σχετικα

....

Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑΣ (1901) - ΣΧΕΤΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟ Ν. ΚΑΡΛΟΒΑΣΙ ΣΑΜΟΥ ΤΟΥ 19ου/20ου ΑΙΩΝΑ



 
                               

   Ιωάννα  Π. Παραφέστα- Αρχιτέκτων Μηχανικός - 2026

 

(α) Ο ναός τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας- Μπροστά η αφετηρία τού ιππήλατου τραμ -Στα αριστερά διακρίνεται το σπίτι τού Εμπόρου δερμάτων Στ .Πανέρη.

 

Ο μικρός ναός τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας βρίσκεται στο κέντρο τής πόλης τού Νέου Καρλοβασίου, βορειοανατολικά τής πλατείας Βαλασκατζή και επί τής οδού "Ιπποκράτης Ζαϊμης". Κτίστηκε στα 1901, δίπλα  ακριβώς (στα βορεια) στην εμβληματική κατοικία τής οικογένειας τού Σταύρου Δ. Πανέρη. Κτίστηκε αυτή στα 1891, στα χρόνια τής Ηγεμονίας (1834–1912) , αποτελώντας ένα από τα χαρακτηριστικά νεοκλασικά αρχοντικά της περιοχής. 
  

Α-  Ο ΝΑΟΣ ΣΤΙΣ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΣΥΓΚΥΡΙΕΣ  ΚΑΙ  ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΟΥ
 
Ως μέλος τής ανερχόμενης αστικής τάξης των Καρλοβασίων ο Σταύρος Δ. Πανέρης (1847-1905), υιοθετώντας τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής, έκτισε το αρχοντικό του στα πρότυπα τού νεοκλασικισμού. Η αρχιτεκτονική των αρχοντικών της Σάμου κατά την περίοδο της Ηγεμονίας αντανακλούσε την οικονομική ακμή και τον κοσμοπολίτικο αέρα των Σαμίων αστών. Οι εύποροι έμποροι και βιομήχανοι τού Καρλοβασίου και τού Βαθέος, ταξιδεύοντας στην Ευρώπη και τη Σμύρνη, μετέφεραν στο νησί τις δυτικές αρχιτεκτονικές τάσεις. Στα εντυπωσιακά αυτά αρχοντικά οργανώθηκαν σημαντικές κοινωνικές εκδηλώσεις και συναντήσεις τής τοπικής ελίτ. 
 
Η οικογένεια Πανέρη υπήρξε μία από τις πιο γνωστές και οικονομικά ισχυρές οικογένειες αστών στο Νέο Καρλόβασι κατά την περίοδο της Ηγεμονίας. Δραστηριοποιήθηκε έντονα στη βυρσοδεψία και στο εμπόριο δερμάτων. Εξήγαγε κατεργασμένα δέρματα σε μεγάλες αγορές της Ευρώπης, στην Κωνσταντινούπολη και στη Σμύρνη  συσσωρεύοντας σημαντικό πλούτο.
 
(β)Μετά το 1905-Η Παναγία, το σπίτι "Πανέρη" και το τραμ
Φ. 2014- Δ. Πανέρης- Προτομή στον τάφο του 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Η ιστορική  πορεία τής οικογένειας συνδέεται με τη χρυσή εποχή της πόλης (β΄μισό 19ου αιώνα), όταν το Καρλόβασι μεταβλήθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα βιομηχανικά κέντρα επεξεργασίας δέρματος στην Ανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια. Τα δέρματα, φτιαγμένα με την παραδοσιακή τεχνική της φυτικής δέψης (επεξεργασία δερμάτων με τη χρήση φυσικών τανινών από φλοιούς, φύλλα και ρίζες δέντρων  αντί για τοξικά χημικά ή άλατα), θεωρούνταν κορυφαίας ποιότητας και εξάγονταν σε όλη την Ευρώπη, την Αίγυπτο και τη Μικρά Ασία.
Παράλληλα με τα δέρματα  αναπτύχθηκε η τυποποίηση και το εμπόριο τσιγάρων με τη λειτουργία αρκετών καπνεργοστασίων στην περιοχή. Όσο για το σαμιώτικο κρασί, αυτό αποτελούσε σταθερό εξαγώγιμο προϊόν στηρίζοντας το εμπόριο της πόλης. Η βιομηχανική ακμή του Καρλοβασίου, η οποία κορυφώθηκε κατά την περίοδο 1880–1930, μετέτρεψε την πόλη σε ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά, εμπορικά και βιομηχανικά κέντρα του Αιγαίου και ολόκληρης της Ανατολής.
 

(γ) 1920-0ινοποιείο στο Καρλόβασι

 

(ε1) 1950-Συγκομιδή καπνού στη Σάμο

(δ) 1920- 0ινοποιείο στο Καρλόβασι

 
(ε2) - Η παράκτια βιομηχανική ζώνη
 
 
 
(ε3) - Εργοστάσια διπλα στο ρέμα  Αγίου. Γεωργίου
 
 
 
Το Καρλόβασι διέθετε πλέον, πάνω από 50 ενεργά βυρσοδεψεία (ή ταμπάκικα), σε έναν τόπο όπου παραδόξως  οι τρεις αυτόνομοι τότε οικιστικοί ιστοί (τα τρία"Καρλοβάσια") είχαν το 1862 μόλις 3.711 κατοίκους (ήτοι: 2.400 κατοίκους το "Νέο Καρλόβασι", 720 το "Μεσαίο" και 591 το "Παλαιό"- Αποτέλεσαν δε ενιαίο δήμο το 1958). 

Ως πρώτος βυρσοδέψης τού Καρλοβασίου αναφέρεται ο Παναγιώτης Βάσου από το Άργος, στις αρχές του 19ου αιώνα. Ήταν τσαγκάρης (καβάφης)  ο οποίος με πρωτόγονα μέσα επεξεργάζονταν προβιές ντόπιων ζώων για τις ανάγκες του μαγαζιού του. Την ιδέα του μιμήθηκαν και άλλοι Καρλοβασίτες ιδρύοντας μικρά βυρσοδεψεία. Τα πρώτα, ωστόσο, μεγάλα βυρσοδεψεία ιδρύθηκαν στο Καρλόβασι στα τέλη του 19ου αιώνα. Μάλιστα, συνέπεσαν χρονικά με την παρακμή της βυρσοδεψίας στη Σύρο, τού μέχρι τότε σημαντικότερου βυρσοδεψικού κέντρου της ανατολικής Μεσογείου¹. 
Έτσι, μετά και την καταστροφή των αμπελώνων από τη φυλλοξήρα στα τέλη τού 19ου αιώνα (και ενώ στον αγροτικό χώρο εισαγόταν η καπνοκαλλιέργεια) οι  επιχειρηματίες στράφηκαν με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα στην ανάπτυξη της βιομηχανίας, και ιδίως της βυρσοδεψίας.
 
Οι πρώτες εμπορικές συμφωνίες (το 1877)  με την Οθωμανική Πύλη,  λόγω τής  έναρξης τού  Ρωσοτουρκικού πολέμου (1877-1878) και τής μεγάλης ζήτησης σε δέρματα από τον Τουρκικό στρατό, δημιούργησαν "νέες προοπτικές ανάπτυξης, συνεισφέροντας σημαντικά στον εκσυγχρονισμό και την εκβιομηχανοποίηση των Βυρσοδεψείων.  Η απρόσμενη αύξηση του τζίρου ενίσχυσε και βελτίωσε τα υπάρχοντα Βυρσοδεψεία, ενώ παράλληλα προσέλκυσε σημαντικούς οικονομικούς παράγοντες της πόλης (Νικολάου, Βλιάμος, Ιούλιος Αργυριάδης, Υψηλάντης κι’ άλλοι), οι οποίοι θα επένδυαν νέα κεφάλαια για σύγχρονα βυρσοδεψεία. Η πρώτη ατμομηχανή που εισήχθη στη βυρσοδεψία το 1890  μετέβαλε την παραγωγή από χειρονακτική σε μηχανοποιημένη. Ο Δημήτρης Υψηλάντης κατασκεύασε το πρώτο μηχανοκίνητο βυρσοδεψείο με ατμομηχανή για τον κόφτη, το μύλο που άλεθε τον πίτυκα  και μηχανικό κόπανο. Το ίδιο έτος (1890) μπήκαν σε χρήση οι πρώτοι ατμόμυλοι μετά την ίδρυση εταιρικού συνδέσμου, για τον σκοπό αυτό"². 
 
Οι παράγοντες που ευνόησαν την εξέλιξη τής Βυρσοδεψίας ήταν ασφαλώς η ευκολία εξασφάλισης δεψικών υλών από τα πευκοδάση και τις βελανιδιές του νησιού καθώς και των  μικρασιατικών ακτών. Ο Ι. Γεωργειρήνης στον 17ο αιώνα έγραψε για το εμπόριο φυτικής πίσσας από πιτυές και για το εμπόριο των βελανιδιών τριμμένων σε σκόνη, που διενεργούνταν τότε, με τούς βυρσοδέψες τής Βενετίας και τής Αγκώνας. 
"Αι εις το βόρειον μέρος τής νήσου πίτυες αποφέρουσι κατ΄έτος τριακόσια καντάρια πίσσης,ήτις πωλείται έν σκούδον το καντάριον· προς τούτοις δε πληρώνουσι διά ταύτην τέσσερα επί τοίς εκατό τελωνιακόν δικαίωμα. Εν Σάμω φορτώνουσι βαλάνους διά Ενετίαν και Αγκώνα· το δε είδος τούτο τρίβουσιν εις κόνιν προς χρήσιν των βυρσοδεψών. Η μεγάλη ποσότης των δρυών, ών η Σάμος ήτο άλλοτε πλήρης, έδωκεν εις αυτήν το όνομαΔρυούσης" ³.

 Φωτ. 2013- ¨"ΓΕΝΙΚΑΙ ΑΠΟΘΗΚΑΙ" στον Όρμο
Ο σημαντικότερος, όμως, παράγοντας εξέλιξης τής βυρσοδεψίας ήταν  το εκτεταμένο  παραθαλάσσιο μέτωπο στα Βορειοανατολικά των οικιστικών ιστών. Τα εργοστάσια αναπτύχθηκαν  κατά μήκος τής παράκτιας ζώνης, στην περιοχή της Ρίβας (ή Όρμου). Η επιλογή ήταν η πλέον κατάλληλη, αφενός λόγω  τού θαλασσινού νερού και τού αέρα, στοιχείων απαραίτητων για την επεξεργασία των δερμάτων, και αφετέρου λόγω τής καταλληλότητας τού όρμου για την αγκυροβόληση των καϊκιών με τα οποία γίνονταν οι εξαγωγές δερμάτων. Σημειώνουμε, πάντως, ότι παλιότερα, κατά την έντονη εμπορική και ναυτική δραστηριότητα στο Καρλόβασι (που προηγήθηκε τής βυρσοδεψίας), είχε ήδη διαμορφωθεί στην παραλία τής "Ρίβας" μια ιδιαίτερη ζώνη, εργαστηρίων, αποθηκών και μαγαζιών, η λεγόμενη ζώνη "των μαγαζιών τού γιαλού". 
 
Αποθήκη σιτηρών Ιγγλέσση -Όρμος Μ. Καρλοβασίου

Αποτύπωση κύριας όψης-Ι.Π.2010

Πλάγια όψη-Αποτύπωση εμβληματικής αποθήκης, προτύπου  βιομηχανικής αρχιτεκτονικής- Αποτύπωση  Ι.Π. 2010

 

Η ανάπτυξη τής Βυρσοδεψίας και των άλλων επιχειρηματικών κλάδων ήταν τόσο ραγδαία που οδήγησε στην κατασκευή του σύγχρονου λιμανιού και τού τροχιόδρομου (ιππήλατου τραμ), προκειμένου να καλυφθούν οι τεράστιες ανάγκες μεταφοράς εμπορευμάτων.  Οι ισχυροί τοπικοί επιχειρηματίες που πρωταγωνιστούσαν και στην πολιτική ζωή της Ηγεμονίας - με πρωτοστάτη τον πιο ισχυρό πολιτικό άνδρα του νησιού στο χρονικό διάστημα 1867-1904 ,τον Ιωάννη Χατζηγιάννη (μεγαλοκτηματίας, έμπορος, εξαγωγέας κρασιού και οινοπνευματωδών, βιομήχανος) - προώθησαν σημαντικά δημόσια έργα, αξιόλογα δημόσια κτίρια, εκτός των εντυπωσιακών νεοκλασικών αρχοντικών τους και χρηματοδότησαν μεγαλοπρεπείς ναούς και ιστορικά εκπαιδευτικά ιδρύματα. Η παραμελημένη εκπαίδευση  αναδιοργανώθηκε. Η συσσώρευση πλούτου άλλαξε ριζικά την εικόνα τού Καρλοβασίου.
 

 Φ. 2012-Η Εθνική Τράπεζα στον Όρμο

Φ. 2012- Η Εμπορική Τράπεζα στον Όρμο

Το Ηγεμονείο- Φωτ. 2020

 

 

 

Το Χατζηγιάννειο Παρθεναγωγείο 

  

 
 


 

 
 
 
 
 
 
Φ. 1995- Η β΄ Πορφυριάδα Σχολή
 

Κτίστηκε τότε (1897-1905) το νέο κτίριο της Πορφυριάδας σχολής (στην Πλατεία Βαλασκατζή), το Χατζηγιάννειο παρθεναγωγείο (το 1903 στη θέση τής πρώτης Πορφυριάδας Σχολής που κατεδαφίστηκε), το Ηγεμονικό μέγαρο, η μεγάλη γέφυρα Νέου – Μεσαίου, διαμορφώθηκε το δημοτικό Άλσος στη θέση "Πευκάκια", ιδρύθηκε στα 1898 το Δημοτικό Φαρμακείο (μετέπειτα Λαογραφικό Μουσείο), άρχισε να λειτουργεί η Εμπορική Σχολή και η πόλη πήρε άλλη όψη με την οικοδόμηση των μεγαλοπρεπών ναών, της Κοίμησης τής Θεοτόκου στο Νέο (1898), των Εισοδίων στο Μεσαίο και του Αγίου Νικολάου (1904-1906) στον Όρμο. 
 
Διάνοιξη τής οδού Βαθέος-Καρλοβασίου- Συλλογή Γ.Κυριαζή
Το λιμάνι κατασκευάστηκε κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα κάτω από το Παλαιό Καρλόβασι στη θέση "Σχίνος", και δημιούργησε άλλον έναν οικιστικό πυρήνα, τον "Λιμένα" Καρλοβασίων. 
Την κατάσταση που επικρατούσε παλαιοτερα μας περιέγραψε ο Ιωσήφ Γεωργειρήνης στα 1677: "Αντί δε λιμένος έχουσιν όρμον λίαν εκτεθειμένον εις τον βορράν και ανεπιτήδειον δια τα πλοία ώστε αναγκάζονται να φορτώνωσι τα πλοιάρια αυτών επί τής παραλίας και επομένως ωθώσι ταύτα προς την θάλασσαν. επιστρέφοντα δ΄εκ τού πλοός σύρουσιν αυτά πάλιν άνευ βραδύτητος εις την ξηράν" ⁴(α).
Το 1899 κατασκευάστηκε η αμαξιτή παραλιακή οδός "Βαθέος- Καρλοβασίου". Το 1905 εγκαινιάστηκε το ιππήλατο τραμ που εξασφάλισε τη μεταφορά των εμπορευμάτων ανάμεσα στο λιμάνι και τα εργοστάσια, αλλά και την μεταφορά επιβατών. Το Νέο Καρλόβασι επεκτάθηκε οικιστικά στα ανατολικά προς την παραλία ("Ρίβα"), διαμορφώνοντας μια νέα συνοικία με εμπορικά, τράπεζες και αρχοντικά.
 

 (στ) Κατασκευή Λιμανιού- Τέλη 19ου αιώνα

 

(ζ) Η γραμμή τού τραμ που κατέληγε στο Λιμάνι

 

(η)-Το Λιμάνι με το τελωνείο

Παράλληλα, στα τέλη του αιώνα ήταν εμφανής και η πνευματική ανάπτυξη τής Σάμου με την παρουσία λογίων και λογοτεχνών, την έκδοση βιβλίων και την κυκλοφορία εφημερίδων, όπως οι: Σάμος, Ευνομία, Φως, Πατρίς, Νέα Ζωή, Πρόοδος, Νέα Σάμος"⁴(β), την ίδρυση τυπογραφείου.  Σημαντική παρουσία είχαν και τα μουσικά σύνολα τού νησιού. 

                             .. 
 
 
Ο ΤΡΟΧΙΟΔΡΟΜΟΣ (ΙΠΠΗΛΑΤΟ ΤΡΑΜ) ΚΑΡΛΟΒΑΣΙΟΥ  ΕΙΧΕ ΤΗΝ ΑΦΕΤΗΡΙΑ ΤΟΥ  ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ  ΤΟΥ  ΠΑΝΕΡΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ  ΠΑΝΑΓΙΑ  ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑ
Μπροστά στο σπίτι και στο νεόκτιστο τότε εκκλησάκι τής Μυρτιδιώτισσας  είχε την αφετηρία του (από το 1905) -δεκατέσσερα χρόνια μετά την ανέγερση τής κατοικίας Πανέρη-  ο επιβατικός τροχιόδρομος, το ιππήλατο τραμ τού Καρλοβασίου. Σε άμεση σχέση με τη βιομηχανική και εμπορική ανάπτυξη τής περιόδου εκείνης  συνέδεσε με το Λιμάνι τις διάφορες επιχειρήσεις  για τη μεταφορά των προϊόντων.
(θ)  Κλειστό τραμ στη γέφυρα τού ρέματος Αγ. Γεωργίου
Ο τροχιόδρομος λειτούργησε από το 1905 μέχρι το 1939. Η βασική επιβατική γραμμή είχε μήκος 3.300 μέτρα, ενώ υπήρχαν και δύο δευτερεύουσες διακλαδώσεις, για εμπορικές μεταφορές, μήκους 750 και 250 μέτρων που εξυπηρετούσαν οινοποιεία, βυρσοδεψεία, καπνεργοστάσια κλπ.  Τα εγκαίνια έγιναν την 25η Σεπτεμβρίου 1905 σε μια ενθουσιώδη τελετή στο Νέο Καρλόβασι. Για την τοπική κοινωνία που μετακινούνταν ως τότε με τα πόδια ή με υποζύγια, η εικόνα των βαγονιών που κυλούσαν πάνω σε ράγες έμοιαζε σπουδαία καινοτομία.

