεδονίτικα αρχοντικά αλλά και σπίτια τής Μυτιλήνης) έγινε σταδιακά αποδεκτή κατά τον 18ο αιώνα και στην θρησκευτική αρχιτεκτονική, συμπλέκοντας, παράλληλα, μοτίβα και σύμβολα τής βυζαντινής παράδοσης. Αυτό εκδηλώθηκε σε όλες τις τέχνες, αρχιτεκτονική, ζωγραφική, ξυλογλυπτική, μαρμαρική και γενικότερα στη διακοσμητική αισθητική. Οι Έλληνες λαϊκοί τεχνίτες μετέφεραν αυτά τα μοτίβα στις χριστιανικές εκκλησίες της εποχής κυρίως μέσω των γύψινων διακοσμήσεων και των ξυλόγλυπτων τέμπλων.
![]() |
| Η Πρόθεση-Κολονάκια & υπέρθυρο |
![]() |
| Οι κολόνες στους πεσσούς & ο φαρδύς κοσμήτης |
![]() |
| Μια από τις 44 αγγελικές μορφές |
Άλλα διακοσμητικά μέλη (ψευτοκιόνοκρανα, επίκρανα, θυρώματα, διαφράγματα. φεγγίτες, αγγελικές μορφές κ.α.) ,γύψινα αυτή τη φορά, χρησιμοποιήθηκαν για τον εξωραϊσμό τού ναού και την μεταφορά στους πιστούς κάποιων θεολογικών συμβολισμών: δυο γύψινες αγγελικές φιγούρες πάνω στους πλευρικούς τοίχους φαίνεται σαν να κουβαλάνε τα βάρη τού εγκαρσίου τόξου ανάμεσα στον Νάρθηκα και τη δυτική κεραία τού ναού. Στο ύψος τής γένεσης των τόξων και των θόλων ένα πλατύ πλούσιο γύψινο διάζωμα - εν είδη κοσμήτη- περιβάλλει τον ναό εκτός των τμημάτων όπου βρίσκονται οι χοροί (πλευρικές κόγχες), η κόγχη τού Ιερού και το τμήμα τού Νάρθηκα. Αναφέρουμε επίσης τις 44 αγγελικές φτερωτές φιγούρες που κοσμούν τούς τοίχους εξωτερικά, κάτω από την κρηπίδα τής στέγης.
![]() |
| Το διάφραγμα με γύψινο θύρωμα & φεγγίτης |
![]() |
| Μαρμάρινο θύρωμα εισόδου |
![]() |
Απόληξη τόξου στον τοίχο τού Νάρθηκα |
![]() |
| Σταυροθόλια στον ενοριακό ναό Μανωλατών |
![]() |
| Φ. 2025- Φεγγίτες με χρωματιστά γυαλιά (βιτρό) ισλαμικής τέχνης (οθωμανικό μπαρόκ) στον ναό "Αγία Κάρα" στο Πάνω Βαθύ Σάμου |
![]() |
| Οι χρωματιστοί φεγγίτες στον Νάρθηκα |
![]() |
| Οι φεγγίτες στον κεντρικό τρούλο-Φ.΄26 |
![]() |
| Τοπ Καπί- Βιτρό σε φεγγίτη-Φ.΄19 |
ΤΟ ΜΙΚΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΤΟΙΧΟΠΟΙΪΩΝ
![]() |
| Το μικτό σύστημα δόμησης τοιχοποιϊων και οι εναλλασσόμενες ζώνες |
Τα υλικά που κυριαρχούν στις τοιχοποιϊες είναι οι πεπλατυσμένοι γεμάτοι πλίνθοι και οι κανονικοί ορθογωνισμένοι λαξευμένοι (ξεστοί) λίθοι, υλικά που εναλλάσσονται, προσδίδοντας ένα χαρακτηριστικά αισθητικό αποτέλεσμα.
Εναλλασσόμενες ζώνες από ακρογωνιαίες πέτρες και πλίνθους, που ακολουθούν ωστόσο κάποιο σχεδιασμό, παρατηρούμε στα σημεία σύζευξης των τοίχων, ενισχύοντας αυτούς. Σε κάποια τμήματα η τεχνική θυμίζει κάπως το γνωστό βυζαντινό πλινθοπερίκλειστο σύστημα. Στις ποδιές (στο κάτω μέρος) των διαφραγμάτων-φωτοθυρίδων, καθώς και των τρίλοβων παραθύρων των πλευρικών χορών (κογχών) και τού Ιερού το κτίσιμο έγινε από σκέτους πλίνθους.
