ΝΑΟΣ ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΟΝ "ΠΑΓΩΝΔΑ" (15ος αι.) ΚΑΙ ΑΓΙΟΣ ΜΑΚΑΡΙΟΣ ΝΟΤΑΡΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ "ΜΥΛΟΙ" ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ

Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - 2023

  

ΝΑΟΣ  ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ  ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΟΝ  "ΠΑΓΩΝΔΑ" (15ος αι.)

ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ28/32838/891/23-9-1996 - ΦΕΚ 935/Β/10-10-1996

"Χαρακτηρισμός του κωδωνοστασίου του I.Nαού Γέννησης του Xριστού στον Παγώνδα Σάμου ως ιστορικού διατηρητέου μνημείου αφού πρόκειται για αξιόλογο δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής των αρχών του 19ου αιώνα... είναι εξ ολοκλήρου μαρμάρινο, περίτεχνο στην κατασκευή και αποτελείται από δύο στάσεις και το φανάρι

Βρίσκεται μέσα στον οικισμό. Θεωρείται από τις παλαιότερες εκκλησίες τού Παγώνδα. Ο Μητροπολίτης Ιωάννης την τοποθετεί στον 15ο αιώνα. Είναι απλή δίκλιτη με δρομικά θολοσκεπή κλίτη. Σύμφωνα με τον Κ. Παπαϊωάννου τα μήκη των κλιτών είναι ίσα με εσωτερική διάσταση 14,00 μ., αλλά ως προς τα πλάτη το μεν νότιο κλίτος έχει πλάτος 4,75μ. ενώ το βορινό 3,10μ..Το ύψος δε των θόλων  ως την κορυφή τους  είναι 6,00μ.  και  6,75μ. αντίστοιχα. Τα κλίτη μεταξύ τους επικοινωνούν με τέσσερα ανοίγματα στον ενδιάμεσο τοίχο και με ογκώδεις κτιστούς πεσσούς ανάμεσά τους. Τα δύο μεσαία είναι ισομεγέθεις καμάρες. Το Ιερό τού νοτίου κλίτους είναι τρίεδρο εξωτερικά και ημικυκλικής κάτοψης εσωτερικά. Αυτό τού βορείου τοίχου είναι πολύ μικρό και εξωτερικά μόλις προεξέχει τού τοίχου. Οι κόγχες  των δύο Ιερών πλαισιώνονται από τις κόγχες τής Πρόθεσης και τού Διακονικού και φέρουν στο κέντρο φωτοθυρίδες. Ο ναός φωτίζεται από δύο παράθυρα σε κάθε πλάγιο τοίχο κι από ένα κυκλικό φεγγίτη πάνω από κάθε κόγχη Ιερού.  Υπάρχουν ακόμη δύο παράθυρα ψηλά στον δυτικό τοίχο  κι ένα στο άκρο τού βορινού.

Αποτύπωση Κ.Παπαϊωάννου - Π.Βασιλάκη- 1957 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Τα δύο κλίτη κατ΄εκτίμηση τού Κ.Παπαϊωάννου δεν κτίσθηκαν κατά την ίδια φάση. Φαίνεται πως το βορινό  είναι το παλιότερο και είναι αφιερωμένο στην Αποτομή Ιωάννου Προδρόμου. Η ασυνήθιστη  θέση τής εισόδου τού ναού από τα νότια οφείλεται στο πρανές τού εδάφους στη  δυτική πλευρά. Η μικρή νότια αυλή - περιγράφει ο Κ.Π.- μπροστά από την είσοδο τού ναού, κλείνεται σήμερα από μια σχετικά νεότερη διώροφη στοά μέσω τής οποίας γίνεται η πρόσβαση στο γυναικωνίτη και που ίσως να ανήκει στην ίδια φάση με  με αυτόν. Η στοά είναι από ξυλοκατασκευή και με τοξωτά ανοίγματα από τσατμά στην όψη, τα οποία παλαιότερα ήταν ανοιχτά, τα τελευταία χρόνια δε κλείστηκαν με υαλοστάσα. Ο γυναικωνίτης, έντεχνης ξυλοκατασκευής, αναπτύσσεται στα δυτικά άκρα των δύο κλιτών ο οποίος μάλιστα στο νότιο είναι διώροφος.