Για τις μεταφορές των επιβατών χρησιμοποιούνταν πέντε βαγόνια. Τα δύο ήταν χειμερινά, κλειστού τύπου για προστασία από τις καιρικές συνθήκες, και τα τρία ήταν καλοκαιρινά, ανοιχτού τύπου («ξυλάδικα» ή ανοιχτές πλατφόρμες με καθίσματα και τέντα),  κατασκευασμένα στη Σμύρνη και τουλάχιστον ένα βαγόνι-πλατφόρμα  ειδικά σχεδιασμένο για τη μεταφορά εμπορευμάτων (δέρματα, καπνά, βαρέλια κρασιού) από τα εργοστάσια προς το λιμάνι. 


 (κ) Δεκαετία 1930-Τραμ με ανοιχτή πλατφόρμα και τέντα 


(ι) Η στάση "Καμάρες" (το καφενείο τού Μπάτη) 

 

 

 


  

(λ) Καλοκαιρινό "ξυλάδικο" τραμ 

 

 

Για την έλξη των επιβατικών τραμ χρησιμοποιούνταν δύο άλογα. Το βαγόνι-πλατφόρμα  το έσερνε  ένα άλογο. Η Εταιρεία «Τροχιόδρομος Καρλοβασίων» διέθετε συνολικά  γύρω στα 10 με 15 άλογα. Το έργο είχε παραχωρηθεί ως προνόμιο στον επιχειρηματία Δημήτριο Κ. Χατζηδάκη, ο οποίος ίδρυσε και την εταιρεία. Για τις μετακινήσεις χρησιμοποιούνταν ειδικές μεταλλικές μάρκες αντί για χάρτινα εισιτήρια, οι οποίες έφεραν ανάγλυφο το όνομα του ιδιοκτήτη και της εταιρείας. 


(μ) Το τραμ στη διασταύρωση τής οδού "28η Μαϊου" με την οδό "Κανάρη"- Στη γωνία το "Καφενείον το Ηραίον"
 
Το επιβατικό τραμ ξεκινούσε στο Νέο Καρλόβασι, από το σπίτι τού Σταύρου Δ. Πανέρη, διέσχιζε τον μεγάλο δρόμο τού Αγίου Νικολάου, έκανε στάση στον "Όρμο" στις "Καμάρες" (στο καφενείο του Μπάτη) στη διασταύρωση με την παραλιακή οδό Κανάρη, συνέχιζε δυτικά κάνοντας άλλη μια στάση στην Αγία Πελαγία  και άλλη μια στη διασταύρωση για το Παλαιό Καρλόβασι  καταλήγοντας στο παλιό Λιμάνι (στο Τελωνείο).  
Στον χάρτη που δημοσίευσε ο Ν. Κόγιας στο βιβλίο του "Τροχιόδρομος Καρλοβασίων Σάμου 1905-1939" προσδιορίζονται αφενός οι στάσεις τού τραμ, αφετέρου το αμαξοστάσιο. Το τελευταίο βρίσκονταν απέναντι από τον θερινό κινηματογράφο στο Λιμάνι, παραμένοντας για δεκαετίες ανεκμετάλλευτο, ενώ το τρίδυμο κτίριο που υπήρχε εκεί, τελικά κατεδαφίστηκε. Προς τα ανατολικά τής παραλιακής οδού Κανάρη οι γραμμές τού τραμ  κατέληγαν στην αποθήκη εύφλεκτων υλικών. Εξυπηρετούσαν ενδιάμεσα διάφορες επιχειρήσεις μεταξύ των οποίων τα βυρσοδεψεία Βεργή, Καραγιάννη, Ταλαμπέκου, Νικολάου κ.α. 

Ο τροχιόδρομος τερμάτισε τη λειτουργία του στα τέλη Οκτωβρίου τού 1939. Οι λόγοι ήταν η εμφάνιση λεωφορείων και φορτηγών και η αδυναμία συντήρησης τού τροχαίου υλικού και των γραμμών. 

                              ..  

 

Φ. 2014-Το Πανσαμιακόν σήμερα από Ανατολικά

ΤΟ ΚΙΝΗΜΑΤΟΘΕΑΤΡΟ  "ΠΑΝΣΑΜΙΑΚΟΝ" ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑ

Στο ίδιο περιβάλλον  ενδιαφέροντός μας, απέναντι  από την Παναγία Μυρτιδιώτισσα, και την  αφετηρία τού τραμ και δίπλα από το αρχοντικό των Πανέρηδων  κτίστηκε το 1913 το κινηματοθέατρο «Πανσαμιακόν».  Η ανάγκη της εύπορης, κοσμοπολίτικης αστικής τάξης και των εργατών για ψυχαγωγία οδήγησε στην κατασκευή τού χώρου αυτού, ο οποίος λειτούργησε ως χώρος θεαμάτων τής πόλης, πολιτισμού και ψυχαγωγίας.  

Φιλοξενούσε θεατρικούς θιάσους που έφταναν στο νησί από την Αθήνα και τη Σμύρνη, μουσικές βραδιές, πολιτικές ομιλίες, καθώς και τους ξακουστούς αποκριάτικους χορούς τού Καρλοβασίου. Περιγράφεται ως ένας μεγάλος, ανοιχτός (θερινός) τότε χώρος, περιτριγυρισμένος από ψηλούς πέτρινους τοίχους -με γιασεμιά και αγιόκλημα- που εξασφάλιζαν την απαραίτητη ιδιωτικότητα και ακουστική. Ζωντανή μουσική πιάνου  συχνά συνόδευε τις πρώτες προβολές ταινιών τού βωβού κινηματογράφου.  

 
                                                                               ..  
 
 ΟΙ  ΒΥΡΣΟΔΕΨΕΡΓΑΤΕΣ  ΚΑΡΛΟΒΑΣΙΟΥ

Πίσω ωστόσο από την εικόνα ενός κόσμου με  πολιτιστική, κοσμοπολίτικη αντίληψη και τής οικονομικής ευημερίας (τής συσσώρευσης πλούτου στην πραγματικότητα σε λίγους), ένας άλλος κόσμος 
υπήρχε, αυτός των εκατοντάδων εξαθλιωμένων εργατών και των οικογενειών τους που δούλευαν στα βυρσοδεψεία, μεταξύ των οποίων και Μικρασιάτες αργότερα πρόσφυγες. Οι εργάτες, εκτός τής φτώχειας, ήταν εκτεθειμένοι σε πολλές αρρώστιες όπως η φυματίωση, πνευμονία, βρογχικά ή μικρόβια τετάνου (που αναπτύσσονταν στις τρίχες των τομαριών). Σε μια κοινωνία βαθιών ανισοτήτων απέκτησαν γρήγορα ταξική συνείδηση λόγω των άθλιων συνθηκών, τής βαριάς, ανθυγιεινής, πολύωρης εργασίας και της άγριας εκμετάλλευσης εκ μέρους των εργοδοτών, οι οποίοι συνήθιζαν μάλιστα να τούς πληρώνουν σε είδος, αντί χρημάτων.  
 
(ν) Εργάτες στο Βυρσοδεψείο "Ταλαμπέκου και Υιών" και μικρά παιδιά βοηθοί-Δεξιά κάθεται ο Ιδιοκτήτης με τούς γιούς του.
Κατάφεραν λοιπόν, να συγκροτήσουν σωματείο (1899-1947) και ένα από τα ισχυρότερα  τού κλάδου των βυρσοδεψεργατών. Το πρώτο, η «Αδελφότης βυρσοδεψών ο Προφήτης Ηλίας», ιδρύθηκε το 1899, ενώ  η «Αδελφότητα Εργατών βυρσοδεψείων ο Άγιος Παντελεήμων» το 1908, διεκδικώντας τα δικαιώματα των εργατών.Οι συνθήκες εργασίας στα εργοστάσια του Καρλοβασίου βελτιώθηκαν με τούς απεργιακούς αγώνες  κυρίως  τού 1923 και  τού 1927.

Από το Αρχείο τού ιστορικού σωματείου  πληροφορούμαστε για τις συνθήκες εργασίας που επικρατούσαν στα ταμπάκικα:
 
"Οι βυρσοδέψες προχωρούσαν σε κατασχέσεις προϊόντων (τρόφιμα, πανιά, ψιλικά κ.α.) από μικρούς μαγαζάτορες που αδυνατούσαν να τους αποπληρώσουν. Αυτά έδιναν στους εργάτες αντί για την πληρωμή τους. Οι εργάτες έπρεπε να βρούνε αγοραστή να τα πουλήσουν για να πάρουν μερικά χρήματα. Άλλος ένας τρόπος εκμετάλλευσης των εργατών στα βυρσοδεψεία ήτανε η «μάγκα». Έπρεπε κάθε Κυριακή να δουλέψουνε οι εργάτες έως τη μία το μεσημέρι χωρίς αμοιβή" ⁵.
 
Κατά την απεργία του 1934, η τραγική κατάσταση στην οποία βρίσκονταν εκείνα τα χρόνια οι βυρσοδεψεργάτες της Σάμου περιγράφεται σε ανταπόκριση που υπογράφει «ένας εργάτης» στις 26/3/1934:
 
«Οι βυρσοδεψεργάτες της Σάμου δουλεύουμε ξυπόλητοι μέσα στα νερά και τη βρώμα, τα χέρια και τα πόδια μας έχουν αποκτήσει πληγές. Αρβυλα μόνο σε ωρισμένα εργοστάσια δίνουν. Το 8ωρο καταπατείται από τους περισσότερους εργοδότες. Οι μικροί δουλεύουν 9-10 ώρες την ημέρα. Το μεροκάματο των τεχνιτών φτάνει στις 50 δραχμές και οι βοηθοί παίρνουν 20-35 δραχμές. Οσοι αρρωστούν δεν έχουν ούτε γιατρό ούτε φάρμακα. Το σωματείο μας είχε καταχτήσει γιατρική και φαρμακευτική περίθαλψη, μα ύστερα από μια αντίδραση που σημειώθηκε εκ μέρους των τσιρακιών των εργοδοτών μας τόκοψαν. Οσοι πρωτοστατούν στην κίνηση του σωματείου μας, σέρνονται καθημερινά στην ασφάλεια και στα δικαστήρια. Μέσα σ' αυτό το μήνα δικάζονται 7 κι έχουν καταδικαστεί δύο από 7 μέρες φυλακή»⁶.
 
 

(ξ) Το Βυρσοδεψείο Νικολάου που κατέφαγε  η θάλασσα.


 Φ. 2013- Εσωτερικό Βυρσοδεψείου                  

 


  
 
 
 
 
 
 

Φ. 2019- Βιομηχανική παράκτια ζώνη

 

 
 
 
 
 
 
 
Η αντίστροφη μέτρηση για τους περισσότερους βυρσοδέψες τού νησιού,  ξεκίνησε μετά την Ένωση της Σάμου με την Ελλάδα (1912), γεγονός που αφαίρεσε από τη βυρσοδεψία μερικά από τα παλαιά της πλεονεκτήματα. Παρά ταύτα, οι επιχειρηματίες ευνοήθηκαν από τις συνθήκες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (47 βυρσοδεψεία υπήρχαν κατά την απογραφή τού 1920), ενώ, αντίθετα, κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή έκλεισαν γι αυτούς οι αγορές τής Ανατολής. Ωστόσο, στις παραμονές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου υπήρχαν ακόμα 40 εργοστάσια στην πόλη. 
 

(π) Σφραγίδες δερμάτων

 

(ρ) Σφραγίδες δερμάτων

 

 
              
(σ) Βραβείο προϊόντων  Βυρσοδεψείου Ταλαμπέκου
                                                                                                                                              
 
 
 
 
 
 
Η πτώση  ήρθε τελικά μετά τον πόλεμο. Ο ανταγωνισμός μεγάλων κέντρων, η δυσκολία εκσυγχρονισμού και, τελικά, η μειωμένη ζήτηση τού φυσικού σολοδέρματος (λόγω τής ευρείας χρήσης τού καουτσούκ και άλλων συνθετικών υλών) οδήγησε σταδιακά τον κλάδο - μετά το 1950 και μέχρι τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα- στον οριστικό μαρασμό, ανακόπτοντας παράλληλα και την αναπτυξιακή πορεία τής πόλης. 
                                                                          .. 

 Β- Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑΣ 
ΤΟ ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΟ ΕΚΚΛΗΣΑΚΙ ΣΤΑ 1715 (ΠΕΡΙΠΟΥ) ΣΤΗΝ ΙΔΙΑ ΘΕΣΗ - Η ΚΤΗΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΝΑΟΥ - Ο ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑΣ Π.ΔΙΑΚΟΣΤΑΜΑΤΗΣ -  ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ
 

Φ. 2026- Παναγία Μυρτιδιώτισσα στο Ν. Καρλόβασι. Έποψη από τα Ανατολικα.

 
 Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑΣ   ΚΤΙΣΤΗΚΕ ΣΤΗ ΘΕΣΗ   ΠΑΛΙΟΤΕΡΟΥ  ΕΚΚΛΗΣΙΔΙΟΥ 
Στη γενική φωτογραφία τού Νέου Καρλοβασίου που ακολουθεί, στα δεξιά φαίνεται πολύ καθαρά το σπίτι τού Σταύρου Δ. Πανέρη. Η φωτογραφία απεικονίζει την περιοχή μετά το 1891, έτος κατά το οποίο είχε ήδη κτιστεί το αρχοντικό του.  Διαπιστώνουμε  ωστόσο όβορεια τού σπιτιού  απεικονίζεται κάποιο εκκλησάκι δρομικό μάλλον, με δίκλιτη κεραμοσκεπή και με Ιερό ημικυκλικής (ή ίσως ημιεξαγωνικής) κάτοψης που δεν είναι η Παναγία Μυρτιδιώτισσα.  Συνεπώς, η Παναγία Μυρτιδιώτισσα κτίστηκε στην ίδια ακριβώς θέση παλιότερου ακόμα εκκλησιδίου που κατεδεφίστηκε εξ΄ολοκλήρου.  (Συμπεραίνεται δε ότι η φωτογραφία που προσκομίζουμε αφορά την περίοδο μετά το 1891 και πριν το 1901). 
(τ) Το Καρλόβασι (1894)-Το σπίτι Σ.Δ.Πανέρη στα δεξιά, σε πρώτο πλάνο. Δίπλα του διακρίνεται καθαρά, ένα παλιότερο εκκλησάκι στη θέση τής Μυρτιδιώτισσας. 
Το εκκλησάκι, όμορο με το σπίτι και σε χαμηλότερη στάθμη από τον δρόμο μοιάζει να βρίσκεται σε δικό του ιδιαίτερο χώρο και διαθέτει ξεχωριστή είσοδο, όπου θα ξεκινούσε ασφαλώς η σκάλα για την πρόσβαση σε αυτό. Περιβάλλεται από χαμηλό αυλότοιχο με κολονάκια. Επρόκειτο  για εξωκκλήσιο  που με την προέκταση  τού Ν. Καρλοβασίου προς τα Ανατολικά  βρέθηκε μάλλον μέσα στον οικιστικό ιστό. 
Προϋπήρχε τής οικίας Πανέρη (1891). Παρατηρήσαμε δε ότι η διάνοιξη των ανατολικών παραθύρων τού μεγάρου που έχουν θέα προς το εκκλησάκι, διατηρούν τη σωστή απόσταση από το κοινό όριο. Σημειώνουμε ότι το Βυζαντινορωμαϊκό Δίκαιο που ίσχυε τότε (ο Αστικός Κώδικας ίσχυσε μετά το 1946) επέβαλλε  περίπου 2 ή 3 πόδια απόσταση (1 πόδι=0,35μ.). Διαφορετικά, απαιτείτο συμβολαιογραφικό έγγραφο σύστασης "Δουλείας Θέας ή Φωτός" μεταξύ των γειτόνων, ή η κατοχύρωση δικαιώματος μέσω  μακροχρόνιας χρήσης (χρησικτησίας). Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε  ότι το εκκλησάκι βρίσκονταν  σε ιδιόκτητο χώρο, ανεξάρτητο από την ιδιοκτησία Πανέρη. 