Σε νεώτερους χρόνους οι πλίνθοι των τοιχοποιϊών αρμολογήθηκαν μεταξύ τους και το κονίαμα χρωματίστηκε με λευκό χρώμα, σε μια προσπάθεια να επιδιορθωθούν οι φθορές των πλίνθων αλλά και με μια εμφανέστατη πρόθεση "εξωραϊσμού". Το αποτέλεσμα, που γενικώς φαίνεται "πρωτότυπο" (και κραυγαλέο θα λέγαμε) ,δεν παύει να αλλοιώνει τον βυζαντινό χαρακτήρα τού ναού και μάλιστα ενός δείγματος τής "νεοβυζαντινής αναβίωσης".
ΤΟ ΤΕΜΠΛΟ
|
| Το ξύλινο τέμπλο |
![]() |
| Η Ωραία Πύλη και τα Βημόθυρα |
![]() |
| Δεξιά πλευρά τού τέμπλου |
Εδώ είναι τοποθετημένες οι τέσσερις Δεσποτικές εικόνες. Περιβάλλονται από λεπτό χρυσαφί κορνίζωμα. Μεταξύ αυτών βρίσκεται η εικόνα τής Παναγίας στα αριστερά τής Ωραίας Πύλης που αφιερώθηκε στον ναό από τούς αδελφούς τού κτήτορα Ιωάννου Σίδερη, όπως αναγράφεται σε αυτήν: "Τή ευσεβεί και φιλοκάλω συνεισφορά τής αγίας εικόνος ταύτης των αδελφών Ιω. Σύδερη". Στα αριστερά της βρίσκεται η εικόνα τού Αγίου Γεωργίου. Δεξιά τής Ωραίας Πύλης υπάρχει η εικόνα τού Χριστού και στα δεξιά της απεικονίζεται ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος(;).
![]() |
| Δεσποτική εικόνα τής Παναγίας |
![]() |
| Κινητή εικόνα Αγ. Γεωργίου |
![]() |
| Η αφιερωματική επιγραφή τής εικόνας τής Παναγίας |
Τα Βημόθυρα από ανοιχτόχρωμο ξύλο είναι πλούσια διακοσμημένα από διάτρητα (κουφωτά ή σκαλιστά στον αέρα) μοτίβα που απεικονίζουν ελισσόμενους φυτικούς κλάδους που απολήγουν σε άνθη. Ανάμεσά τους δύο τσαμπιά σταφύλια συμβολίζουν τον Χριστό και την Θεία Μετάληψη.
![]() |
| Τα βημόθυρα με τα παγώνια |
Η Ωραία Πύλη χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με το "Παραπέτασμα" ("Βήλο" είναι η παλαιότερη βυζαντινή ονομασία του) όπου απεικονίζεται ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Αριστερά τού ,"Παραπετάσματος" υπάρχει αφιερωματική επιγραφή τού 1993: "αφιέρωμα Κων/ντίνας Καρανδρεάδου εις μνήμην μητρός της Ευαγγελίας Φλαμουράκη - 1993 -"
Στην ανώτερη ζώνη τού Τέμπλου, στη θέση τού δωδεκάορτου το εικονοστάσιο απαρτίζεται από οκτώ συνολικά εικόνες. Αυτές ομαδοποιούνται ανά δύο και περιβάλλονται από τοξωτά διακοσμητικά υπέρθυρα. Ανάμεσα στις δυο εικόνες υπάρχει στρογγυλού σχήματος μετάλλιο με αγιογραφία. Το σύνολο αντιγράφει τον σχεδιασμό δίλοβου στοιχείου. Τα τέσσερα δίλοβα σύνολα φέρουν επάνω τους κορνίζωμα εν είδει κοσμήτη που υποβαστάζει στο κέντρο (πάνω από την Ωραία Πύλη) μια ημικυκλική αγιογραφία. Αυτή απεικονίζει τον Μυστικό Δείπνο, ενώ κατά μήκος τού τέμπλου και πάνω από κάθε δίλοβο σύνολο εικόνων υπάρχουν τέσσερα ανάγλυφα, έξεργα, διακοσμητικά μοτίβα, τριγωνικού σχήματος. Απαρτίζονται από δύο περικοκλάδες και δύο τετραπέταλα ανθέμια.