 

(α) Η νότια πλευρά από Φωτ.. Κ.Π

Αξιόλογα είναι επίσης τα ξυλόγλυπτα, μερικώς επιχρυσωμένα τέμπλα των δύο κλιτών. Ο Μητροπολίτης Ιωάννης Παπάλης σχετικά με  τις εικόνες τού ναού  αναφέρεται σε επιγραφές των αγιογράφων όπου εντοπίζουμε τον "μάστορα Ιωάννη Κουσαντιανό 1814", καθώς και τον  Χρυσοφή Θεόδωρο Δροσινό τον Χίο στα 1863. Για τον Ιωάννη  Κουσαντιανό σημειώνουμε ότι ο ίδιος υπογράφει το 1786 στον ναό τής Μεταστάσεως Αγίου Ιωάννου  Θεολόγου Βουρλιωτών, το 1815 στον ναό τής Κοιμήσεως Θεοτόκου Πύργου, ενώ το 1815 επίσης, ο Μαϊστορας Ιωαννάκης Κουσαντιανός υπογράφει σε εικόνα τού ναού τής Γεννήσεως τού Χριστού- Αγίου Ελευθερίου Μυτιληνιών

Ο ναός τοιχογραφήθηκε το 1810 από τον Ιω. Λύδη από τη Χίο. Ο Μητροπολίτης Ιωάννης αναφέρει την ύπαρξη συμφωνητικού τού παραπάνω αγιογράφου στις 26 Ιουλίου 1810. Περί το 1960/1965 ήδη σώζονταν δυστυχώς ελάχιστες τοιχογραφίες. Χαρακτηριστική θεωρείται η τοιχογραφία που παριστάνει τον Κάιν να φονεύει τον αδελφό του ΄Αβελ.

"Πολύ σημαντικό (κατά τον Κ.Παπαϊωάννου) είναι το μαρμάρινο (στο πνεύμα τής νησιώτικης μαρμαρογλυπτικής) διώροφο καμπαναριό που εδράζεται πάνω σε  εξωτερική κτιστή καμάρα. Οι αρμονικές αναλογίες, η πλούσια διακριτικά  εκλεπτυσμένη διακόσμηση μπορεί ίσως να το αξιολογήσουν ως το καλύτερο τού είδους του στο νησί". 

 

(β) το καμπαναριό τού μαστρογιάννη

Κτίσθηκε το 1805 όπως μαρτυρείται από συμφωνητικό έγγραφο τής 29ης Δεκεμβρίου 1805 μεταξύ τού λιθοδόμου Μαστρο Ιωάννη  γιού τού Παπακωνσταντή από την Καστανιά, καθώς και των Ιερέων και των νοικοκυραίων -- προϊσταμένων τού ναού τής Γεννήσεως τού Χριστού. Σ΄αυτό βεβαιώνει ο Μαστρο Ιωάννης για την εργασία που θα κάνει μαζί με τον μαθητή του τόσο για το κτίσιμο όσο και για τα μάρμαρα και ορίζει 70 παράδες "ημεροκάματον". Ζητά δε να τους παρέχει η εκκλησία φαγητό και οικήματα για να εργάζονται και να διαμένουν. "..Υποσχόμεθα δε και να δουλεύσωμεν το ρηθέν καμπαναριό τής ιεράς αυτής εκκλησίας, χωρίς κανέναν δόλον και με όλην μας την τέχνην, ηδέ και κάμωμεν δόλον ή σφάλμα εκούσιον  να έχωμεν την κατάραν τού εν σπηλαίω και φάτνη γεννηθέντος Κυρίου ημών Ιησού Χριστού υιού τού Θεού και τών λειτουργούντων αυτώ ιερέων. Όθεν διά δήλωσιν αμφοτέρων το παρόν εμμάρτυρον γέγραπται.  1805 Δεκεμβρίου 29 μαστρογιάννης".  