Το παλιό εκκλησάκι δίπλα στην οικία "Πανέρη".
Αναμφίβολα  δε, η τότε μικρή έκταση όπου βρισκόταν το παρεκκλήσι είναι  η ίδια με την σημερινή που κατέχει η Μυρτιδιώτισσα, με τη διαφορά ότι το έδαφος μπαζώθηκε ώστε  ο νέος ναός τής Παναγίας να ΄ρθεί στην ίδια υψομετρική στάθμη με τον δρόμο. 
Το παλιό ναϋδριο κατεδαφίστηκε λοιπόν, για να κτιστεί εκ θεμελίων ο νεώτερος ναός τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας. Είχε άραγε κτιστεί από εποίκους ή υπήρχε πριν ακόμα την ερήμωση (1476) τού νησιού;  
Το ερώτημα διαφωτίζεται από τούς οι δύο Σαμιώτες Ιστορικούς τού 19ου αιώνα:
Ο Εμμ.Κρητικίδης στο έργο του "Πραγματεία" που εκδόθηκε το 1870 (21 χρόνια πριν την οικοδόμηση τής Μυρτιδιώτισσας) έγραψε για  μια οικογένεια από τα Κύθηρα που "αποκαταστάθηκε" το 1715 στο Νεοκαρλοβάσιο και  έκτισε το ναϋδριο τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας την οποία τιμούσαν οι Κυθήριοι στην πατρίδα τους⁷. 
Αργότερα ο Επ. Σταματιάδης στον 4ο τόμο τού  έργου του "Σαμιακά" που εκδόθηκε το 1886 (15 χρόνια πριν την οικοδόμηση τής Μυρτιδιώτισσας) απέδωσε την ανέγερση τού εκκλησιδίου  σε μια πλούσια οικογένεια από τη Ζάκυνθο, όταν αυτή μετανάστευσε το 1715 στο Καρλόβασι. 
Είναι προφανές ότι και οι δύο Ιστορικοί αναφέρονται στο παλαιότερο και μοναδικό εκκλησάκι τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας που υπήρχε τότε στο Νέο Καρλόβασι, αυτό τής φωτογραφίας μας.  Το τοποθέτησαν και οι δύο χρονικά περί το 1715, χρονολογία άφιξης Επτανησίων στη Σάμο και  μάλιστα Κυθηρίων στην περιοχή. Ο Σταματιάδης προσδίδει την ανέγερση τού ναϊσκου σε Ζακυνθινή οικογένεια (αρκετοί Ζακυνθινοί την ίδια χρονική περίοδο εγκαταστάθηκαν στη Σάμο, και μάλιστα στα  βορειοανατολικά τού νησιού). Σε αυτήν την περίπτωση ωστόσο, θα περιμέναμε να ήταν αφιερωμένο το εκκλησάκι στον Άγιο Διονύσιο, πολιούχο τής Ζακύνθου, εκτός κι αν η οικογένεια είχε πολύ στενούς δεσμούς και με τα Κύθηρα. 
Η ανίδρυση το 1901 - μετά από δύο αιώνες περίπου- τού ναού τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας έγινε άραγε από τούς απογόνους  των κτητόρων τού πρώτου εκκλησιδίου τού 1715;  Φαίνεται πολύ πιθανόν.
Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΗ ΡΟΗ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΑΜΟ                                                                      

Ο Κρητικίδης δικαίως ανέφερε άφιξη εποίκων από τα Κύθηρα κατά το 1715, όταν ο Οθωμανός Ναύαρχος Τζανούμ-Χότζα κατέκτησε τη Λευκάδα και τα Κύθηρα. Μερικοί Κυθήριοι μετανάστευσαν τότε στη Σάμο. Κυθήριοι οικιστές επίσης δημιούργησαν στην ευρύτερη περιοχή δυτικά τού Νέου Καρλοβασίου το χωριό "Τσουρλαίοι" από τον πρώτο οικιστή τον Τσουρλή. Αργότερα ο Επ. Σταματιάδης ονοματίζει σαν πρώτο οικιστή τον Σταμούλο Σουρλή από τα Κύθηρα. 

Την ίδια εποχή  στο νέο Καρλόβασι  μετανάστευσε (κατά τον Κρητικίδη) και μια πλούσια Επτανήσια οικογένεια από την οποία κατάγονταν οι Κατεβαίνηδες τού Καρλοβασίου και των Φούρνων (τής Υδρούσσας). Ο Ε.Σταματιάδης περιέσωσε αργότερα στο έργο του την προσωπικότητα κάποιου Κωνσταντίνου Καταιβαίνη από τούς Φούρνους, διδάκτορα τής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και γυμνασιάρχη  τού Πυθαγορείου Γυμνασίου περί το 1886, μεταξύ άλλων⁸.  Ένα μικρό σπίτι επίσης τής οικογένειας  Καταιβαίνη σώζεται ακόμα στη γειτονιά "Αλωνάκι" τού Νέου Καρλοβασίου. Τέλος, αναφέρουμε και την οδό "Κατεβαίνη" στο κέντρο τής πρωτεύουσας τού νησιού.

Κατά τη μεγάλη μεταναστευτική ροή από την Πελοπόννησο και το Αρχιπέλαγος προς τη Σάμο, που έγινε μετά τα Ορλωφικά τού 1770 (το αποτυχημένο κίνημα ανεξαρτησίας που υποκινήθηκε από τους Ρώσους εναντίον των Οθωμανών) επτανήσιοι έμποροι και ναυτικοί σχημάτισαν αξιόλογη παροικία στη Σάμο. Με την εγκατάστασή τους στο νησί συνδέονται εξάλλου οι αφιερώσεις στους ναούς τού Αγίου Σπυρίδωνα και Γερασίμου το 1777. Ο Π.Κόρφης έγραψε ότι σε Επτανήσιους ανήκε τότε το μεγαλύτερο μέρος της εμπορικής και ναυτιλιακής δραστηριότητας της Σάμου και της Ικαρίας. Άτομα, κυρίως από την Κεφαλονιά και τη Ζάκυνθο, κατείχαν θέσεις διπλωματικών εκπροσώπων Μεγάλων Δυνάμεων, όπως και τού αντιπροσώπου τής Ελλάδας στη συνέχεια, καθώς το νησί αποτέλεσε ημιαυτόνομη Ηγεμονία (1834-1936) υποτελή στον σουλτάνο. Η επτανησιακή παροικία είχε ενισχυθεί σημαντικά γύρω στα 1835 με εμπόρους των οικογενειών Σπάθη, Βαλσάμου και αρκετούς άλλους Επτανήσιους. Ο Π.Κόρφης χρησιμοποιεί πληροφορίες τού Επ. Σταματιάδη σχετικά με τον 19ο αιώνα, όταν εγκαταστάθηκαν στον Λιμένα Βαθέος πάροικοι «ουκ ολίγοι, ιδίως εκ Κεφαλληνίας ορμώμενοι» καθώς και πληροφορίες σχετικά με διαπρεπείς πολίτες του νησιού, με σαφή επτανησιακή καταγωγή και ονομασία, όπως Πανάς και Σικελιανός.

Ανατρέχει επίσης στον Ιωάννη Λεκάτη ο οποίος στα 1834 έγραφε ότι πολλοί και ίσως οι περισσότεροι κάτοικοι στον Λιμένα Βαθέος ήταν Επτανήσιοι, «ων η ζωή φεύγουσα τους αυστηρούς νόμους της πατρίδος τους, τους εβίασε να φύγωσιν εκείθεν, πριν ή και κατά τα πρώτα χρόνια της βρετανικής κυριαρχίας στα νησιά μας". Ωστόσο, πηγαίνοντας πολύ πιο πίσω στον χρόνο ο Π. Κόρφης υποστηρίζει: "Επτανήσιοι εγκαταστάθηκαν στη Σάμο, σ’ αυτό το καταπράσινο και ίσως πιο επαναστατικό νησί του Αιγαίου, από τα τέλη του 16ου αιώνα. Κυρίως για πολιτικούς λόγους, ώστε να αποφύγουν διώξεις από Ενετούς διοικητές των νησιών μας" ⁹. 

Ναός Μυρτιδιώτισσας Μαραθοκάμπου

 

Εγκατάσταση Κυθηρίων εποίκων διαπιστώσαμε και στον Μαραθόκαμπο. Στη θέση  τού  (προ τού 1973) παλαιού νεκροταφείου σώζεται ο πρώην νεκροταφειακός ναός τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας  που υποδηλώνει ασφαλώς, την παρουσία  Κυθηρίων εποίκων πολύ παλαιότερα από το 1890, αφού τότε αντικαταστάθηκε εξ ολοκλήρου η πεπαλαιωμένη στέγη του. Λίγα δε χρόνια αργότερα, το 1904, αποφασίστηκε η κατεδάφιση του και η εκ βάθρων ανέγερσή του. Ωστόσο λόγω των σεισμών εκείνης της χρονιάς αναβλήθηκε η κατεδάφιση, προκειμένου να καλυφθούν εκεί οι θρησκευτικές ανάγκες των ενοριτών τού ναού τού Αγίου Αντωνίου ο οποίος είχε υποστεί πολύ σοβαρές ζημιές. Από το τυχαίο αυτό γεγονός διασώθηκε το ιστορικό εκκλησάκι των Κυθηρίων οικιστών τού Μαραθοκάμπου.

 

 ΣΥΝΤΟΜΟ  ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΩΝ ΚΥΘΗΡΩΝ

 

(υ)Το κάστρο τής Χώρας στα Κύθηρα τού 1207

Castle-of-Chora_Kythira_spathumpa 

Tο 1204 όταν η Κωνσταντινούπολη κατακτήθηκε από τούς Σταυροφόρους τής Δ΄ Σταυροφορίας, οι Ενετοί κατέλαβαν τα περισσότερα νησιά του Αιγαίου, συμπεριλαμβανομένων των Κυθήρων. Το νησί δόθηκε σαν δώρο το 1207 στον Οίκο τού Ενετού  Μάρκο Βενιέρ. 

Τα Κύθηρα είναι από τα ελάχιστα νησιά που παρέμειναν στη Δημοκρατία τής Βενετίας μέχρι την πτώση της στα 1797, παρά τις καταστροφικές επιδρομές  (ιδιαίτερα κατά τον 16ο αιώνα) τού αρχιναύαρχου τού Σουλεϊμάν Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα [1478–1546]. (Σημειώνουμε ότι το 1470 υπήρχαν μόλις 500 κάτοικοι στο νησί). Εξαίρεση αποτελεί  η πολύ σύντομη περίοδος 1715-1718, όταν τα Κύθηρα κατελήφθησαν από τους Οθωμανούς, καθώς και πολύ νωρίτερα,  όταν οι Βυζαντινοί τα (ανέκτησαν κατά τη χρονική περίοδο  1269-1310.  Στη φάση αυτή,   δέχτηκε (στα 1275) εποίκους από την Κωνσταντινούπολη, κατά τους χρόνους τής βασιλείας τού Μιχαήλ Η` Παλαιολόγου. 

 

Το 1530 οι Βενετοί πήραν όλες τις εξουσίες από τους Βενιέρους και οργάνωσαν το νησί σε φέουδα όπως και στα υπόλοιπα Επτάνησα. Η περίοδος αυτή ήταν πολύ καταπιεστική για τους κατοίκους. Όλη η καλλιεργήσιμη γη ήταν στα χέρια των ευγενών (Ελλήνων και Ενετών). Η δυσκολία εξασφάλισης λίγης καλλιεργήσιμης γης, ακόμα και σε δυσπρόσιτα μέρη ανάγκαζε τους χωρικούς να περιορίζονται σε  λίγα τετραγωνικά μέτρα, πρόχειρα περιτοιχισμένα. Οι αλλεπάλληλες μάλιστα κατατμήσεις τής γης  για κληρονομικούς λόγους ή και λόγους αγροληψίας (μίσθωμα ενός κτήματος που δεν εισπράττεται σε χρήματα, αλλά σε ποσοστό επί της παραγωγής) είχαν σαν αποτέλεσμα τις πολύ μικρές ιδιοκτησίες που χαρακτηρίζονταν ως “Τσιριγώτικα μερτικά”. Υπήρχε δε παντελής έλλειψη απονομής Δικαίου, ενώ  ακόμα και η απομάκρυνση από το νησί για οποιοδήποτε λόγο απαιτούσε την άδεια των αρχών.

(ψ) Η Μεσαιωνική Καστροπολιτεία "Παλαιοχώρα" (12ος αι.)

(φ) Ναός στην "Παλαιοχώρα"
(χ)Τμήμα τής "Παλαιοχώρας"

Οι Βενετοί προσπαθούσαν τακτικά να προσελκύουν νέους κατοίκους για την καλλιέργεια τής γης, για να αντικαθιστούν επίσης όσους πέθαιναν από τούς λοιμούς και τις πειρατικές επιδρομές. Τον 16ο αιώνα το νησί είχε φτάσει σε πληθυσμό τούς 4.000 κατοίκους, οχυρωμένους σε τρεις καστροπολιτείες: την Παλαιοχώρα (κτίστηκε από τούς Βυζαντινούς τον 12ο αιώνα), την Χώρα (κτίσθηκε από τούς Βενιέρ το 1207)  και τον Μυλοπόταμο (κτίστηκε από τούς Βενετούς το 1565). Η Παλαιοχώρα (η βυζαντινή πρωτεύουσα τού 12ου αιώνα με το όνομα Άγιος Δημήτριος), λεηλατήθηκε και κάηκε από τούς πειρατές τού Μπαρμπαρόσα το 1537. Σκοτώθηκαν άμαχοι και πουλήθηκαν αιχμάλωτοι ως σκλάβοι. Το κάστρο εγκαταλείφθηκε οριστικά μετά την επιδρομή. 
Η πειρατεία, καθ’ όλη τη διάρκεια της ενετικής κυριαρχίας, απεδείχθη χαρακτηριστική πληγή για το νησί. Συχνές επιδρομές ρήμαζαν κυριολεκτικά τον τόπο, ενώ πολύ συχνά συνεργάζονταν τόσο ο τοπικός πληθυσμός με χριστιανούς κυρίως πειρατές  που δρούσαν στο στενό τής Πελοποννήσου και τής Κρήτης, όσο και οι Ενετοί αξιωματούχοι  για την πώληση τής πειρατικής λείας, τής οποίας σημαντικό μέρος πουλιόταν στην αγορά του νησιού. Η πείνα (λιμός) στα 1562, φαίνεται πως ήταν συνέπεια   των συχνών επιδρομών που δέχτηκαν τα Κύθηρα από μουσουλμάνους πειρατές, εξαιτίας τής οποίας πέθαναν πολλοί χωρικοί. Οι  εναπομείναντες εξαθλιωμένοι ζωντανοί ετοιμάζονταν να φύγουν με τις οικογένειές τους στην απέναντι τουρκοκρατούμενη Πελοπόννησο. 
(α΄)Η καστροπολιτεία Μυλοποτάμου-Πύλη  Κάστρου 

(ω)Το κάστρο τού Μυλοποτάμου στα Κύθηρα (16ος αι.)

Castle-of-Mylopotamos-Kythira

 

 

 

 

 

 

(β΄)
Καστροπολιτεία  τού Μυλοποτάμου

 

 

 

 

 

Κατά τον 17ο αιώνα μέχρι το 1673, νέος λιμός έπληξε το νησί.  Ήταν ίσως ο λόγος που δεν παρατηρήθηκε,  αμέσως μετά την πτώση τού Χάνδακα το 1669, μεγάλη εισροή προσφύγων στα Κύθηρα. Πλήθος ωστόσο Κρητικών προσφύγων κατέφυγε εκεί, μεταξύ τού 1673 και 1731, αλλά και αργότερα.  (Όσο εδραιωνόταν η οθωμανική κυριαρχία στην Κρήτη, τόσο περισσότεροι κάτοικοί της μετανάστευαν σε άλλα μέρη). Στο μεταξύ πολλοί Κυθήριοι εγκατέλειπαν τον τόπο, αναζητώντας αλλού καλύτερη τύχη. Προς το τέλος του 17ου και τις αρχές του 18ου αιώνα μετανάστευσαν στο Ναύπλιο, στη Σάμο και στα Θυάτειρα της Μικρασίας¹⁰.

Όσο για την πειρατεία, αυτή συνεχιζόταν: Στα 1752 έγινε μια μεγάλη επιδρομή Αλγερινών πειρατών, που πήραν σκλάβους πολλούς κατοίκους των Κυθήρων.  Η ανασφάλεια μαζί με την αδιαφορία των ενετικών αρχών και την καταπίεση των τοπικών αρχόντων  οδήγησε το 1780 σε επανάσταση και απόπειρα δολοφονίας εναντίον τού Προβλεπτή Πέτρου Μαρτσέλο, ο οποίος όμως κατόρθωσε να διαφύγει. Η πειρατική δράση περιορίστηκε σιγά-σιγά για να εξαφανιστεί σχεδόν τελείως στα τέλη τού 18ου αιώνα με την παρουσία των στόλων των μεγάλων δυνάμεων στην περιοχή.

                                                                           .

Καθ΄ όλη τη μεγάλη αυτή χρονική περίοδο, οι Ενετοί -εκτός τού προβλήματος τής  σιτάρκειας  και τής πείνας  (στο σύνολο των Ιονίων κτήσεών τους)- είχαν να αντιμετωπίσουν και τούς λοιμούς που έπαιρναν τη μορφή  θανατηφόρων επιδημιών.

"Ως τόπος λιμώδης τε και πετρώδης, και διψώδης τα μάλιστα" είχαν χαρακτηριστεί το έτος 1540 από τον Μητροφάνη, Αρχιεπίσκοπο Μονεμβασίας, τα Κύθηρα¹¹.

H σιτοδεία που έπληττε κατά καιρούς την Ανατολή επηρεάζοντας τις αγορές σιταριού και ανεβάζοντας στα ύψη το κόστος, οι παρατεταμένες ανομβρίες στα Κύθηρα, η μικρή εγχώρια παραγωγή σιταριού λόγω τού άγονου εδάφους και η έλλειψη χρημάτων για αγορά σιταριού είχε απασχολήσει το βενετικό κράτος για την εξεύρεση μιας αποτελεσματικής λύσης. Ήταν άλλωστε, οι βασικές αιτίες των συχνών λιμών που έπλητταν το νησί από τον 16ο (τουλάχιστον) ως τον 18ο αιώνα. Οι χρονικοί περίοδοι 1544-1545 /1562/ 1603-1605/ 1647 / 1649/ 1666-1673/ και 1719-1720 είναι σταθμοί για τη μάστιγα των λιμών που  εξανάγκαζαν τούς κατοίκους να εκπατρισθούν για να ζήσουν, μολονότι πολλοί από αυτούς που έφευγαν, πέθαιναν στον δρόμο από την πείνα. Το φαινόμενο τής ερήμωσης τού νησιού λόγω τής πείνας, σε συνάρτηση με τις  εμφανίσεις τουρκικών πλοίων και πειρατικών επιδρομών, ήταν πολύ συχνό, σύμφωνα και με τη "Νέα Έκθεση" τής 31 Μαϊου 1602, τού Προβλεπτή και Καστελλάνου των Κυθήρων  (ανώτερος πολιτικός και στρατιωτικός διοικητής)12. Μαρία Γ. Πατραμάνη 

Το νησί των Κυθήρων χτυπήθηκε από σοβαρές επιδημίες κατά τους προηγούμενους αιώνες. Σύμφωνα με την  Μ. Πατραμάνη, στη χρονική περίοδο που ερεύνησε, υπήρξαν τρεις σημαντικές επιδημίες: 

Η πρώτη αναφέρεται το έτος 1647 και έπληξε κυρίως τη Χώρα και το Λειβάδι, περιστασιακά όμως και όλο το νησί. Δεν υπάρχουν αναφορές σε αριθμό θυμάτων. Αντίθετα, στο λεγόμενο μεγάλο λοιμό, που έπληξε την Κρήτη, τη Ζάκυνθο, το Μυστρά και τη Χίο το 1690, υπήρξαν πολλά θύματα και στα Κύθηρα. Εδώ όμως οι βενετικές αρχές ήταν πλέον προετοιμασμένες, καθώς είχαν εμπειρία από την επιδημία στην Πελοπόννησο το 1687/1688. 