![]() |
| Οι Δεσποτικές εικόνες αριστερά τού Τέμπλου |
![]() |
| Η πυραμίδα τού Τέμπλου |
Στα δυο άκρα τής ημικυκλικής αγιογραφίας τού Μυστικού Δείπνου εδράζονται δύο θυσανωτοί δράκοι αποτρεπτικού-προστατευτικού χαρακτήρα. Δύο ακόμα δράκοι τοποθετήθηκαν αντικριστά στο ανώτατο τμήμα του τέμπλου, στη βάση του Εσταυρωμένου και συμβολίζουν την ήττα τού Κακού και του Θανάτου, την Ανάσταση. Το μακρυά σώματά τους συμπλέκονται σε ελικοειδή κίνηση και οι ουρές τους κάτω από τον Σταυρό αγκαλιάζουν σφικτά την κοσμική σφαίρα (;), πάνω στην οποία εδράζεται ο Σταυρός.
Η ελικοειδής κίνηση και η θυσανωτή/ανθόμορφη απόληξη της ουράς των δρακόμορφων μοτίβων έλκει την καταγωγή της από ανατολικές (περσικές) διακοσμητικές επιδράσεις που υιοθέτησε η ισλαμική τέχνη. Οι προστάτες-δράκοι με τη θυσανωτή ουρά αποτελούν ένα πολύ χαρακτηριστικό και διαδεδομένο μοτίβο στη μεταβυζαντινή εκκλησιαστική ξυλογλυπτική (κυρίως σε τέμπλα του 17ου και 18ου αιώνα). Η απεικόνισή τους με φτερά, λέπια και ανοιχτά στόματα έδινε μια έντονη αίσθηση ζωντάνιας και θεατρικότητας στο τέμπλο. Τοποθετούνταν στο ανώτατο τμήμα του τέμπλου, στη βάση του Εσταυρωμένου (στο Λυπητερό), σε βημόθυρα, σε καντήλια και σε μεγάλους εκκλησιαστικούς πολυελαίους.
Η παρουσία τους δεν ήταν τυχαία, αφού είχαν θεολογικό και συμβολικό χαρακτήρα που αφορούσε την ήττα του Κακού και του Θανάτου μέσω της θυσίας του Κυρίου. Παράλληλα με τον θεολογικό συμβολισμό, οι δράκοι είχαν αποτρεπτικό (φυλακτικό, προστατευτικό) ρόλο, τρόμαζαν και έδιωχναν το κακό μακριά από τα Άγια των Αγίων. Η εντονη παρουσία της μορφής των φτερωτών δρακόντων στα τέμπλα συναντάται στη λαϊκή μεταβυζαντινή ξυλογλυπτική ,καθώς οι ξακουστοί Ηπειρώτες και Μακεδόνες ταλιαδόροι συνέδεαν τη θρησκευτική πίστη με παραμύθια, θρύλους (π.χ. τη δρακοκτονία του Αγίου Γεωργίου) και με στοιχεία της φύσης.
Τελειώνοντας, σημειώνουμε γενικότερα για τα τέμπλα ότι μετά την απελευθέρωση και την ίδρυση τού ελληνικού κράτους η ξυλογλυπτική στράφηκε επίσης προς τον νεοκλασικισμό και αργότερα προς μια νεοβυζαντινή αναβίωση. Το στυλ τού τέμπλου τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας φαίνεται πως εμπίπτει στην τάση τής νεοβυζαντινής αναβίωσης, εφαρμόζοντας κάποια σημαντικά βυζαντινά στοιχεία με έντονους συμβολισμούς.
ΣΥΝΟΨΗ
SUMMARY
The small yet magnificent church of Panagia Myrtidiotissa, built by Ioannis Sideris, marks the period of prosperity and industrial development in Karlovasi of Samos that began in the second half of the 19th century and lasted until the incorporation of Samos into the Greek State. This is the period of the Semi-Autonomous Principality under the suzerainty of the Ottoman Porte. The town is embellished with new public buildings, mansions belonging to the upper bourgeoisie, churches, and significant infrastructure projects that modernize Karlovasi. Industries such as tanning, tobacco processing, and winemaking flourish, alongside trade. At the same time, labor mobilizations seek to improve the wretched working conditions of the tannery workers and the destitute lives of their families.