 

Επονται κι άλλες δέκα υπογραφές 

 

  

Εικόνες: (α),(β) Κ.Παπαϊωάννου

 

ΑΓΙΟΣ ΜΑΚΑΡΙΟΣ ΝΟΤΑΡΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ  "ΜΥΛΟΙ"

Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - 2021

"Χαρακτηρισμένος ναός  ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο: .ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ28/17732/685/12-6-1998 - ΦΕΚ 741/Β/20-7-1998

Πρόκειται για ναό του τύπου του συνεπτυγμένου εγγεγραμμένου σταυροειδούς με τρούλο ( τύπος που παραπέμπει σε ναούς τού  17ου αιώνα).

 

  

 Αγιος Μακάριος Μύλων- Δυτική όψη

Κοντά στο χωριό Μύλοι, Βορειοανατολικά των Σπαθαραίων, υπάρχει ναϋδριο προς τιμήν τού Αγίου Μακαρίου τού Νοταρά. Παρουσιάζει ομοιότητα (εξωτερικά) με τον ναό των Τριών Ιεραρχών Σπαθαραίων. Ανήκει στον δρομικό θολοειδή μονόκλιτο τρουλαίο τύπο που η διάρθρωση των στεγών τον προσομοιάζει με τον αρχιτεκτονικό τύπο τού εγγεγραμμένου σταυροειδούς, συνεπτυγμένης μορφής.

Από τον Α.Θεοδωρόπουλο πληροφορούμαστε ότι ο ναϊσκος τού Αγίου Μακαρίου των Μύλων κτίστηκε γύρω στα 1820/25   από τον  Θεσσαλό μοναχό Κωνστάντιο, πνευματικό τέκνο τού Αγίου Μακαρίου.
"Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται από την επιγραφή «ΚΟΝCTATIΩΝ ΚΩSΑΝΤΙΟ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ 1822» που φέρει το ασημένιο πουκάμισο της εφέστιας και θαυματουργής εικόνος του Αγίου Μακαρίου, η οποία φυλάσσεται στον ιερό ενοριακό ναό του Αγίου Χαραλάμπους Μύλων. Αξιοσημείωτο είναι ότι το 1830 σε απογραφή των κληρικών της Σάμου αναφέρεται ο μοναχός Κωνστάντιος ως κτήτωρ και κάτοικος του πλησίον των Μύλων εξωκκλησίου ο Άγιος Μακάριος». Το ιστορικό εκκλησάκι του Αγίου Μακαρίου των Μύλων είναι ο δεύτερος παλαιότερος ναός του Αγίου στην Ελλάδα. Ο Κωνστάντιος έκτισε ναϋδιο επίσης, στο χωριό Ελάτα Χίου το 1815, προς τιμήν τού Δασκάλου του. 

 

Η νότια όψη

Το κτιστό τέμπλο

 

 

 

 

 

 

 

  

O Άγιος Μακάριος ο Νοταράς (1731 - 1805)  ήταν  γόνος της οικογένειας των Νοταράδων και διετέλεσε  Αρχιεπίσκοπος Κορίνθου.  Η Σάμος, η Πάτμος, οι Λειψοί, η Ικαρία, η Χίος  υπήρξαν σταθμοί τής ιεραποστολικής  πορείας τού Αγίου Μακαρίου στο Αιγαίο. Στην Πάτμο ασκήτευσε από το 1778, κατόπιν πήγε στους Λειψούς και μετά στην Σάμο, όπου διέμεινε  στην περιοχή τού  χωριού Μύλοι  για κάποιο χρονικό διάστημα. Το 1782 επέστρεψε από τη Σμύρνη στη Χίο, όπου και πέθανε  το 1805. Φαίνεται λοιπόν ότι  τη Σάμο επισκέφθηκε ανάμεσα στα 1778 και 1782 και μάλλον κατά το 1780.  Υπήρξε   ένας από τούς αρχηγέτες τού Πνευματικού  Κολλυβαδικού  Κινήματος. Η  παρουσία του στη Σάμο και στην Ικαρία, αλλά και οι επιρροές τού Κινήματος  από τα γειτονικά νησιά τής Πάτμου και τής Χίου, δημιούργησαν στη Σάμο, στην Ικαρία και στους Φούρνους μια πλούσια κολλυβαδική παράδοση.

 

 Πηγή: Αριστείδης Γ. Θεοδωρόπουλος Εκπαιδευτικός  - Φωτογραφίες:  Α. Θεοδωρόπουλος