 Άλλη επιδημία  (αλλά μικρότερης εξάπλωσης) έγινε στο νησί το 1719, η ίδια που εκδηλώθηκε σε πολλά μέρη της ηπειρωτικής  Ελλάδας, από τη Θεσσαλονίκη έως την Πελοπόννησο. "Έλαβαν όλα τα μέτρα με αποτέλεσμα σε τρείς μήνες να υπάρχει ύφεση της νόσου και να έχει εξαλειφθεί πλήρως την άνοιξη του 1720. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι οι αρχές έκαναν απογραφή, πιθανότητα για να διαπιστώσουν τις απώλειες στον πληθυσμό, ο οποίος ανέρχεται συνολικά, μετά την εξάλειψη της επιδημίας, στα 4.673 άτομα"¹².

Τα Επτάνησα έπληξε σφοδρά η πανώλη το 1815–1816 και η χολέρα το 1854, όχι άμεσα όμως τα Κύθηρα.

(γ΄)1920-1938 Απόδοση λατρείας και τιμής προς την Παναγία
httpswww.stathatos.netelcurationpanagiotis-fatseas-prosopa-ton-kythiron-1920-1938 

Όποτε, τέλος, υπήρχε έξαρση λοιμών και λιμών, τις ελπίδες τους οι Κυθήριοι εναπόθεταν στη σωτήρια παρέμβαση τού Θείου. Στην απόδοση  λατρείας και τιμής προς την Παναγία των Μυρτιδίων, τον Άγιο Θεόδωρο αλλά και τον καθολικό Άγιο Ρόκκο είχε προστεθεί και η καθιέρωση λιτανειών στα Κύθηρα με έγκριση των Βενετικών αρχών που συνένωνε μάλιστα σε κοινή λατρεία τα δύο δόγματα. 

                                                                       .

Μετά την κατάλυση της Βενετικής Δημοκρατίας  το νησί κατέλαβαν οι Γάλλοι το 1797, οι οποίοι επέβαλαν δημοκρατικό πολίτευμα και έδωσαν στους πολίτες ίσα δικαιώματα. Ωστόσο, μετά από μόλις δύο χρόνια (το 1799)  η γαλλική φρουρά παρέδωσε (ύστερα από πολιορκία) το νησί στους Ρώσους, οι οποίοι είχαν συμμαχήσει με τους Τούρκους προκειμένου να καταλάβουν τα Επτάνησα.

Το 1800 με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης, τα Κύθηρα έγιναν τμήμα τού κρατιδίου τής ημιαυτόνομου Επτάνησου Πολιτείας (1800-1807) υπό οθωμανική επικυριαρχία  και ρωσική στρατιωτική προστασία. Συμπεριέλαβε την Κέρκυρα, Λευκάδα, Κεφαλονιά, Ζάκυνθο, Παξούς, Ιθάκη και Κύθηρα, με πρωτεύουσα την Κέρκυρα. Η προϋπόθεση, ωστόσο, διατήρησης των προνομίων των ευγενών εξαγρίωσε  τούς χωρικούς οι οποίοι εξεγέρθηκαν το 1800 και σκότωσαν μερικούς από τους ισχυρότερους ευγενείς. Στα Κύθηρα, η εξέγερση κατεστάλη στο τέλος τού 1802 από ισχυρή στρατιωτική δύναμη. Το ιδιαίτερο αυτό καθεστώς για τα Επτάνησα διαλύθηκε το 1807 με τη Συνθήκη τού Τιλσίτ (Σοβιέτσκ), όταν τα νησιά παραχωρήθηκαν στη ναπολεόντεια Γαλλία.

Λίγο μετά, το 1809 το νησί κατέλαβαν οι Άγγλοι, όπως και όλα τα Επτάνησα. Τουτα αργότερα, το 1815-1864  μετεξελίχθηκαν στο "Ηνωμένο Κράτος των Ιονίων Νήσων" με πρωτεύουσα την Κέρκυρα, και οι κάτοικοι σε "Ιόνιους πολίτες" ως προστατευόμενοι Βρετανοί υπήκοοι. Το 1817 οι Άγγλοι  παραχώρησαν στα νησιά σύνταγμα, εξελέγη δε η Γερουσία των Ιονίων Νήσων που συμπεριέλαβε αντιπροσώπους από όλα τα νησιά. Τότε διαμορφώθηκαν τρεις κομματικές τάσεις: Οι Αγγλόφιλοι Κυβερνητικοί, οι Μεταρρυθμιστές που επεδίωκαν περισσότερες  μεταρρυθμίσεις στα πλαίσια του καθεστώτος, και οι Ριζοσπάστες που ήταν μαχητικοί οπαδοί της Ένωσης με την Ελλάδα και καταδιώχτηκαν από τους Άγγλους σφοδρά με εξορίες και άλλες διώξεις. 

Ωστόσο, η ύπαρξη της αγγλικής διοικήσεως βοήθησε στο να καταφύγουν στα Κύθηρα  ιδίως κατά την Επανάσταση του 1821, αλλά και πριν από αυτή, λόγιοι και αγωνιστές, ενώ αργότερα, κατά τη διάρκεια των Κρητικών Επαναστάσεων  βρήκαν εκεί καταφύγιο πολλοί Κρητικοί με τις οικογένειες τους. Η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού για λόγους ασφαλείας, είχε ως αποτέλεσμα την ένταση της μετανάστευσης, γιατί παρά την επικράτηση καλύτερων συνθηκών, το νησί δεν επαρκούσε για να συντηρήσει τόσο πληθυσμό. Άλλωστε, το Καθεστώς  παρείχε στους Κυθήριους σημαντικά εμπορικά και νομικά προνόμια εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γεγονός που ενέτεινε την κατ΄αρχάς δειλή τάση -που είχε εκδηλωθεί από τα τελευταία χρόνια της Ενετοκρατίας- για μετανάστευση στη Σμύρνη, πυροδοτώντας, εντέλει,  ένα τεράστιο μεταναστευτικό ρεύμα προς τα μικρασιατικά παράλια.

Τα Κύθηρα ενώθηκαν με την Ελλάδα στις 28 Μαΐου 1864. Κατά τον 20ο δε αιώνα, το κύριο χαρακτηριστικό ήταν η έντονη μετανάστευση (η οποία είχε αρχίσει ήδη από τον 18ο και 19οαιώνα).  Η Σμύρνη (και γενικότερα η Μικρά Ασία), κατά τον 19ο αιώνα και μέχρι το 1922 υπήρξε ο πρώτος μεγάλος προορισμός. Οι Κυθήριοι εκμεταλλεύτηκαν εκεί την επτανησιακή τους ιδιότητα, κυριάρχησαν στο εμπόριο, τη ναυτιλία και τη βιοτεχνία, με τον κυθηραϊκό πληθυσμό της Σμύρνης να φτάνει τις 14.000 άτομα πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Το 1922 όσοι διασώθηκαν, μετανάστευσαν κυρίως στην Ελλάδα (Αττική, Θεσσαλονίκη, νησιά τού Αιγαίου), Αίγυπτο και μετά σε Αυστραλία ή Αμερική, ενώ λίγες μόνον εκατοντάδες προσφύγων (οι περισσότεροι από τη Σμύρνη) πήγαν στα Κύθηρα.

Στο μεταξύ, τα Κύθηρα καταλήφθηκαν το 1916 από λόχο του Συντάγματος Κρητών στο όνομα τής «Κυβερνήσεως Εθνικής Αμύνης» τού Ελ. Βενιζέλου. Στις 17 Φεβρουαρίου 1917 κηρύχθηκε η  "Αυτόνομη Διοίκηση Κυθήρων".  

Κατά τη διάρκεια τού Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το νησί, που αριθμούσε 15.000 κατοίκους, κατελήφθη πρώτα από τους Ιταλούς και μετά από τους Γερμανούς. Η αντίσταση οργανώθηκε στον Ποταμό και στις 4 Σεπτεμβρίου 1944, οι Γερμανοί εκδιώχθηκαν, και τα Κύθηρα έγιναν το πρώτο μέρος της Ελλάδας που απελευθερώθηκε. 

Μετά τον πόλεμο ξεκινάει ένα πολύ μεγάλο κύμα μετανάστευσης που ουσιαστικά ερημώνει το νησί. Η εξωτερική μετανάστευση σταματάει στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ενώ από τη δεκαετία του 1950 μέχρι τη δεκαετία του 1990 λαμβάνει χώρα εσωτερική μετανάστευση προς τα αστικά κέντρα της Ελλάδας, κυρίως στην Αθήνα και στον Πειραιά¹⁴. Σήμερα ο πληθυσμός καθαυτό των Κυθήρων (πλην Αντικυθήρων) είναι περίπου 3.605 κάτοικοι

  

Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΗΣ  ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑΣ

Η Παναγία Μυρτιδιώτισσα είναι η πολιούχος και προστάτιδα των Κυθήρων. Σε αυτήν απέδιδαν οι κάτοικοι την σωτηρία τους  από λοιμούς και λιμούς που έπλητταν το νησί από τον 16ο τουλάχιστον αιώνα έως και τον 19ο αιώνα.
Η μετακίνηση και η εγκατάσταση Κυθηρίων μεταναστών από τον 17ο/18ο αιώνα, καθώς και εμπόρων, ναυτικών ή τεχνιτών κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα προς τα μεγάλα οικονομικά και βιομηχανικά κέντρα της εποχής —όπως η Σμύρνη, τα παράλια της Μικράς Ασίας και η ακμάζουσα τότε Σάμος - ήταν η αφορμή διάδοσης τής λατρείας τής Μυρτιδιώτισσας μεταξύ των Σαμιωτών. Όσον αφορά 
τουλάχιστον το Νέο Καρλόβασι, εξετάσαμε ήδη την ύπαρξη πεπαλαιωμένου ναϊσκου τής Παναδίας Μυρτιδιώτισσας που κτίστηκε με την άφιξη εποίκων στα 1715 και κατεδαφίστηκε λίγο πριν το 1901.
"Η λαϊκή λατρευτική τιμή της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας, έχει εισαχθεί στη Σάμο από τον Αρχιεπίσκοπο Σάμου Θεοδόσιο τον Φραγκόπουλο (1836-1841), του οποίου η οικογένεια προερχόμενη από τη Ζάκυνθο, δια των Κυθήρων εγκαταστάθηκε στη Σάμο. Ηγούμενος της μονής Ζωοδόχου Πηγής... ήρθε σε σύγκρουση με τον Ηγεμόνα Στέφανο Βογορίδη, εξορίσθηκε στο Άγιο Όρος και τελικά εκοιμήθη στη Σκόπελο, στις 19 Δεκεμβρίου 1850"¹⁵.  
Υποστηρικτής του ελληνικού Διαφωτισμού ο Θεοδόσιος Φραγκόπουλος όπως και ο αδερφός του   ιερομόναχος  Ιγνάτιος Φραγκόπουλος (οργανωτής  πυριτιδοποιείου για τις ανάγκες τής Επανάστασης τού 1821)  καταδιώχθηκαν για τις ιδέες και τη δράση τους υπέρ του μεγάλου επαναστατικού κινήματος τού νησιού εναντίον των Οθωμανών¹⁶. 

(δ΄)Η  εικόνα τής Παναγίας στα Κύθηρα
(ε΄) Μονή Μυρτιδίων στα Κύθηρα
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Μυρτιδιώτισσα ονομάστηκε η εικόνα τής Παναγίας που κατά την παράδοση βρέθηκε στα Κύθηρα από κάποιο βοσκό  μεταξύ των ετών 1160 - 1300 στην τοποθεσία "Μυρτίδια". Στον τόπο που βρέθηκε η εικόνα ο βοσκός ανήγειρε αρχικά ένα μικρό ναό, όπου τοποθέτησε την αγία εικόνα, την οποία επωνόμασε σε Μυρτιδιώτισσα. Αργότερα ο μικρός ναός διευρύνθηκε και τέλος το 1857 κτίστηκε νέος σημαντικότερος, σε ρυθμό βασιλικής. Το 1837 φιλοτεχνήθηκε το χρυσό ένδυμα, έργο του καλλιτέχνη Νικόλαου Σπιθάκη¹⁷. 

Η Παναγία Μυρτιδιώτισσα, ονομαζόταν από τον λαό των Κυθήρων «Μαυρομούρα» λόγω τού σκούρου χρώματος τού προσώπου της που οφείλεται -σύμφωνα με την παράδοση- στην πολύχρονη παραμονή της  στο χώμα, κάτω από τη μυρτιά όπου βρέθηκε. Τις ελπίδες τους οι Κυθήριοι, όποτε υπήρχε έξαρση λοιμών και λιμών, εναπόθεταν στη σωτήρια παρέμβασή της. Την λατρεία της συνέχιζαν όπου κι αν μετανάστευαν, κτίζοντας ναούς ή μικρά εκκλησάκια.


ΑΝΕΓΕΡΣΗ ΤΟΥ  ΔΕΥΤΕΡΟΥ  ΝΑΟΥ - ΚΤΗΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ 

Κατά την όψιμη Μεταβυζαντινή περίοδο κτήτορες των ναών είναι συνήθως οι κοινότητες ή και πλούσιοι χριστιανοί. Σώζεται,  γενικότερα, μεγάλος αριθμός κτητορικών επιγραφών.

Η κτητορική επιγραφή τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας αφορά έναν πλούσιο προφανώς χριστιανό, τον Ιωάννη Σίδερη. Βρίσκεται  στα δεξιά τής εισόδου τού ναού σε στρογγυλό "μετάλλιο" πλαισιωμένο με γύψινο διάκοσμο.  

  

Φωτ. 2026- Η κτητορική επιγραφή τού ναού
Φ.2026-Η είσοδος στον ναό- Δεξιά επάνω η επιγραφή

 

 


 

 


 

+ ΔΑΠΑΝΑΙ/ ΙΩΑΝΝΟΥ CΙΔΕΡΗ Α/ΝΗΓΕΡΘΗ O KAΛΟC ΤΟΥ/TOC NAOC ΥΠ΄ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟ/ΝΟC ΠΑΝΟΥ ΔΙΑΚΟΣΤΑΜΑΤΗ  +  Εν έτει   .απα. +  (ήτοι: 1901)

(σ.σ. Όσον αφορά το "π" τής χρονολογίας: πρόκειται για το παρωχημένο γράμμα "σαμπί" που δεν μπορούμε να αποδώσουμε με ψηφιακή γραφή). 
ήτοι: + ΜΕ ΕΞΟΔΑ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΣΙΔΕΡΗ ΚΤΙΣΤΗΚΕ Ο ΩΡΑΙΟΣ ΑΥΤΟΣ ΝΑΟΣ ΑΠΟ ΤΟΥ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑ ΠΑΝΟ ΔΙΑΚΟΣΤΑΜΑΤΗ + Εν έτει .1901. +

Τρεις σημαντικές πληροφορίες αντλούμε από την κτητορική επιγραφή: Το όνομα τού κτήτορα, το όνομα τού αρχιτέκτονα και ότι ο ναός "ανηγέρθη", κτίσθηκε δηλαδή εκ θεμελίων.

Εκείνος που ανέλαβε τα έξοδα ανέγερσης ήταν ο Ιωάννης Σίδερης.  Οι αδελφοί δε αυτού αφιέρωσαν την Δεσποτική εικόνα τής Παναγίας, όπως αναγράφεται επάνω σε αυτήν. 

  

Ο ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑΣ   ΠΑΝΟΣ ΔΙΑΚΟΣΤΑΜΑΤΗΣ

Το όνομά του συμπεριλαμβάνεται στην κτητορική επιγραφή  τού ναού τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας Ν. Καρλοβασίου. Κάτι ασυνήθιστο στη Σάμο.  Ο Πάνος Διακοσταμάτης  είναι ήδη γνωστός  από την εμπλοκή του  στον  αρχιτεκτονικό διαγωνισμό της Βουλής των Σαμίων που αφορούσε τότε την κατασκευή τού Ιερού Ναού του Αγίου Νικολάου στον Όρμο Καρλοβασίου. Ο Σαμιώτης Αρχιτέκτονας  είχε καταθέσει εναλλακτική πρόταση στον ίδιο αρχιτεκτονικό διαγωνισμό στον οποίο συμμετείχε και ο Αρχιτέκτονας Αγγελίδης, αλλά τελικά επιλέχθηκαν, εγκρίθηκαν και υλοποιήθηκαν τα σχέδια του Αγγελίδη. Έτσι, στις 30 Απριλίου 1904 θεμελιώθηκε ο μεγαλοπρεπής Ναός τού Αγίου Νικολάου.

Ο Πάνος Διακοσταμάτης  φέρεται ως ο σχεδιαστής τού Ιερού Ναού  τής Αγίας Τριάδος τού Παλαιού Καρλοβασίου που κτίστηκε στα 1904, τρίκογχος, με έναν κεντρικό τρούλο και τέσσερις μικρότερους στις γωνίες. Η ανέγερσή του έγινε με δαπάνες και προσωπική εργασία των ίδιων των κατοίκων του οικισμού.  