The church of Panagia Myrtidiotissa was built on the exact site of an older, dilapidated chapel of the same name—a fact that confirms the arrival of settlers from Kythira on Samos in 1715. Samian historians (Kritikidis and Stamatiadis) dated the construction of the original chapel to around 1715, a time when the Ottoman Admiral Janum Hodza conquered Lefkada and Kythira. Many people from Kythira left their homeland, seeking a better future elsewhere. The migration and settlement of people from Kythira—including merchants, seafarers, and craftspeople—took place during the 17th and 18th centuries, as well as in the second half of the 19th century, toward the major economic and industrial centers of the era—such as Smyrna, the coast of Asia Minor, and Samos, which was flourishing at the time.
Grain shortages, prolonged droughts on Kythira, low domestic wheat production due to barren soil, high costs, and a lack of funds to purchase grain were the primary causes of the frequent famines that afflicted the island up until the 18th century. The periods 1544–1545, 1562, 1603–1605, 1647, 1649, 1666–1673, and 1719–1720 stand out as significant milestones in this scourge of famines, which forced the inhabitants to leave their homeland in order to survive.The phenomenon of the island becoming deserted due to famine—exacerbated by the appearance of Turkish vessels and pirate raids—was a frequent occurrence. At the same time, deadly epidemics further depleted the population. The inhabitants placed their hopes for salvation from the plagues and famines that afflicted the island—from at least the 16th century through the 19th century—in the Virgin Mary Myrtidiotissa, the matron saint and protector of Kythira.
The old chapel, dedicated to the Virgin Mary Myrtidiotissa, was demolished to make way for the construction of the new church. It bears an inscription featuring the name of the founder, Ioannis Sideris, and the architect, Panos Diakostamatis (known in Samos and Kastellorizo), along with the date 1901. It is a small, single-aisled, cross-in-square church with three apses and a dome—a delicate, exquisite structure reminiscent of Byzantine-style ecclesiastical architecture. The cross-in-square, three-apsed, domed church—a well-known architectural type in ecclesiastical building—became widespread during the 11th and 12th centuries and remained very common throughout the post-Byzantine period.
In addition to the central dome, the church is adorned with three smaller, secondary domes; these are arranged in a row on the western side of the structure—positioned above the entrance and over the corner compartments of the rudimentary narthex (pronaos). The central dome rests upon the square central space of the transept, supported by four pendentives (spherical triangles) that bridge the corners of the intervening arches. The church is illuminated by triforate openings within the apsidal recesses (conchs) and by diaphragm-style clerestory windows set into the side walls. The structure features shallow blind arches—purely decorative in nature—across all its walls. These walls are constructed using a combination of dressed stones and flat bricks; the alternating materials create a distinctive aesthetic effect. In more recent times the bricks of the walls were grouted together and the mortar was painted white, in an attempt to repair the wear of the bricks but also with an obvious intention of "beautification". The result, which generally looks "original" (and we could say loud), nevertheless alters the Byzantine character of the church, especially given that it is an example of the "Neo-Byzantine revival".
The building is adorned with elements of the Ottoman Baroque style, integrated with symbols drawn from the Byzantine tradition—achieved primarily through marblework, decorative plasterwork, and colored glass set within the openings.
RΕSUME
Le petit et en même temps majestueux temple de Panagia Myrtidiotissa, construit par Ioannis Sideris, marque la période de prospérité et de développement industriel de Karlovassi, qui commence dans la seconde moitié du XIXe siècle jusqu'à l'intégration de Samos à l'État grec. C'est la période de la Principauté semi-autonome sous la souveraineté de la Sublime Porte Οttomane. La ville s'embellit de nouveaux édifices publics, de maisons de maître de la haute bourgeoisie, d'églises et d'importants travaux publics qui modernisent Karlovassi. Les tanneries, l'industrie du tabac, la viticulture et le commerce se développent. En parallèle, des mouvements de grève cherchent à améliorer les conditions de travail déplorables des ouvriers tanneurs et la vie misérable de leurs familles.