 (στ΄) Ο ναός Αγίας Τριάδος- Παλαιό Καρλόβασι Σάμου

Εκτός από τα έργα του στη Σάμο,   ο Πάνος Διακοσταμάτης, αναφερόμενος ως "διάσημος αρχιτέκτονας από τη Σάμο", είναι ευρύτερα γνωστός ως ο αρχιτέκτονας τού μνημειώδους Ναού τού Αγίου Γεωργίου Σαντραπέ (γνωστος και ως Άγιος Γεώργιος τού Χωραφιού) στο Καστελλόριζο. Ο ναός αυτός αποτελεί εξαιρετικό δείγμα τής  αρχιτεκτονικής τάσης τού 19ου και αρχών τού 20ού αιώνα τής νεοβυζαντινής αναβίωσης προκειμένου να στοιχειοποιηθεί την εποχή εκείνη  η ιστορική συνέχεια τού έθνους μέσω του Βυζαντίου.


(η΄) Ο ναός Αγίου Γεωργίου(τού χωραφιού)

(θ΄) Ο ναός μέσα στον οικισμό

 

(κ΄) Σαντραπεία Αστική Σχολή  (1903)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(ι΄) Εσωτερικό τού ναού

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο Άγιος Γεώργιος του Χωραφιού σχεδιάστηκε για να γίνει ο πιο μεγαλοπρεπής ναός των Χωραφιών.   Δεν ολοκληρώθηκε όμως.  Η ανέγερσή του, σύμφωνα με τα σχέδια τού  Πάνου Διακοσταμάτη, ξεκίνησε το 1907, αλλά έπρεπε να διακοπεί στα 1911 λόγω τού θανάτου τού Λουκά Σαντραπέ. Εκτός αυτού, η οικονομία του νησιού άρχισε να παρακμάζει μετά το 1908. Τελικά, μετά από πλέον έναν αιώνα ο ναός  αποκαταστάθηκε και εγκαινιάστηκε με ολοκληρωμένη τη μορφή του το 2023¹⁸. 

Ο Λουκάς Σαντραπές,  εργολήπτης στα αρδευτικά έργα τού Νείλου, ήταν Καστελλοριζιός επιχειρηματίας εγκατεστημένος στην Αίγυπτο και μαζί με τη σύζυγό του Αναστασία θεωρούνταν μεγάλοι ευεργέτες τού Καστελλόριζου. Δωρεά τους ήταν και η ανέγερση τής Σαντραπείας Αστικής Σχολής το 1903 στο νησί. Ενδέχεται κατά μια άποψη να εμπλέκεται και σε αυτό επίσης το έργο  ο Αρχιτέκτονας Π. Διακοσταμάτης.  

  

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ  ΠΑΝΑΓΙΑΣ  ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΑΣ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΚΑΡΛΟΒΑΣΙΟΥ

 

Νοτιοδυτική όψη- Διακρίνονται στα δυτικά οι τρεις τρουλίσκοι
 

Είναι ένας μικρός μονόχωρος τρίκογχος, σταυροειδής, τρουλαίος ναός, ένα μικρό κομψοτέχνημα που παραπέμπει σε βυζαντινού τύπου εκκλησιαστικό αρχιτεκτόνημα. Εκτός τού κεντρικού τρούλου ο ναός κοσμείται και με τρεις ακόμα δευτερεύοντες τρουλίσκους  μικρής περιμέτρου, τοποθετημένους στη σειρά στα δυτικά τού κτίσματος, πάνω από την είσοδο, και οι οποίοι στεγάζουν τον υποτυπώδη νάρθηκα (πρόναο). Στεγάζεται δε με μικρά τμήματα κεραμοσκεπών. Ο ναός εδράζεται σε κρηπίδα ύψους  0,30μ. από το έδαφος, όσο και η στάθμη τού δαπέδου του. Περιβάλλεται δε από προεξέχουσα κρηπίδα πλάτους 0,20μ. περίπου.

Ο σταυροειδής τρίκογχος με τρούλο, πολύ γνωστός αρχιτεκτονικός τύπος τής ναοδομίας, γενικεύτηκε κατά τον 11ο και 12ο αιώνα και ήταν πολύ διαδεδομένος κατά τα μεταβυζαντινά χρόνια. Έφερε νάρθηκα συνήθως, και γωνιακά διαμερίσματα. Τα γωνιακά διαμερίσματα σχηματίζονταν με καμάρες, σταυροθόλια ή χαμηλωμένες ασπίδες. Λίγοι ναοί με τρουλίσκους μιμούνταν Κωνσταντινοπολίτικα πρότυπα. Τα ανοίγματα στα έργα τής Πόλης ήταν μεγάλα δίλοβα ή τρίλοβα  με κιονίσκους και με θωράκια στο κάτω μέρος και διαφράγματα στο πάνω. Σε κάθε περίπτωση τα ανοίγματα ήταν τοξωτά και διαμορφώνονταν από πλίνθους. Τα θυρώματα διαμορφώνονταν με μαρμάρινα ένθετα μέλη (πλαίσια με κυμάτια και υπερκείμενο κοσμήτη). Οι τρούλοι γίνονταν πολύπλευροι, με τυφλά αψιδώματα μονά ή διπλά , κιονίσκους από πλίνθους ή μάρμαρο. 

Ο ναός τής Μυρτιδιώτισσας είναι δείγμα τής  αρχιτεκτονικής τάσης τής "νεοβυζαντινής αναβίωσης", τής επιστροφής στα βυζαντινά πρότυπα, με την σταδιακή  απομάκρυνση  από τον κυρίαρχο κλασικισμό, προκειμένου  να ενισχυθεί η ιστορική σύνδεση τού έθνους με το Βυζάντιο (όπως ήδη αναφέραμε με αφορμή τον ναό τού Σαντραπέ στο Καστελόριζο) . 

Η νεοκλασική αρχιτεκτονική αναπτύχθηκε στην Ελλάδα (1833-1913) μετά την ίδρυση τού ελληνικού κράτους, ως σύμβολο εθνικής αναγέννησης και σύνδεσης με την αρχαία ελληνική κληρονομιά. Κατ΄αρχάς χαρακτηρίστηκε από συμμετρικά διώροφα κτίρια, γεωμετρικές μάζες και λιτές όψεις, ενώ από το δεύτερο περίπου μισό τού 19ου αιώνα (1863) και μέχρι το 1913 εμφανίστηκε μια πιο εκλεκτικιστική τάση, με επιρροές από το μπαρόκ και το ροκοκό και όψεις με πλούσιο διάκοσμο. Κατά τη δεύτερη αυτή περίοδο εισήχθησαν νέα στοιχεία (αετώματα, κυματοειδή γείσα, ραβδωτοί κίονες και πεσσοί, συμμετρία στα διακοσμητικά στοιχεία κ.λ.π.) σε μια προσπάθεια επιστροφής στην κλασική αρχαιότητα και ταυτόχρονης όμως εναρμόνισης με την Ευρώπη τού 19ου αιώνα. 

Παράλληλα ωστόσο με τον κυρίαρχο Νεοκλασικισμό υιοθετήθηκε και ο νεοβυζαντινός ρυθμός στα τέλη 19ου/αρχές 20ού αιώνα. Υπήρξε ένα διεθνές ρεύμα ιδεολογικής και καλλιτεχνικής στροφής προς το μεσαιωνικό παρελθόν της Ανατολικής Ρωμαϊκής (Βυζαντινής) Αυτοκρατορίας, προσφέροντας μια εναλλακτική λύση απέναντι στην κυριαρχία του Νεογοτθικού ρυθμού και του Νεοκλασικισμού. Εμπνεύσθηκε βασικά από τον τύπο τού εγγεγραμμένου σταυροειδούς ναού με τρούλο ή τον συνδυασμό βασιλικής με χαμηλούς ή ημισφαιρικούς τρούλους που υποστηρίζονταν από σφαιρικά τρίγωνα. Επιδιώχθηκε η πολυχρωμία στις εξωτερικές επιφάνειες με την εναλλαγή τούβλου και πέτρας, με πλινθοπερίκλειστο σύστημα ή με εμφανή πλινθοδομή. Κυρίαρχα ήταν τα τοξωτά στοιχεία, τα ημικυκλικά (ρωμαϊκά/βυζαντινά) τόξα σε παράθυρα και στοές και η πλούσια εσωτερική διακόσμηση  στα σημαντικά έργα  (με εκτεταμένη χρήση ψηφιδωτών με χρυσό φόντο, τοιχογραφιών και μαρμάρινων επενδύσεων).

Αποτύπωση τού ναού τής Μυρτιδιώτισσας- Ι.Παραφέστα Οκτ.2026

Ο ναός τής Μυρτιδιώτισσας που εξετάζουμε είναι μικρός, γενικών εξωτερικών διαστάσεων 9,93μ.Χ6,86μ. περίπου, συμπεριλαμβανομένων και των "χορών". Στο τμήμα τού πρόναου, τής δυτικής κεραίας και τού Ιερού Βήματος το γενικό πλάτος τού κτίσματος είναι 4,36 μ.

Έχει ύψος εξωτερικά 3,63μ. περίπου  μέχρι το προεξέχον  γείσο (κοσμημένο με μια σειρά κεραμιδιών), όπου άλλωστε το κτίσμα διασπάται οπτικά. Αυτό δίνει την αίσθηση τής βαθμιδωτής κλιμάκωσης τής στέγασης τού Ιερού Βήματος, μιας πολύ παλιάς βυζαντινής συνήθειας από τα παλαιοχριστιανικά ακόμα χρόνια.

  Κόγχη & κτητορική επιγραφή στην είσοδο
Στην δυτική όψη βρίσκεται η επιβλητική είσοδος τού ναού διαμορφωμένη σε πύλη με δύο στρογγυλές κολόνες ,που υποβαστάζουν  διπλό τόξο με κυμάτια. Η πόρτα (πλάτους 1,23μ.) είναι ξύλινη ταμπλαδωτή με σκαλιστά μοτίβα και δύο μεγάλους σταυρούς στο επάνω τμήμα της. Το άνοιγμά της περιβάλλεται από ωραίο μαρμάρινο, φαρδύ (πλάτους 0,25μ.) τοξωτό θύρωμα. Περιβάλλεται κι αυτό με τη σειρά του από μια σειρά στενών τούβλων, τοποθετημένων όρθια στο υπέρθυρο, ενώ στις κάθετες πλευρές τα τούβλα, είναι τοποθετημένα οριζόντια σε ανόμοιες σειρές με την παρεμβολή τετραγωνισμένων, ξεστών, ισόδομων λίθων.

Δεξιά και αριστερά  τής πύλης υπάρχει από μια διακοσμητική κόγχη (ύψους 1,25μ και πλάτους 0,39μ.), τοξωτή με γύψινο πλαίσιο στο υπέρθυρο. Επάνω δε από αυτές υπάρχουν στρογγυλά "μετάλλια" με γύψινο, επίσης ,διάκοσμο. Στο νοτιοδυτικό περιλαμβάνεται η κτητική επιγραφή. 

Ο ημισφαιρικός κεντρικός τρούλος στο εγκάρσιο κλίτος  φέρει οκτάπλευρο "τύμπανο". Αυτό στηρίζεται  σε τέσσερα τόξα και τέσσερα "λοφία" (σφαιρικά τρίγωνα) που γεφυρώνουν τις γωνίες του. Τα τόξα (καμάρες) εδράζονται στις τέσσερις γωνιακές συζεύξεις των τοίχων που υποστηρίζουν το οικοδόμημα στο κέντρο του, το πλέον επιβαρυμένο ως προς τα φορτία  τμήμα τού ναού. Τα σημεία αυτά διακοσμούνται με ημικυλινδρικές  κολόνες διαμέτρου 0,32μ. που  προεξέχουν των πλαγίων τοίχων  και φέρουν στην κορυφή τους, σαν επίκρανα, γύψινες αγγελικές μορφές.   

Ο κεντρικός τρούλος τής Μυρτιδιώτισσας

 

Οι  3 τρουλίσκοι στο τμήμα τού νάρθηκα

 

Ο κεντρικός τρούλος έχει δώδεκα ψηλά τοξωτά ημικυκλικά ανοίγματα με προεξέχουσες κορνίζες στα υπέρθυρα. Τις δύο κάθετες πλευρές πλαισιώνει από μια σειρά πλίνθων τοποθετημένων οριζόντια  και ανάμεσά τους υπάρχει από ένα στρογγυλό κολονάκι με επίκρανο. Στα ανοίγματα έχουν τοποθετηθεί έγχρωμα τζάμια, κόκκινα και μπλέ ανά δύο, με δύο ρόμβους στο καθένα και με σταυρούς που σχηματίζονται μέσα σε αυτούς, τύπου βιτρό.

Οι δευτερεύοντες τρουλίσκοι βρίσκονται στο τμήμα τού νάρθηκα, ο μεγαλύτερος στο κέντρο πάνω από την είσοδο και οι άλλοι δύο στα γωνιακά διαμερίσματα. Έχουν από οκτώ τυφλά ημικυκλικά αψιδώματα. Η διακόσμηση μιμείται αυτή τού κεντρικού τρούλου.

Στο εξωτερικό τού ναού σημειώνουμε και τον σχηματισμό στους τοίχους αβαθών "ανακουφιστικών" ημικυκλικών τόξων, τύπου τυφλών αψιδωμάτων, ύψους 3,08μ. πλαισιωμένων και διακοσμημένων με γύψινες στενές κορνίζες (0,06μ.). Υπάρχουν τρία σε κάθε πλευρικό τοίχο (νότιο και βόρειο), από ένα στις πλευρικές κόγχες και στην κόγχη τού Ιερού, που υπηρετούν διακοσμητικούς μάλλον λόγους.
Σε ύψος 3,48μ. των τοίχων (εξωτερικά) υπάρχει  διακοσμητικό, γύψινη κορνίζα που διατρέχει όλες τις πλευρές τού ναού. Στο κοίλο τής κορνίζας υπάρχουν τοποθετημένες σε μικρές αποστάσεις μεταξύ τους  44 αγγελικές μορφές.  
 
Ο ναός εσωτερικά- Έποψη προς τα δυτικά
 
 
Ο ναός αποτελείται από τέσσερα διακριτά μέρη: 
α) Τον "συμπιεσμένο" πρόναο  που οριοθετείται από δύο λεπτές κομψές μαρμάρινες κολόνες με κιονόκρανα, επίκρανα και ημικυκλικά τόξα μεταξύ τους. Επάνω του (στον πρόναο) στηρίζονται οι τρεις δευτερεύοντες τρουλίσκοι. 
β) Τη δυτική κεραία τού σταυρού, το θολωτό τμήμα  μετά τον πρόναο 
γ) Τον κεντρικό χώρο (εγκάρσιο κλίτος), όπου με τις πλευρικές κόγχες (τούς χορούς) σχηματίζει τον σταυρό τού συγκεκριμένου εκκλησιαστικού τύπου. Καλύπτεται από τον τρούλο (τον θόλο που συμβολίζει τον ουρανό) 
δ) Την ανατολική καμάρα τού ναού, τον χώρο τού Ιερού Βήματος με τον αψιδωτό "χορό", που χωρίζεται από το εγκάρσιο κλίτος με το τέμπλο (εικονοστάσι) .
 
 
 
 
 
Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΝΑΟΥ (ΝΑΡΘΗΚΑ) ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΚΕΡΑΙΑΣ
 
Κεντρικά στον δυτικό τοίχο τού ναού βρίσκεται η τοξωτή είσοδος που μας βάζει στον "συμπιεσμένο" πρόναο (3,00Χ1,24μ.). Ακριβώς μπροστά της δημιουργείται ένας μικρός τετράγωνος χώρος που προσδιορίζεται από τις λίθινες παραστάδες (δεξιά και αριστερά τής πόρτας) και από τις δύο μαρμάρινες κολόνες (η απόσταση μεταξύ τους είναι 1,10μ) που χωρίζουν νοητά τον πρόναο από την δυτική κεραία τού ναού. Το ύψος των κολονών είναι 2,00μ. πλέον 0,32μ.του κιονόκρανου. Μεταξύ τους οι παραστάδες και οι κολόνες συνδέονται με τόξα  και υποβαστάζουν με λοφία (σφαιρικά τρίγωνα) τον μεσαίο δευτερεύοντα τρουλίσκο.
 
Η είσοδος & ο Νάρθηκας
Το τμήμα τού Νάρθηκα με τις κολόνες
Τα τόξα μεταξύ δυτικής κεραιάς & Νάρθηκα
 

 
Δεξιά και αριστερά (νότια και βόρεια) δημιουργούνται μικρά γωνιακά διαμερίσματα, με μικρότερους ακόμα τρουλίσκους που στηρίζονται επίσης σε τόξα. Στον νότιο και βόρειο τοίχο των γωνιακών διαμερισμάτων υπάρχει από ένα κουφωτό στον τοίχο διάφραγμα με τέσσερις κυκλικές φωτοθυρίδες (πλάτους εξωτερικά 0,56μ. συμπεριλαμβανομένου τού γύψινου θυρώματος). Στο επάνω μέρος υπάρχει υαλωτός χρωματιστός σταυρός, μπλε στα νότια, κόκκινος στη βόρεια πλευρά. Εξωτερικά, ο σταυρός περιβάλλεται ανεξάρτητα από ένα στρογγυλό γύψινο πλαίσιο, ενώ στο διάφραγμα με τις φωτοθυρίδες  υπάρχει τοξωτή γύψινη κορνίζα στο υπέρθυρο  με διπλό κυμάτιο.
 
 
Ν.Δ. γωνιακό διαμέρισμα
Β.Δ. γωνιακό διαμέρισμα
Το αριστερό διάφραγμα ανήκει στο τμήμα τού νάρθηκα
 
Το όλο κατασκεύασμα βρίσκεται σε αβαθές (6 εκ. περίπου) "τυφλό" αψίδωμα (ύψους 3,08μ.), μια αναφορά στα αψιδώματα τής βυζαντινής αρχιτεκτονικής που επιβίωναν ακόμα κατά τον 18ο- αρχές 19ου αιώνα. Είναι πλαισιωμένο από γύψινη  διακοσμητική λωρίδα, βαμμένη σε μια κεραμική απόχρωση. Δίπλα του επαναλαμβάνεται η ακριβώς ίδια κατασκευή που εμπίπτει στο χώρο τής δυτικής κεραίας τού ναού, επαναλαμβάνεται δε και στον βόρειο τοίχο.
Το τμήμα αυτό τής δυτική κεραίας (3,00μ. πλάτος) είναι θολωτό. Χωρίζεται από τον Πρόναο με εγκάρσιο σφενδόνιο  που γεφυρώνει κάθετα τον εσωτερικό χώρο (από τον ένα τοίχο στον άλλον) και χρησιμεύει για να ενισχύσει τη δομή, να μοιράσει τα βάρη της οροφής και να μειώσει τις πλευρικές πιέσεις στους εξωτερικούς τοίχους. Η οικοδόμηση εγκαρσίων σφενδονίων εφαρμόστηκε προκειμένου να επιτευχθεί η στατική επάρκεια των κτιρίων. Δύο άλλοι τρόποι ήταν η κατασκευή επίσης πλευρικών τόξων ή η ενίσχυση τού πάχους  των τοίχων.
Οι εφαρμογές αυτές υιοθετήθηκαν μετά από τούς μεγάλους σεισμούς τού 18ου αιώνα που έπληξαν διάφορες στεριανές και νησιωτικές περιοχές(o σεισμός τού 1739 τής Σμύρνης των 7,0 ρίχτερ, με επίκεντρο στα μικρασιατικά παράλια, έγινε έντονα αισθητός στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και στη Σάμο. Στη Σμύρνη οι νεκροί ξεπέρασαν τότε τους 10.000).
 
Ψηλά, στα δυτικά, στην κορυφή τού θόλου υπάρχει τοξωτό άνοιγμα αερισμού τού ναού.Και από μια μικρή τοξωτή φωτοθυρίδα  βρίσκονται, επίσης, στο βόρειο και νότιο τοίχο, ψηλά στο θόλο. Οι ίδιες επαναλαμβάνονται αντικριστά και στο τμήμα τού Ιερού.
 
Ο  ΚΕΝΤΡΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ (ΤΟ ΕΓΚΑΡΣΙΟ ΚΛΙΤΟΣ)  

Το τετράγωνο τού κεντρικού χώρου σχηματίζεται -όπως προαναφέραμε- από τα  τέσσερα σημεία σύγκλισης των τοίχων  (με κολόνες και διακοσμητικά επίκρανα) που στηρίζουν τον κεντρικό τρούλο δια μέσου τεσσάρων τεταρτοσφαιρικής μορφής κογχών (σφαιρικών τριγώνων) που γεφυρώνουν τις γωνίες των παρεμβαλλόμενων τόξων. Στα σφαιρικά τρίγωνα υπάρχουν σε τέσσερα βαθιά, σχήματος οβάλ  "μετάλλια" απεικονίσεις των Ευαγγελιστών , που είναι πλέον σκοτεινές και δυσδιάκριτες. 

Φ.΄26- Τα τόξα και τα Λοφία 
Φ.΄26-Η νότια πλευρική κόγχη τού ναού 

Φ.΄26- Η κολόνα και η σύζευξη των τόξων

 

Στο κέντρο τού τρούλου απεικονίζεται ο Κύριος σε μετάλλιο που περιβάλλεται από γύψινο διακοσμητικό πλαίσιο.Ολόγυρα τού τρούλου υπάρχουν δώδεκα χρωματιστές φωτοθυρίδες, που ήδη περιγράψαμε. Τέλος, η βάση τής στεφάνης τού τρούλου διακοσμείται και αυτή με φαρδύ γύψινο επίσης πλαίσιο  με κυμάτια. Στους πλευρικούς τοίχους τού ναού (στα νότια και στα βόρεια) σχηματίζονται οι δύο πλευρικές κόγχες,  μεταβάλλοντας πλέον  το εγκάρσιο κλίτος σε σχήμα σταυρού.  Είναι ημικυκλικής σχεδόν  κάτοψης, ανοίγματος 1,67μ., βάθους 1,04μ.μ. και ύψους 2,50μ. στο τμήμα πάνω από το τρίλοβο άνοιγμα, δηλαδή στο πάχος τού τοίχου τού χορού. Το τοξωτό τμήμα μέσα στο πάχος τού πλευρικού τοίχου έχει άνοιγμα προς το κέντρο τού εγκαρσίου κλίτους κατά 2,69μ..


Φ.΄26- Ο τρούλος με τις 12 έγχρωμες φωτοθυρίδες

Φ.΄26- Το τρίλοβο παράθυρο τής κόγχης εξωτερικά
 

Στο κέντρο των πλευρικών κογχών υπάρχει από ένα τοξωτό, τρίλοβο -κουφωτό στον τοίχο- παράθυρο πλάτους 1,03μ. και ύψους 1,72, ανοιγόμενο στις δυο ακραίες στενές πλευρές του κατά 0,22μ.. Εξωτερικά χωρίζεται στα τρία μέρη από δύο πολύ λεπτά κολονάκια με μικρά κιονόκρανα και επίκρανα στην κορυφή. Πλαισιώνονται  από  τόξα με δίχρωμους πλίνθους και μικρό ατελές "τύμπανο". Το όλο δε τρίλοβο άνοιγμα "στεφανώνεται" από ένα μεγαλύτερο τόξο, σχηματισμένο  από δύο σειρές δίχρωμων πλίνθων. Τέλος, όπως και στα τμήματα τού νάρθηκα και τής δυτικής κεραίας, το όλο κατασκεύασμα βρίσκεται σε αβαθές αψίδωμα (6 εκ. περίπου και ύψους 3,08μ., με κοσμήτη βαμμένο σε  κεραμική απόχρωση),  μιμούμενο τα "τυφλά αψιδώματα" τής βυζαντινής ναοδομίας. Σημειώνουμε δε, ότι κατά τα όψιμα μεταβυζαντινά χρόνια συνέβη και η τελευταία επιβίωση των αψιδωμάτων αυτών.  



ΤΟ ΙΕΡΟ ΒΗΜΑ

 

Ανατολική όψη- Η κόγχη τού Ιερού

Το τέμπλο, τοποθετημένο  αμέσως μετά τούς πεσσούς, προσδιορίζει τον χώρο τού Ιερού. Έχει πλάτος 1,30μ. περίπου, μέχρι την κόγχη τού Ιερού και είναι θολωτό. Η κόγχη τού Ιερού είναι  ημικυκλικής κάτοψης, ιδίων διαστάσεων με τις άλλες δύο πλευρικές κόγχες τού ναού. Στο εσωτερικό δεν φέρουν διακοσμητικά περιθυρώματα.

Η κόγχη τής Πρόθεσης στα αριστερά
 Η κόγχη τού Διακονικού στα δεξιά 

Η κόγχη τού Ιερού με την Αγία Τράπεζα
 


 

 

 

 

 

 

Αριστερά και δεξιά τής κόγχης τού Ιερού υπάρχουν οι δύο βαθιές κόγχες τής Πρόθεσης και τού Διακονικού, με διακοσμητικό πλαίσιο στο υπέρθυρο, το τόξο τού οποίου στηρίζεται πάνω σε δύο κολονάκια με γύψινα κιονόκρανα. Βόρεια και νότια, δίπλα στις κόγχες σημειώνουμε και πάλι την ύπαρξη των διαφραγμάτων με τις φωτοθυρίδες, ομοίων με αυτά που υπάρχουν  στους χώρους τού Νάρθηκα και τής Δυτικής Κεραίας. 

 

ΤΟ ΔΑΠΕΔΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ

Tο δάπεδο όλου τού ναού είναι επιστρωμένο με ορθογωνισμένες πλάκες μαρμάρου διαστάσεων 0,68μΧ0,40 ή 0,93Χ0,40μ. σε συνδυασμό με μικρότερες πλάκες διαστάσεων 0,40μ.Χ0,40μ. Κατά μήκος δε τού τέμπλου υπάρχει ανυψωμένη (κατά 6 εκ.) λωρίδα (υποτυπώδης σολέας) από γκρι σκούρο μάρμαρο. Με λευκά μάρμαρα επίσης, είναι επιστρωμένο το σκαλοπάτι και το πλατύσκαλο εισόδου στον ναό. Χρήση μαρμάρινων θυρωμάτων έγινε και στην είσοδο με τη μορφή διπλού ωραίου πλαισίου. 

 

Το δάπεδο μπροστά στο Τέμπλο (ο σολέας)
 Οι πλάκες μαρμάρου στο δάπεδο

Κολονάκια στα παράθυρα των χορών
 

Κάποια άλλα μαρμάρινα στοιχεία στο εσωτερικό τού ναού αφορούν τις δύο  κολόνες τού Νάρθηκα, κομψές και εκλεπτυσμένες, με ωραία διάτρητα κιονόκρανα. Επάνω στο κιονόκρανο "κάθεται" γύψινη αγγελική φτερωτή μορφή και μοτίβο ισλαμικής έμπνευσης στο σημείο σύμπλεξης των τόξων. Μαρμάρινοι επίσης είναι οι πεσσοί με τα λεπτά  κολονάκια και τα μικρά κιονόκρανα που στηρίζουν τα υπέρθυρα των τρίλοβων παραθύρων των χορών. 


Το μαρμάρινο πλαίσιο τής εισόδου & τα γύψινα
Οι μαρμάρινες κολόνες τού Νάρθηκα
      Γύψινα πάνω στις δύο κολόνες

Η μαρμαρική αναβίωσε κατά τον 18ο και αρχές 19ου αιώνα σαν συνέπεια τής στροφής τής Οθωμανικής αρχιτεκτονικής σε ανάγλυφα σε λευκό μάρμαρο  και τής απασχόλησης Ελλήνων μαρμαράδων σε δημόσια κτίρια και τζαμιά τού 18ου αιώνα. Στο Άγιον Όρος, στα νησιά τού Αιγαίου και στο Πήλιο εφαρμόστηκαν μαρμάρινα θυρώματα, πλαίσια παραθύρων,  μαρμάρινες επικαλύψεις δαπέδων, και διάφορες διακοσμητικές πλάκες από λευκό μάρμαρο (και πωρόλιθο) με θεματολόγιο  το οθωμανικό μπαρόκ ή ροκοκό μαζί με παραστάσεις λαϊκού χαρακτήρα.  

Το οθωμανικό μπαρόκ  είναι το στυλ που προέκυψε  όταν η οθωμανική ελίτ άρχισε να στρέφεται προς τη Δύση, υιοθετώντας τις  σημαντικές καλλιτεχνικές κινήσεις τού μπαρόκ και τού ροκοκό που έφταναν από τη Βιέννη και τη Γαλλία, και αναμειγνύοντας αυτές με την παραδοσιακή ισλαμική και τη μακρόβια βυζαντινή παράδοση της περιοχής. Οι Χριστιανοί τεχνίτες που εργάζονταν τόσο σε Οθωμανικά έργα όσο και σε χριστιανικές εκκλησίες μετέφεραν με φυσικότητα αυτή την «υβριδική» μόδα της εποχής, που συνδύαζε το κύρος της ευρωπαϊκής Δύσης με την αισθητική της οθωμανικής πρωτεύουσας, δημιουργώντας μνημεία μοναδικής ομορφιάς στην ελληνική επαρχία (όπως στο Πήλιο, τη Σιάτιστα, τη Λέσβο και τις Κυκλάδες). Η παρείσφρηση ανατολίτικων στοιχείων τού οθωμανικού μπαρόκ  στην κοσμική αρχιτεκτονική (φρούτα και λουλούδια, παρόμοια με αυτά των ισλαμικών παλατιών, στόλισαν μακεδονίτικα αρχοντικά αλλά και σπίτια τής Μυτιλήνης) έγινε σταδιακά αποδεκτή  κατά τον 18ο αιώνα και στην θρησκευτική αρχιτεκτονική, συμπλέκοντας, παράλληλα, μοτίβα και σύμβολα τής βυζαντινής παράδοσης. Αυτό εκδηλώθηκε σε όλες τις τέχνες, αρχιτεκτονική, ζωγραφική, ξυλογλυπτική, μαρμαρική και γενικότερα στη διακοσμητική αισθητική. Οι Έλληνες λαϊκοί τεχνίτες  μετέφεραν αυτά τα μοτίβα στις χριστιανικές εκκλησίες της εποχής  κυρίως μέσω των γύψινων διακοσμήσεων και των ξυλόγλυπτων τέμπλων.

Η Πρόθεση-Κολονάκια & υπέρθυρο
Οι κολόνες στους πεσσούς & ο φαρδύς κοσμήτης

Μια από τις 44 αγγελικές μορφές
 

Άλλα διακοσμητικά μέλη (ψευτοκιόνοκρανα, επίκρανα, θυρώματα, διαφράγματα. φεγγίτες, αγγελικές μορφές κ.α.) ,γύψινα αυτή τη φορά, χρησιμοποιήθηκαν για τον εξωραϊσμό τού ναού και την μεταφορά στους πιστούς κάποιων θεολογικών συμβολισμών: δυο γύψινες αγγελικές φιγούρες πάνω στους πλευρικούς τοίχους φαίνεται σαν  να κουβαλάνε τα βάρη τού εγκαρσίου τόξου ανάμεσα στον Νάρθηκα και τη δυτική κεραία τού ναού. Στο ύψος τής  γένεσης των τόξων και των θόλων  ένα πλατύ πλούσιο γύψινο διάζωμα - εν είδη κοσμήτη- περιβάλλει τον ναό εκτός των τμημάτων όπου βρίσκονται οι χοροί (πλευρικές κόγχες), η κόγχη τού Ιερού και το τμήμα τού Νάρθηκα. Αναφέρουμε επίσης τις 44 αγγελικές φτερωτές φιγούρες που κοσμούν τούς τοίχους  εξωτερικά, κάτω από την κρηπίδα τής στέγης. 

Το διάφραγμα με γύψινο θύρωμα & φεγγίτης
Μαρμάρινο θύρωμα εισόδου 
 

Απόληξη τόξου στον τοίχο τού Νάρθηκα



 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Οι γύψινες διακοσμήσεις (ή γυψοτεχνίες ή σταμπωτά) αποτελούν ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της μεταβυζαντινής ναοδομίας, το οποίο αναπτύχθηκε κυρίως κατά τους 17ο, 18ο και 19ο αιώνες. Υπό την επιρροή τού Μπαρόκ και Ροκοκό από τη Δύση και τού Οθωμανικού Μπαρόκ από την Ανατολή  ο γύψος αναδείχθηκε σε ένα οικονομικό και εξαιρετικά πλαστικό κι ευέλικτο υλικό για τον εξωραϊσμό των ναών.  Το φαινόμενο συναντάται έντονα σε περιοχές με οικονομική άνθηση κατά την Τουρκοκρατία όπως στη Μακεδονία και Ήπειρο, καθώς και στα νησιά τού Αιγαίου  λόγω  τής ιδιαίτερης επικοινωνίας με τη Δύση που έφερε έντονες μπαρόκ επιρροές. 
 
Σταυροθόλια στον ενοριακό ναό Μανωλατών
Εφαρμόστηκε σε αρκετούς μεταβυζαντινούς ναούς για την κατασκευή τέμπλων (γύψινων ή μικτών) αντί τού παραδοσιακού ξυλόγλυπτου τέμπλου. Αυτά συνήθως βάφονταν ή επιχρυσώνονταν για να μιμούνται το ξύλο ή το μάρμαρο. Ψευδο-κιονόκρανα φτιαγμένα από γύψο τοποθετούνταν πάνω από κίονες ή εντοιχισμένες παραστάδες για να δώσουν κάποιο μνημειακό χαρακτήρα. Χρησιμοποιούνταν για τη δημιουργία διακοσμητικών κορνιζών, ροζετών  αλλά και για το «κλείσιμο»  τόξων και λοφίων κάτω από τους τρούλους ή και νευρώσεων σταυροθολίων (π.χ. Ενοριακός Μανωλατών). 
 
 
Αναφέρεται συχνά ότι το μπαρόκ αγαπά το φως. Στην οθωμανική εκδοχή του αυτό οδήγησε σε μεγαλύτερους φεγγίτες και παράθυρα, τα οποία οι χριστιανοί τεχνίτες έντυναν με περίτεχνα, διάτρητα γύψινα πλέγματα (τζαμλίκια) που επέτρεπαν στο φως να διαχέεται με δραματικό τρόπο στο εσωτερικό του ναού. Συχνά ενσωματώνονταν χρωματιστά γυαλιά (βιτρό / τζαμλίκια). Τα κομμάτια έγχρωμου γυαλιού ενώνονταν με γύψινο σκελετό (τεχνική «Revzen»), αντί για μολύβι που χρησιμοποιούνταν στη Δύση, δημιουργώντας ανάγλυφα λευκά περιγράμματα που τονίζουν τα χρώματα.
 
Φ. 2025- Φεγγίτες με χρωματιστά γυαλιά (βιτρό) ισλαμικής τέχνης (οθωμανικό μπαρόκ) στον ναό "Αγία Κάρα" στο Πάνω Βαθύ Σάμου  
 
Το αποτέλεσμα ήταν διπλό: Το γύψινο πλέγμα προσέφερε ασφάλεια και σταθερότητα, ενώ τα χρωματιστά γυαλιά φιλτράρουν το ηλιακό φως, δημιουργώντας μια κατανυκτική, σχεδόν θεατρική ατμόσφαιρα στο εσωτερικό του ναού (στοιχείο έντονα συνδεδεμένο με τη δραματικότητα του Μπαρόκ). Η είσοδος του έγχρωμου φωτός  επηρέασε καταλυτικά την τεχνική των αγιογράφων της εποχής. Το μεταβαλλόμενο χρωματιστό φως που πλημμύριζε τούς ναούς έκανε τούς λαϊκούς ζωγράφους να προσαρμόζουν την παλέτα τους σε πιο ανοιχτά, φωτεινά και ζωντανά χρώματα, ώστε οι μορφές των αγίων να μην «σβήνουν» αλλά να αναδεικνύονται από τις έγχρωμες ακτίνες του ήλιου.