L'église de Panagia Myrtidiotissa a été construite à l'emplacement exact d'une autre petite chapelle du même nom, plus ancienne, qui confirme l'arrivée de colons cythéréens à Samos en 1715. Les historiens samiens (Kritikidis et Stamatiadis) ont situé chronologiquement la construction de cette chapelle vers 1715, lorsque l'amiral ottoman Djanum Khodja a conquis Leucade et Cythère. De nombreux Cythéréens ont alors quitté leur terre natale à la recherche d'un avenir meilleur ailleurs. Le déplacement et l'installation de migrants cythéréens ont eu lieu au cours des XVIIe et XVIIIe siècles, suivis par l'arrivée de commerçants, de marins ou d'artisans durant la seconde moitié du XIXe siècle vers les grands centres économiques et industriels de l'époque — tels que Smyrne, les côtes de l'Asie Mineure et Samos, alors en pleine expansion.y
La pénurie de blé, les sécheresses prolongées à Cythère, la faible production locale de blé due à l'aridité du sol, le coût élevé et le manque d'argent pour en acheter étaient les causes principales des famines fréquentes qui frappaient l'île jusqu'au XVIIIe siècle. Les périodes 1544-1545, 1562, 1603-1605, 1647, 1649, 1666-1673 et 1719-1720 constituent des jalons de ce fléau de la famine qui contraignait les habitants à l'expatriation pour survivre. Le phénomène de dépopulation de l'île à cause de la faim, combiné à l'apparition de navires turcs et aux raids de pirates, était très fréquent. En même temps, des épidémies mortelles décimaient la population. C'est en Panagia Myrtidiotissa (Notre-Dame des Myrtes), sainte patronne et protectrice de Cythère, que les habitants plaçaient leurs espoirs et attribuaient leur salut face aux épidémies et aux famines qui ont frappé l'île du XVIe (au moins) jusqu'au XIXe siècle.
La vieille chapelle, dédiée à la Vierge Myrtidiotissa, a été démolie afin de construire son nouveau sanctuaire. Celui-ci porte une inscription avec le nom du fondateur Ioannis Sideris, de l’architecte Panos Diokostamatis (connu à Samos et à Kastelorizo) et la date de 1901. C’est une petite église (d’environ 9,93x6,86) à une nef unique, à trois absides, cruciforme, avec une coupole, un petit chef-d’œuvre qui rappelle l’architecture ecclésiastique de style byzantin. La croix à trois absides avec coupole, un type architectural très connu dans la construction des églises, s’est généralisée au 11e et 12e siècle et était très répandue pendant les périodes post-byzantines.En plus de la coupole centrale, l’église est décorée de trois autres petites coupoles secondaires, de petite circonférence, placées en ligne à l’ouest du bâtiment, au-dessus de l’entrée, et au-dessus des compartiments angulaires du narthex rudimentaire. La coupole centrale repose, à l’intérieur de l’espace carré de la nef transversale, sur quatre "piliers". Le temple est éclairé par des ouvertures trilobées dans les chœurs (absides) et par des lanterneaux de type diaphragme sur les murs latéraux. Il présente également de faibles arcs aveugles à caractère décoratif sur tous les murs, construits avec un mélange de pierres brutes et de briques pilées, des matériaux qui alternent et donnent un effet esthétique caractéristique. À des époques plus récentes, les briques des murs ont été rejointoyées entre elles et le mortier a été peint en blanc, dans une tentative de réparer les dommages des briques mais aussi avec une intention évidente d’« embellissement ». Le résultat, qui apparaît généralement comme « original » (et même flamboyant, dirions-nous), ne cesse d’altérer le caractère byzantin de l’église, et surtout celui d’un exemple de la « renaissance néo-byzantine ».
Sa décoration avec des éléments du baroque ottoman, combinée à des symboles de la tradition byzantine, a été réalisée principalement avec de la sculpture sur marbre, du plâtre décoratif et des vitraux colorés dans les ouvertures.
L'église de Myrtidiotissa est un exemple de l'orientation architecturale de la « renaissance néo-byzantine » (du XIXe au début du XXe siècle), du retour aux modèles byzantins, avec un éloignement progressif du classicisme dominant, afin de cimenter la continuité historique de la nation à travers Byzance.
. .