Οι χρωματιστοί φεγγίτες στον Νάρθηκα
Οι φεγγίτες στον κεντρικό τρούλο-Φ.΄26
Τοπ Καπί- Βιτρό σε φεγγίτη-Φ.΄19

 

Τέλος, η θεματολογία συνδυάζει τα παραδοσιακά χριστιανικά σύμβολα με δυτικότροπα και οθωμανικά στοιχεία: Φυτικά μοτίβα: μπουκέτα λουλουδιών και καλάθια με τριαντάφυλλα, κληματίδες, σταφύλια (άμπελος), φύλλα ακάνθου, ρόδα και ανθέμια, ανθοδοχεία με λουλούδια, τουλίπες, κυματιστοί βλαστοί (μπαρόκ καμπύλες) - Ζωικά σύμβολα: δράκοι, λέοντες, δικέφαλοι αετοί, αμνοί, παγώνια, περιστέρια- Μορφές από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη και μορφές αγγέλων ή χερουβείμ - Γεωμετρικά και άλλα Μπαρόκ στοιχεία: εντονες ελικοειδείς γραμμές, ανάγλυφα πλαίσια και κοχύλια, πλούσιες γιρλάντες, κορδέλες, επηρεασμένα άμεσα από το ευρωπαϊκό στυλ.

 ΤΟ ΜΙΚΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΤΟΙΧΟΠΟΙΪΩΝ 

 

Το μικτό σύστημα δόμησης τοιχοποιϊων  και οι εναλλασσόμενες ζώνες

Τα υλικά που κυριαρχούν στις τοιχοποιϊες είναι οι πεπλατυσμένοι γεμάτοι πλίνθοι και οι κανονικοί ορθογωνισμένοι λαξευμένοι (ξεστοί) λίθοι, υλικά που εναλλάσσονται, προσδίδοντας ένα χαρακτηριστικά αισθητικό αποτέλεσμα.

Εναλλασσόμενες ζώνες από ακρογωνιαίες πέτρες και πλίνθους, που ακολουθούν ωστόσο κάποιο σχεδιασμό, παρατηρούμε στα  σημεία σύζευξης των τοίχων, ενισχύοντας αυτούς. Σε κάποια τμήματα η τεχνική θυμίζει κάπως το γνωστό βυζαντινό πλινθοπερίκλειστο σύστημα. Στις ποδιές (στο κάτω μέρος) των διαφραγμάτων-φωτοθυρίδων, καθώς και των τρίλοβων παραθύρων των πλευρικών χορών (κογχών) και τού Ιερού το κτίσιμο έγινε από σκέτους πλίνθους. 

Σε νεώτερους χρόνους οι πλίνθοι των τοιχοποιϊών αρμολογήθηκαν μεταξύ τους και το κονίαμα χρωματίστηκε με λευκό χρώμα, σε μια προσπάθεια να επιδιορθωθούν οι φθορές των πλίνθων αλλά και με μια εμφανέστατη πρόθεση "εξωραϊσμού". Το αποτέλεσμα, που γενικώς φαίνεται  "πρωτότυπο" (και κραυγαλέο θα λέγαμε) ,δεν παύει  να αλλοιώνει τον βυζαντινό χαρακτήρα τού ναού και μάλιστα ενός δείγματος τής "νεοβυζαντινής αναβίωσης". 


ΤΟ ΤΕΜΠΛΟ
 
Είναι ξύλινο, μήκους 3,00μ. και ύψους 2,66μ. μέχρι τη βάση τού επιστέματος. Αποτελείται από τη χαμηλή ζώνη των "θωρακίων", καθώς και τήν ζώνη των δεσποτικών εικόνων, που διαιρούνται σε τέσσερα μέρη (διάστυλα), δύο σε κάθε πλευρά τής Ωραίας Πύλης. Πλάγιες Πύλες δεν υπάρχουν. Τα διάστυλα μεταξύ τους χωρίζονται από "ταμπλαδωτούς" πεσσούς με επίκρανα, οι οποίοι στο ύψος των Δεσποτικών εικόνων μετατρέπονται σε στρογγυλούς κιονίσκους  με μικρά διακοσμητικά κιονόκρανα. Επάνω σε αυτά βασίζονται ημικυκλικά τοξωτά θυρώματα. 
 

 
Το ξύλινο τέμπλο
Η Ωραία Πύλη και τα Βημόθυρα
Δεξιά πλευρά τού τέμπλου

 

Εδώ είναι τοποθετημένες οι τέσσερις Δεσποτικές εικόνες. Περιβάλλονται από λεπτό χρυσαφί κορνίζωμα. Μεταξύ αυτών βρίσκεται η εικόνα τής Παναγίας στα αριστερά τής Ωραίας Πύλης που αφιερώθηκε στον ναό από τούς αδελφούς τού κτήτορα Ιωάννου Σίδερη, όπως αναγράφεται  σε αυτήν: "Τή ευσεβεί και φιλοκάλω συνεισφορά τής αγίας εικόνος ταύτης των αδελφών Ιω. Σύδερη". Στα αριστερά της βρίσκεται η εικόνα τού Αγίου Γεωργίου. Δεξιά τής Ωραίας Πύλης υπάρχει η εικόνα τού Χριστού και στα δεξιά της απεικονίζεται ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος(;). 

                                           

Δεσποτική εικόνα τής Παναγίας

Κινητή εικόνα Αγ. Γεωργίου
 

Η αφιερωματική επιγραφή τής εικόνας τής Παναγίας

 

Τα Βημόθυρα από ανοιχτόχρωμο ξύλο είναι πλούσια διακοσμημένα από διάτρητα (κουφωτά ή σκαλιστά στον αέρα) μοτίβα που απεικονίζουν ελισσόμενους φυτικούς κλάδους που απολήγουν σε άνθη. Ανάμεσά τους δύο τσαμπιά σταφύλια συμβολίζουν τον Χριστό και την Θεία Μετάληψη. 

Τα βημόθυρα με τα παγώνια
Σημαντικό χώρο καταλαμβάνουν δύο μεγάλα αντικριστά παγώνια με λοφία και μεγάλες ουρές. Το βαθύ θεολογικό νόημα τού μοτίβου τού παγωνιού  πηγάζει από την αρχαιότητα και τους πρωτοχριστιανικούς χρόνους.  Επειδή στην αρχαιότητα πίστευαν ότι η σάρκα τού παγωνιού (αρχ. ταώς) δεν σαπίζει, γι΄αυτό και η απεικόνισή του υιοθετήθηκε στη χριστιανική παράδοση και την εκκλησιαστική ξυλογλυπτική σαν σύμβολο αφθαρσίας και θεωρείται ως  ένα από τα παλαιότερα και ισχυρότερα θεολογικά σύμβολα τής αθανασίας τής ψυχής, τής  Ανάστασης και φυσικά της αφθαρσίας.

Η Ωραία Πύλη  χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με το "Παραπέτασμα" ("Βήλο" είναι η παλαιότερη βυζαντινή ονομασία του) όπου απεικονίζεται ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Αριστερά τού ,"Παραπετάσματος"   υπάρχει αφιερωματική επιγραφή τού 1993: "αφιέρωμα Κων/ντίνας Καρανδρεάδου εις μνήμην μητρός της Ευαγγελίας Φλαμουράκη - 1993 -"

  

Στην ανώτερη ζώνη τού Τέμπλου, στη θέση τού δωδεκάορτου το εικονοστάσιο απαρτίζεται από  οκτώ συνολικά εικόνες. Αυτές ομαδοποιούνται ανά δύο και περιβάλλονται από τοξωτά διακοσμητικά υπέρθυρα. Ανάμεσα στις δυο εικόνες υπάρχει στρογγυλού σχήματος μετάλλιο με αγιογραφία. Το σύνολο αντιγράφει τον σχεδιασμό δίλοβου στοιχείου. Τα τέσσερα δίλοβα σύνολα φέρουν επάνω τους κορνίζωμα εν είδει κοσμήτη που υποβαστάζει στο κέντρο (πάνω από την Ωραία Πύλη) μια ημικυκλική αγιογραφία. Αυτή απεικονίζει τον Μυστικό Δείπνο, ενώ κατά μήκος τού τέμπλου και πάνω από κάθε δίλοβο σύνολο εικόνων υπάρχουν τέσσερα ανάγλυφα, έξεργα, διακοσμητικά μοτίβα, τριγωνικού σχήματος. Απαρτίζονται από δύο περικοκλάδες και δύο τετραπέταλα ανθέμια.   

Οι Δεσποτικές εικόνες αριστερά τού Τέμπλου

Η πυραμίδα τού Τέμπλου
 

 

 

 

 

 

Στα δυο άκρα τής ημικυκλικής αγιογραφίας τού  Μυστικού Δείπνου εδράζονται δύο θυσανωτοί δράκοι αποτρεπτικού-προστατευτικού χαρακτήρα. Δύο ακόμα δράκοι  τοποθετήθηκαν αντικριστά στο ανώτατο τμήμα του τέμπλου, στη βάση του Εσταυρωμένου και συμβολίζουν την ήττα τού Κακού και του Θανάτου, την Ανάσταση. Το μακρυά σώματά τους  συμπλέκονται σε ελικοειδή κίνηση και οι ουρές τους κάτω από τον Σταυρό αγκαλιάζουν σφικτά την κοσμική σφαίρα (;), πάνω στην οποία εδράζεται ο Σταυρός. 

Η ελικοειδής κίνηση και η θυσανωτή/ανθόμορφη απόληξη της ουράς των  δρακόμορφων μοτίβων έλκει την καταγωγή της από ανατολικές (περσικές) διακοσμητικές επιδράσεις που υιοθέτησε η ισλαμική τέχνη. Οι προστάτες-δράκοι με τη θυσανωτή ουρά αποτελούν ένα πολύ χαρακτηριστικό και διαδεδομένο μοτίβο στη μεταβυζαντινή εκκλησιαστική ξυλογλυπτική (κυρίως σε τέμπλα του 17ου και 18ου αιώνα). Η απεικόνισή τους με φτερά, λέπια και ανοιχτά στόματα έδινε μια έντονη αίσθηση ζωντάνιας και θεατρικότητας στο τέμπλο.    Τοποθετούνταν στο ανώτατο τμήμα του τέμπλου, στη βάση του Εσταυρωμένου (στο Λυπητερό), σε βημόθυρα, σε καντήλια και σε μεγάλους εκκλησιαστικούς πολυελαίους. 

Η παρουσία τους δεν ήταν τυχαία, αφού είχαν θεολογικό και συμβολικό χαρακτήρα που αφορούσε την ήττα του Κακού και του Θανάτου μέσω της θυσίας του Κυρίου. Παράλληλα με τον θεολογικό συμβολισμό, οι δράκοι είχαν αποτρεπτικό (φυλακτικό, προστατευτικό) ρόλο, τρόμαζαν και έδιωχναν το κακό μακριά από τα Άγια των Αγίων.  Η εντονη παρουσία της μορφής των φτερωτών δρακόντων στα τέμπλα συναντάται  στη λαϊκή μεταβυζαντινή ξυλογλυπτική ,καθώς οι ξακουστοί Ηπειρώτες και Μακεδόνες ταλιαδόροι συνέδεαν τη θρησκευτική πίστη με παραμύθια, θρύλους (π.χ. τη δρακοκτονία του Αγίου Γεωργίου) και με στοιχεία της φύσης.   

Τελειώνοντας, σημειώνουμε γενικότερα για τα τέμπλα ότι μετά την απελευθέρωση και την ίδρυση τού ελληνικού κράτους  η ξυλογλυπτική  στράφηκε επίσης προς τον νεοκλασικισμό και αργότερα  προς μια νεοβυζαντινή αναβίωση. Το στυλ τού τέμπλου τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας φαίνεται πως εμπίπτει στην τάση τής νεοβυζαντινής αναβίωσης, εφαρμόζοντας κάποια σημαντικά   βυζαντινά στοιχεία με έντονους συμβολισμούς. 

 

 

 

 

 ΣΥΝΟΨΗ

 

Ο μικρός και συγχρόνως  μεγαλοπρεπής ναός τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας τού Ιωάννη Σίδερη σηματοδοτεί την περίοδο ακμής και βιομηχανικής ανάπτυξης τού  Καρλοβασίου που ξεκινά στο β΄μισό τού 19ου αιώνα, μέχρι την ένταξη  τής Σάμου στο Ελληνικό Κράτος. Είναι η περίοδος τής Ημιαυτόνομης Ηγεμονίας υπό την  κυριαρχία τής Οθωμανικής Πύλης. Η πόλη εξωραϊζεται με νέα  δημόσια  κτίρια, αρχοντικά σπίτια τής μεγαλοαστικής τάξης, ναούς και σημαντικά κοινόχρηστα έργα που εκσυγχρονίζουν το Καρλόβασι. Αναπτύσσεται η Βυρσοδεψία, η Καπνοβιομηχανία, η οινοποιϊα  και το Εμπόριο.   Παράλληλα, απεργακές κοινητοποιήσεις επιδιώκουν να βελτιώσουν τις άθλιες συνθήκες εργασίας των εργατών Βυρσοδεψίας και τις εξαθλιωμένες ζωές των οικογενειών τους. 
Ο ναός τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας κτίστηκε στην ακριβή θέση άλλου ομώνυμου πεπαλαιωμένου εκκλησιδίου, που επιβεβαιώνει  την άφιξη  Κυθηρίων εποίκων στα 1715 στη Σάμο. Οι Σάμιοι Ιστορικοί (Κρητικίδης και Σταματιάδης) τοποθέτησαν χρονικά  την ανέγερση τού εκκλησιδίου  περί το 1715  όταν ο Οθωμανός Ναύαρχος Τζανούμ-Χότσζα κατέκτησε τη Λευκάδα και τα Κύθηρα. Πολλοί Κυθήριοι εγκατέλειπαν τον τόπο, αναζητώντας αλλού καλύτερη τύχη. Η μετακίνηση και η εγκατάσταση Κυθηρίων μεταναστών έγινε κατά τον 17ο/18ο αιώνα, καθώς και εμπόρων, ναυτικών ή τεχνιτών κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα προς τα μεγάλα οικονομικά και βιομηχανικά κέντρα της εποχής —όπως η Σμύρνη, τα παράλια της Μικράς Ασίας και η ακμάζουσα τότε Σάμος.    
H σιτοδεία, οι παρατεταμένες ανομβρίες στα Κύθηρα, η μικρή εγχώρια παραγωγή σιταριού λόγω τού άγονου εδάφους, το υψηλό κόστος και η έλλειψη χρημάτων για αγορά σιταριού ήταν οι βασικές αιτίες των συχνών λιμών που έπλητταν το νησί ως τον 18ο αιώνα. Οι χρονικοί περίοδοι 1544-1545 /1562/ 1603-1605/ 1647/ 1649/ 1666-1673/ και 1719-1720 είναι σταθμοί για τη μάστιγα των λιμών που  εξανάγκαζαν τούς κατοίκους να εκπατρισθούν για να ζήσουν. Το φαινόμενο τής ερήμωσης τού νησιού λόγω τής πείνας, σε συνάρτηση με τις εμφανίσεις τουρκικών πλοίων και πειρατικών επιδρομών ήταν πολύ συχνό. Συγχρόνως, οι θανατηφόροι λοιμοί συρρίκνωναν τον πληθυσμό.  
Τις ελπίδες τους και τη σωτηρία τους  από λοιμούς και λιμούς που έπλητταν το νησί από τον 16ο (τουλάχιστον)  έως και τον 19ο αιώνα εναπόθεταν και απέδιδαν οι κάτοικοι στην Παναγία Μυρτιδιώτισσα, πολιούχο και προστάτιδα των Κυθήρων.
 
Το  παλαιό εκκλησίδιο, αφιερωμένο στην Παναγία Μυρτιδιώτισσα  κατεδαφίστηκε προκειμένου να αναγερθεί ο νέος ναός της. Φέρει αυτός επιγραφή με το όνομα τού Κτήτορα Ιωάννη Σίδερη, τού Αρχιτέκτονα Πάνου Διακοσταμάτη (γνωστός στη Σάμο και στο Καστελόριζο) και τη χρονολογία 1901. Είναι ένας μικρός μονόχωρος τρίκογχος, σταυροειδής, τρουλαίος ναός (διαστάσεων περίπου 9,93Χ6,86) ένα μικρό κομψοτέχνημα που παραπέμπει σε βυζαντινού τύπου εκκλησιαστικό αρχιτεκτόνημα. Ο σταυροειδής τρίκογχος με τρούλο, πολύ γνωστός αρχιτεκτονικός τύπος τής ναοδομίας, γενικεύτηκε κατά τον 11ο και 12ο αιώνα και ήταν πολύ διαδεδομένος κατά τα μεταβυζαντινά χρόνια. 
Εκτός τού κεντρικού τρούλου ο ναός κοσμείται και με τρεις ακόμα δευτερεύοντες τρουλίσκους  μικρής περιμέτρου, τοποθετημένους στη σειρά στα δυτικά τού κτίσματος, πάνω από την είσοδο  και πάνω από τα γωνιακά διαμερίσματα τού υποτυπώδους νάρθηκα (πρόναου). Στο τετράγωνο τού κεντρικού χώρου τού εγκαρσίου κλίτους στηρίζεται ο κεντρικός τρούλος δια μέσου τεσσάρων λοφίων (σφαιρικών τριγώνων), που γεφυρώνουν τις γωνίες των παρεμβαλλόμενων τόξων. Ο ναός φωτίζεται από τρίλοβα ανοίγματα στους χορούς (κόγχες) και με φεγγίτες- τύπου διαφράγματος - στους πλευρικούς τοίχους. Φέρει δε αβαθή τυφλά τόξα, διακοσμητικού χαρακτήρα σε όλες τις τοιχοποιϊες, οι οποίες δομήθηκαν με τη μίξη ξεστών λίθων και πεπλατησμένων πλίνθων, υλικά που εναλλάσσονται, προσδίδοντας ένα χαρακτηριστικά αισθητικό αποτέλεσμα. Σε νεώτερους χρόνους οι πλίνθοι των τοιχοποιϊών αρμολογήθηκαν μεταξύ τους και το κονίαμα χρωματίστηκε με λευκό χρώμα, σε μια προσπάθεια να επιδιορθωθούν οι φθορές των πλίνθων αλλά και με μια εμφανέστατη πρόθεση "εξωραϊσμού". Το αποτέλεσμα που γενικώς φαίνεται  "πρωτότυπο" (και κραυγαλέο θα λέγαμε) δεν παύει  να αλλοιώνει τον βυζαντινό χαρακτήρα τού ναού και μάλιστα ενός δείγματος τής "νεοβυζαντινής αναβίωσης".

Η διακόσμησή του με στοιχεία τού Οθωμανικού Μπαρόκ σε συνδυασμό με σύμβολα από την Βυζαντινή παράδοση έγινε κυρίως με τη μαρμαρική τέχνη, τη γυψοτεχνία και τα έγχρωμα τζάμια στα ανοίγματα. 
Ο ναός τής Μυρτιδιώτισσας είναι δείγμα τής  αρχιτεκτονικής τάσης  τής "νεοβυζαντινής αναβίωσης" (τού 19ου- αρχών 20ού αιώνα), τής επιστροφής στα βυζαντινά πρότυπα, με την σταδιακή  απομάκρυνση  από τον κυρίαρχο κλασικισμό, προκειμένου  να  στοιχειοθετηθεί η ιστορική συνέχεια τού έθνους μέσω τού Βυζαντίου. 
 
 

 SUMMARY 

The small yet magnificent church of Panagia Myrtidiotissa, built by Ioannis Sideris, marks the period of prosperity and industrial development in Karlovasi of Samos that began in the second half of the 19th century and lasted until the incorporation of Samos into the Greek State. This is the period of the Semi-Autonomous Principality under the suzerainty of the Ottoman Porte. The town is embellished with new public buildings, mansions belonging to the upper bourgeoisie, churches, and significant infrastructure projects that modernize Karlovasi. Industries such as tanning, tobacco processing, and winemaking flourish, alongside trade. At the same time, labor mobilizations seek to improve the wretched working conditions of the tannery workers and the destitute lives of their families.

The church of Panagia Myrtidiotissa was built on the exact site of an older, dilapidated chapel of the same name—a fact that confirms the arrival of settlers from Kythira on Samos in 1715. Samian historians (Kritikidis and Stamatiadis) dated the construction of the original chapel to around 1715, a time when the Ottoman Admiral  Janum  Hodza   conquered Lefkada and Kythira. Many people from Kythira left their homeland, seeking a better future elsewhere. The migration and settlement of people from Kythira—including merchants, seafarers, and craftspeople—took place during the 17th and 18th centuries, as well as in the second half of the 19th century, toward the major economic and industrial centers of the era—such as Smyrna, the coast of Asia Minor, and Samos, which was flourishing at the time.

Grain shortages, prolonged droughts on Kythira, low domestic wheat production due to barren soil, high costs, and a lack of funds to purchase grain were the primary causes of the frequent famines that afflicted the island up until the 18th century. The periods 1544–1545, 1562, 1603–1605, 1647, 1649, 1666–1673, and 1719–1720 stand out as significant milestones in this scourge of famines, which forced the inhabitants to leave their homeland in order to survive.The phenomenon of the island becoming deserted due to famine—exacerbated by the appearance of Turkish vessels and pirate raids—was a frequent occurrence. At the same time, deadly epidemics further depleted the population.  The inhabitants placed their hopes for salvation from the plagues and famines that afflicted the island—from at least the 16th century through the 19th century—in the Virgin Mary Myrtidiotissa, the matron saint and protector of Kythira.

The old chapel, dedicated to the Virgin Mary Myrtidiotissa, was demolished to make way for the construction of the new church. It bears an inscription featuring the name of the founder, Ioannis Sideris, and the architect, Panos Diakostamatis (known in Samos and Kastellorizo), along with the date 1901. It is a small, single-aisled, cross-in-square church with three apses and a dome—a delicate, exquisite structure reminiscent of Byzantine-style ecclesiastical architecture. The cross-in-square, three-apsed, domed church—a well-known architectural type in ecclesiastical building—became widespread during the 11th and 12th centuries and remained very common throughout the post-Byzantine period.

In addition to the central dome, the church is adorned with three smaller, secondary domes; these are arranged in a row on the western side of the structure—positioned above the entrance and over the corner compartments of the rudimentary narthex (pronaos). The central dome rests upon the square central space of the transept, supported by four pendentives (spherical triangles) that bridge the corners of the intervening arches. The church is illuminated by triforate openings within the apsidal recesses (conchs) and by diaphragm-style clerestory windows set into the side walls. The structure features shallow blind arches—purely decorative in nature—across all its walls. These walls are constructed using a combination of dressed stones and flat bricks; the alternating materials create a distinctive aesthetic effect. In more recent times  the bricks of the walls were grouted together and the mortar was painted white, in an attempt to repair the wear of the bricks but also with an obvious intention of "beautification". The result, which generally looks "original" (and we could say loud), nevertheless alters the Byzantine character of the church, especially given that it is an example of the "Neo-Byzantine revival".

The building is adorned with elements of the Ottoman Baroque style, integrated with symbols drawn from the Byzantine tradition—achieved primarily through marblework, decorative plasterwork, and colored glass set within the openings.

RΕSUME

Le petit et en même temps majestueux temple de Panagia Myrtidiotissa, construit par Ioannis Sideris, marque la période de prospérité et de développement industriel de Karlovassi, qui commence dans la seconde moitié du XIXe siècle jusqu'à l'intégration de Samos à l'État grec. C'est la période de la Principauté semi-autonome sous la souveraineté de la Sublime Porte Οttomane. La ville s'embellit de nouveaux édifices publics, de maisons de maître de la haute bourgeoisie, d'églises et d'importants travaux publics qui modernisent Karlovassi. Les tanneries, l'industrie du tabac, la viticulture et le commerce se développent. En parallèle, des mouvements de grève cherchent à améliorer les conditions de travail déplorables des ouvriers tanneurs et la vie misérable de leurs familles.

L'église de Panagia Myrtidiotissa a été construite à l'emplacement exact d'une autre petite chapelle du même nom, plus ancienne, qui confirme l'arrivée de colons cythéréens à Samos en 1715. Les historiens samiens (Kritikidis et Stamatiadis) ont situé chronologiquement la construction de cette chapelle vers 1715, lorsque l'amiral ottoman Djanum Khodja a conquis Leucade et Cythère. De nombreux Cythéréens ont alors quitté leur terre natale à la recherche d'un avenir meilleur ailleurs. Le déplacement et l'installation de migrants cythéréens ont eu lieu au cours des XVIIe et XVIIIe siècles, suivis par l'arrivée de commerçants, de marins ou d'artisans durant la seconde moitié du XIXe siècle vers les grands centres économiques et industriels de l'époque — tels que Smyrne, les côtes de l'Asie Mineure et Samos, alors en pleine expansion.y

La pénurie de blé, les sécheresses prolongées à Cythère, la faible production locale de blé due à l'aridité du sol, le coût élevé et le manque d'argent pour en acheter étaient les causes principales des famines fréquentes qui frappaient l'île jusqu'au XVIIIe siècle. Les périodes 1544-1545, 1562, 1603-1605, 1647, 1649, 1666-1673 et 1719-1720 constituent des jalons de ce fléau de la famine qui contraignait les habitants à l'expatriation pour survivre. Le phénomène de dépopulation de l'île à cause de la faim, combiné à l'apparition de navires turcs et aux raids de pirates, était très fréquent. En même temps, des épidémies mortelles décimaient la population. C'est en Panagia Myrtidiotissa (Notre-Dame des Myrtes), sainte patronne et protectrice de Cythère, que les habitants plaçaient leurs espoirs et attribuaient leur salut face aux épidémies et aux famines qui ont frappé l'île du XVIe (au moins) jusqu'au XIXe siècle.

La vieille chapelle, dédiée à la Vierge Myrtidiotissa, a été démolie afin de construire son nouveau sanctuaire. Celui-ci porte une inscription avec le nom du fondateur Ioannis Sideris, de l’architecte Panos Diokostamatis (connu à Samos et à Kastelorizo) et la date de 1901. C’est une petite église (d’environ 9,93x6,86) à une nef unique, à trois absides, cruciforme, avec une coupole, un petit chef-d’œuvre qui rappelle l’architecture ecclésiastique de style byzantin. La croix à trois absides avec coupole, un type architectural très connu dans la construction des églises, s’est généralisée au 11e et 12e siècle et était très répandue pendant les périodes post-byzantines.En plus de la coupole centrale, l’église est décorée de trois autres petites coupoles secondaires, de petite circonférence, placées en ligne à l’ouest du bâtiment, au-dessus de l’entrée, et au-dessus des compartiments angulaires du narthex rudimentaire. La coupole centrale repose, à l’intérieur de l’espace carré de la nef transversale, sur quatre "piliers". Le temple est éclairé par des ouvertures trilobées dans les chœurs (absides) et par des lanterneaux de type diaphragme sur les murs latéraux. Il présente également de faibles arcs aveugles à caractère décoratif sur tous les murs, construits avec un mélange de pierres brutes et de briques pilées, des matériaux qui alternent et donnent un effet esthétique caractéristique. À des époques plus récentes, les briques des murs ont été rejointoyées entre elles et le mortier a été peint en blanc, dans une tentative de réparer les dommages des briques mais aussi avec une intention évidente d’« embellissement ». Le résultat, qui apparaît généralement comme « original » (et même flamboyant, dirions-nous), ne cesse d’altérer le caractère byzantin de l’église, et surtout celui d’un exemple de la « renaissance néo-byzantine ».

Sa décoration avec des éléments du baroque ottoman, combinée à des symboles de la tradition byzantine, a été réalisée principalement avec de la sculpture sur marbre, du plâtre décoratif et des vitraux colorés dans les ouvertures.

L'église de Myrtidiotissa est un exemple de l'orientation architecturale de la « renaissance néo-byzantine » (du XIXe au début du XXe siècle), du retour aux modèles byzantins, avec un éloignement progressif du classicisme dominant, afin de cimenter la continuité historique de la nation à travers Byzance.

                                                                          . .

 

Διάφορα στοιχεία αντλήσαμε από: Χ.Α. "Το παράκτιο βιομηχανικό Καρλόβασι"   

(ΜΕ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ: - Βακιρτζής, Ι. (2007) Ιστορία της Ηγεμονίας της Σάμου 1834-1912, Αθήνα: Γ.Α.Κ. – Αρχεία Νομού Σάμου. - Πρακτικά Συνεδρίου "Καρλόβασι Σάμου: ένα νησιωτικό, εμπορικό και βιομηχανικό κέντρο στο ανατολικό Αιγαίο" (2007) Αθήνα: Δήμος Καρλοβασίων, Γ.Α.Κ. - Αρχεία Νομού Σάμου. -Σεβαστάκης, Α. (1995) Ιστορικά Νέου Καρλοβάσου 1768-1840, Αθήνα: Πνευματικό Ίδρυμα Σάμου “Νικόλαος Δημητρίου”. -Σταματιάδης, Ε. Ι. (1886) Σαμιακά, ήτοι ιστορία της νήσου Σάμου από των παναρχαίων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς, τόμ. 1-5, Σάμος: Ηγεμονικό τυπογραφείο. -Χατζηγεωργίου, Στ. (Γαλάνης) (2002) Συνδικάτα. Το εργατικό κίνημα των βυρσοδεψεργατών Καρλοβάσου Σάμου 1899-1947, Αθήνα: Εκδόσεις Υπερόριος.

 

1 και 2-  Κιλουκιώτης Ιωάννης "Η Βυρσοδεψία στο Καρλόβασι Σάμου"

3- Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης «Επιστολιμαία διατριβή περί Ιωσήφ Γεωργειρήνου αρχιεπισκόπου Σάμου (1666-1671), Σάμος 1892» Ιωσείφ Γεωργειρήνη “Περιγραφή τής παρούσης καταστάσεως τής Σάμου, , Ικαρίας, Πάτμος και Αθωνος” 1677 (υπήρξε Επίσκοπος Σάμου από το 1666 ως το 1671) Ιωσήφ Γεωργειρήνη "A description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos and Mount Athos"1677 

4(α)-  Ιωσήφ Γεωργειρήνη "A description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos and Mount Athos"1677

4(β)-  "Σάμος-  Πολιτιστική Πύλη τού Αρχιπελάγους τού Αιγαίου" Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού

5 και 6-  "Οι βυρσοδεψεργάτες της Σάμου και οι αγώνες τους" Μια ενδιαφέρουσα παρουσίαση από το Εργατικό Κέντρο, που κατέχει το αρχείο του ιστορικού σωματείου τους- https://www.rizospastis.gr/story.do?id=8720016 

7-  Eμμανουήλ Ι.Κρητικίδου  “Πραγματεία περί τής ερημώσεως και τού συνοικισμού τής Σάμου” Εν Ερμουπόλει Σύρου 1870

8-  Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης ""Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886.  (1835-1901) 

Ο Ε.Σταματιάδης περιέσωσε  στο έργο του την προσωπικότητα κάποιου Κωνσταντίνου Καταιβαίνη από τούς Φούρνους, "διδάκτορα τής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Δίδαξε στη Σάμο και στην Αθήνα σαν καθηγητής, και τώρα (περί το 1886) διατελεί γυμνασιάρχης τού Πυθαγορείου Γυμνασίου. Εξέδωσε συντακτικό τής ελληνικής γλώσσας, μάλιστα τής αττικής διαλέκτου, προς χρήσιν των Γυμνασίων και των ελληνικών σχολείων. Η πρώτη έκδοση έγινε στην Αθήνα το 1882 και η δεύτερη το 1884, εγκριθείσα από την ειδική εξεταστική -για τα βιβλία- επιτροπή".  

9-  ΠΕΤΡΟΣ ΚΟΡΦΗΣ "Εις Σάμον επτανησιακός χαιρετισμός" 

10- «Πείνα στα Κύθηρα(1666-1673)» ΟμάδαΣύνταξης-Σεπτέμβριος2021-https://kythera.news/peina-sta-kythira-1666-1673/ 

11 και 12 - Η Μαρία Γ. Πατραμάνη  "ΛΙΜΟΙ ΚΑΙ ΛΟΙΜΟΙ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑ. 'H στάση τών βενετικών άρχών και τού πληθυσμού (16ος-18ις αί.)"

13- Ε.Π.Καλλίγερου "Επιδημίες στα Κύθηρα. Μία σύντομη αναδρομή με την ευκαιρία της εμφάνισης του κορωνοϊού".  

14-  Μαρία Γ. Πατραμάνη  "ΛΙΜΟΙ ΚΑΙ ΛΟΙΜΟΙ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑ. 'H στάση τών βενετικών άρχών και τού πληθυσμού (16ος-18ις αί.)"  

15-  Μ.Γ.ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ- "Ναοί, Παρεκκλήσια και Λαϊκή Θρησκευτική Παράδοση στα Κουμέικα"

16-   ΠΕΤΡΟΣ ΚΟΡΦΗΣ "Εις Σάμον επτανησιακός χαιρετισμός"   

17- ΜΟΝΗ ΜΥΡΤΙΔΙΩΝ, Μοναστήρι, ΚΥΘΗΡΑ- https://www.gtp.gr/MoniMyrtidion 

18-   http://www.my-favourite-planet.de/english/europe/greece/dodecanese/kastellorizo/kastellorizo-photos-240.html 

 

   ΕΙΚΟΝΕΣ:

(α) & (β)  Ντίνου Κόγια  "Τροχιόδρομος Καρλοβασίων Σάμου 1905-1939"

(γ), (δ), (ε )  https://www.amapola.gr/kalithea/subcat/082.html

(ε2) & (ε3)  Χ.Α.  "Το παράκτιο βιομηχανικό Καρλόβασι" 

(στ) & (ζ)  Ντίνου Κόγια  "Τροχιόδρομος Καρλοβασίων Σάμου 1905-1939"

(η)  httpwww.samiakonvima.gr201812blog-post_475.html#  

(θ )  Ντίνου Κόγια  "Τροχιόδρομος Καρλοβασίων Σάμου 1905-1939"

(ι )  1920-httpswww.amapola.grkalitheasubcat082  

(κ), (λ), (μ), (ν)   Ντίνου Κόγια  "Τροχιόδρομος Καρλοβασίων Σάμου 1905-1939"

(ξ)  Από site Χρυσόστομου Γαλαθρή

(π) & (ρ)   Ιωάννης Ε. Κιλούκιώτης  "Η Βυρσοδεψία στο Καρλόβασι Σάμου"

(σ)  https://visitnorthaegean.gr/route-guide/i-vyrsodepsia-sto-karlovasi/

(τ)  Ντίνος Θ.Κόγιας- "ΣΑΜΟΣ 1862-1920 (φωτογραφίες και καρτ ποστάλ)".

(υ) Castle-of-Chora_Kythira_spathumpa 

(φ)  paleochora- httpswww.kastra.eucastlegr.phpkastro=paleohora

(χ)  paleochora- httpswww.kastra.eucastlegr.phpkastro=paleohora

(ψ) Καστρολόγος - Κάστρα της Ελλάδας- “Παλαιοχώρα Κυθήρων”- https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=paleohora

(ω) kastro-kato-horas-mylopotamos

(α΄) kastro-kato-horas-mylopotamos

(β΄) kastro-kato-horas-mylopotamos

(γ΄) httpswww.stathatos.netelcurationpanagiotis-fatseas-prosopa-ton-kythiron-1920-1938 

 (δ΄) & (ε΄) ΜΟΝΗ ΜΥΡΤΙΔΙΩΝ, Μοναστήρι, ΚΥΘΗΡΑ   https://www.gtp.gr/MoniMyrtidion

(στ΄) Σταμάτης Γούναρης 

(η΄) & (θ΄)  ιστότοπος  Ιεράς Μητρόπολης Σύμης, Τήλου, Χάλκης και Καστελλορίζου.https://www.iamm.gr/en/work/holy-church-of-saint-george-santrape/

(ι΄) ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΑΝΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΡΙΝΑΣ ΜΑΡΤΙΝΟΥ - httpswww.iamm.grworkieros-naos-agiou-georgiou-santrape 

(κ΄) httpswww.ertnews.grperifereiakoi-stathmoinotio_aigaioapokathistantai-i-santrapeia-scholi-kai-to-parthenagogeio-sto-kastellorizo  

ΛΟΙΠΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: Ι.Π.ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ 

                                                                        ..







Printfriendly