Διάφορα στοιχεία αντλήσαμε από: Χ.Α. "Το παράκτιο βιομηχανικό Καρλόβασι"
(ΜΕ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ: - Βακιρτζής, Ι. (2007) Ιστορία της Ηγεμονίας της Σάμου 1834-1912, Αθήνα: Γ.Α.Κ. – Αρχεία Νομού Σάμου. - Πρακτικά Συνεδρίου "Καρλόβασι Σάμου: ένα νησιωτικό, εμπορικό και βιομηχανικό κέντρο στο ανατολικό Αιγαίο" (2007) Αθήνα: Δήμος Καρλοβασίων, Γ.Α.Κ. - Αρχεία Νομού Σάμου. -Σεβαστάκης, Α. (1995) Ιστορικά Νέου Καρλοβάσου 1768-1840, Αθήνα: Πνευματικό Ίδρυμα Σάμου “Νικόλαος Δημητρίου”. -Σταματιάδης, Ε. Ι. (1886) Σαμιακά, ήτοι ιστορία της νήσου Σάμου από των παναρχαίων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς, τόμ. 1-5, Σάμος: Ηγεμονικό τυπογραφείο. -Χατζηγεωργίου, Στ. (Γαλάνης) (2002) Συνδικάτα. Το εργατικό κίνημα των βυρσοδεψεργατών Καρλοβάσου Σάμου 1899-1947, Αθήνα: Εκδόσεις Υπερόριος.
1 και 2- Κιλουκιώτης Ιωάννης "Η Βυρσοδεψία στο Καρλόβασι Σάμου"
3- Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης «Επιστολιμαία διατριβή περί Ιωσήφ Γεωργειρήνου αρχιεπισκόπου Σάμου (1666-1671), Σάμος 1892» Ιωσείφ Γεωργειρήνη “Περιγραφή τής παρούσης καταστάσεως τής Σάμου, , Ικαρίας, Πάτμος και Αθωνος” 1677 (υπήρξε Επίσκοπος Σάμου από το 1666 ως το 1671) Ιωσήφ Γεωργειρήνη "A description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos and Mount Athos"1677
4(α)- Ιωσήφ Γεωργειρήνη "A description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos and Mount Athos"1677
4(β)- "Σάμος- Πολιτιστική Πύλη τού Αρχιπελάγους τού Αιγαίου" Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού
5 και 6- "Οι βυρσοδεψεργάτες της Σάμου και οι αγώνες τους" Μια ενδιαφέρουσα παρουσίαση από το Εργατικό Κέντρο, που κατέχει το αρχείο του ιστορικού σωματείου τους- https://www.rizospastis.gr/story.do?id=8720016
7- Eμμανουήλ Ι.Κρητικίδου “Πραγματεία περί τής ερημώσεως και τού συνοικισμού τής Σάμου” Εν Ερμουπόλει Σύρου 1870
8- Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης ""Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886. (1835-1901)
Ο Ε.Σταματιάδης περιέσωσε στο έργο του την προσωπικότητα κάποιου Κωνσταντίνου Καταιβαίνη από τούς Φούρνους, "διδάκτορα τής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Δίδαξε στη Σάμο και στην Αθήνα σαν καθηγητής, και τώρα (περί το 1886) διατελεί γυμνασιάρχης τού Πυθαγορείου Γυμνασίου. Εξέδωσε συντακτικό τής ελληνικής γλώσσας, μάλιστα τής αττικής διαλέκτου, προς χρήσιν των Γυμνασίων και των ελληνικών σχολείων. Η πρώτη έκδοση έγινε στην Αθήνα το 1882 και η δεύτερη το 1884, εγκριθείσα από την ειδική εξεταστική -για τα βιβλία- επιτροπή".
9- ΠΕΤΡΟΣ ΚΟΡΦΗΣ "Εις Σάμον επτανησιακός χαιρετισμός"
10- «Πείνα στα Κύθηρα(1666-1673)» ΟμάδαΣύνταξης-Σεπτέμβριος2021-https://kythera.news/peina-sta-kythira-1666-1673/
11 και 12 - Η Μαρία Γ. Πατραμάνη "ΛΙΜΟΙ ΚΑΙ ΛΟΙΜΟΙ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑ. 'H στάση τών βενετικών άρχών και τού πληθυσμού (16ος-18ις αί.)"
13- Ε.Π.Καλλίγερου "Επιδημίες στα Κύθηρα. Μία σύντομη αναδρομή με την ευκαιρία της εμφάνισης του κορωνοϊού".
14- Μαρία Γ. Πατραμάνη "ΛΙΜΟΙ ΚΑΙ ΛΟΙΜΟΙ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑ. 'H στάση τών βενετικών άρχών και τού πληθυσμού (16ος-18ις αί.)"
15- Μ.Γ.ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ- "Ναοί, Παρεκκλήσια και Λαϊκή Θρησκευτική Παράδοση στα Κουμέικα"
16- ΠΕΤΡΟΣ ΚΟΡΦΗΣ "Εις Σάμον επτανησιακός χαιρετισμός"
17- ΜΟΝΗ ΜΥΡΤΙΔΙΩΝ, Μοναστήρι, ΚΥΘΗΡΑ- https://www.gtp.gr/MoniMyrtidion
18- http://www.my-favourite-planet.de/english/europe/greece/dodecanese/kastellorizo/kastellorizo-photos-240.html
ΕΙΚΟΝΕΣ:
(α) & (β) Ντίνου Κόγια "Τροχιόδρομος Καρλοβασίων Σάμου 1905-1939"
(γ), (δ), (ε ) https://www.amapola.gr/kalithea/subcat/082.html
(ε2) & (ε3) Χ.Α. "Το παράκτιο βιομηχανικό Καρλόβασι"
(στ) & (ζ) Ντίνου Κόγια "Τροχιόδρομος Καρλοβασίων Σάμου 1905-1939"
(η) httpwww.samiakonvima.gr201812blog-post_475.html#
(θ ) Ντίνου Κόγια "Τροχιόδρομος Καρλοβασίων Σάμου 1905-1939"
(ι ) 1920-httpswww.amapola.grkalitheasubcat082
(κ), (λ), (μ), (ν) Ντίνου Κόγια "Τροχιόδρομος Καρλοβασίων Σάμου 1905-1939"
(ξ) Από site Χρυσόστομου Γαλαθρή
(π) & (ρ) Ιωάννης Ε. Κιλούκιώτης "Η Βυρσοδεψία στο Καρλόβασι Σάμου"
(σ) https://visitnorthaegean.gr/route-guide/i-vyrsodepsia-sto-karlovasi/
(τ) Ντίνος Θ.Κόγιας- "ΣΑΜΟΣ 1862-1920 (φωτογραφίες και καρτ ποστάλ)".
(υ) Castle-of-Chora_Kythira_spathumpa
(φ) paleochora- httpswww.kastra.eucastlegr.phpkastro=paleohora
(χ) paleochora- httpswww.kastra.eucastlegr.phpkastro=paleohora
(ψ) Καστρολόγος - Κάστρα της Ελλάδας- “Παλαιοχώρα Κυθήρων”- https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=paleohora
(ω) kastro-kato-horas-mylopotamos
(α΄) kastro-kato-horas-mylopotamos
(β΄) kastro-kato-horas-mylopotamos
(γ΄) httpswww.stathatos.netelcurationpanagiotis-fatseas-prosopa-ton-kythiron-1920-1938
(δ΄) & (ε΄) ΜΟΝΗ ΜΥΡΤΙΔΙΩΝ, Μοναστήρι, ΚΥΘΗΡΑ https://www.gtp.gr/MoniMyrtidion
(στ΄) Σταμάτης Γούναρης
(η΄) & (θ΄) ιστότοπος Ιεράς Μητρόπολης Σύμης, Τήλου, Χάλκης και Καστελλορίζου.https://www.iamm.gr/en/work/holy-church-of-saint-george-santrape/
(ι΄) ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΑΝΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΡΙΝΑΣ ΜΑΡΤΙΝΟΥ - httpswww.iamm.grworkieros-naos-agiou-georgiou-santrape
(κ΄) httpswww.ertnews.grperifereiakoi-stathmoinotio_aigaioapokathistantai-i-santrapeia-scholi-kai-to-parthenagogeio-sto-kastellorizo
ΛΟΙΠΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: Ι.Π.ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ
..






















































