ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ ΠΑΓΩΝΔΑ ΣΤΗ ΝΟΤΙΟ ΣΑΜΟ (1800)

Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - 2026

ΥΑ ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/Β1/Φ28/ΚΗΡ/17392/648/8-5-1998 - ΦΕΚ 490/Β/22-5-1998 - Χαρακτηρισμός Ιερού Ναού Ζωοδόχου Πηγής στον Παγώνδα Σάμου ως ιστορικού διατηρητέου μνημείου

Το μοναστηράκι στο περιβάλλον του -Φ.2014 Ι.Π.Παραφέστα

Κτίστηκε το 1800 νοτιοδυτικά τού οικισμού "Παγώνδα", στη διαδρομή για τούς "Σπαθαραίους". 

Ιδρύθηκε από τον ιερομόναχο Βενιαμίν που είχε έρθει από τα  Ιεροσόλυμα, από τον Πανάγιο Τάφο. Μετά τον θάνατό τού  Σιναϊτη οι συγγενείς του υποχρεώθηκαν εκ των πραγμάτων να το αφιερώσουν με όλη την περιοχή του στην Ελληνική  Σχολή τής Χώρας¹.  

Αργότερα, ανέλαβε ως ηγούμενος επί πέντε χρόνια (1819 ως 1824) ο Νεόφυτος Δρίνης (ο μετέπειτα κτήτορας τής Νέας Μονής Ζωοδόχου Πηγής (τής Αγίας Τριάδος) κοντά στους Μυτιληνιούς ². 

Ο Νεόφυτος Δρίνης (1778-1854), ήταν καλόγερος στη Μονή Ζωοδόχου Πηγής στο Ντομούζ-Μπουρνού, στο Ακρωτήριο "Πράσσο".  Έκτισε,  νεαρός ακόμα (λίγο πριν το 1797), τον ναό τού Τιμίου Προδρόμου κοντά στη Μονή Ζ.Π. και εμόνασε εκεί, πιθανώς μέχρι το 1806 . Το γεγονός όμως τής προσέλκυσης κι άλλων μοναχών, καθώς και πολλών προσκυνητών που εκκλησιάζονταν στο νέο κάθισμα, προκάλεσε την αντιζηλία τού Ηγουμένου τής κυρίαρχης Μονής και την παρέμβαση τού Πατριάρχη, Ο Ν. Δρίνης αποχώρησε  από το Ντομούζ-Μπουρνού (ίσως περί το 1815) και  ασκήτευσε επί τέσσερα χρόνια στην περιοχή τής μετέπειτα  Μονής τής Αγίας Τριάδος Μυτιληνιών, στη θέση "Κατραφίλια", όπου υπήρχε ερειπωμένος ναός τής Αγίας Τριάδος. Διετέλεσε για μια πενταετία   Ηγούμενος στη Μονή Ζωοδόχου Πηγής τού χωριού "Παγώνδας". Κατόπιν, επέστρεψε στη θέση "Κατραφίλια" και αγόρασε το μικρό εκκλησάκι τής  Αγίας Τριάδος.  Ίδρυσε   το μοναστήρι τής Νέας Ζωοδόχου Πηγής (ή Αγίας Τριάδος), ξεκινώντας την ανέγερση κελιών το 1824, με τη βοήθεια δύο άλλων συμμοναστών του από τον Παγώνδα,  Πέθανε την Τετάρτη 5 Ιανουαρίου 1854 σε ηλικία 76 ετών, μετά από βαρείς τραυματισμούς που υπέστη από ληστές που επέδραμαν στην Μονή ³. 

 

(α)Έγγραφο  Κυρίλλου για την εκλογή τού Δρίνη-1819

 

 

Σε  έγγραφο τής 1ης Δεκεμβρίου 1819 -που  επικυρώθηκε από τον Αρχιεπίσκοπο Σάμου Κύριλλο, τους επιτρόπους του νησιού και της Σχολής τής Χώρας- αναφέρονται μεταξύ άλλων τα παρακάτω: 

ότι ο Νεόφυτος συνέστησε κοινοβιακό το μοναστήρι.  Οι μοναχοί υποχρεούνται να αφιερώνουν όλη την περιουσία τους στη Μονή. Σε περίπτωση αποβολής τους, προβλέπεται η επιστροφή ενός ποσοστού. 

Ότι η Μονή συνδέεται άμεσα με τη Σχολή τής Χώρας. Οι αδερφοί οφείλουν να καταβάλλουν ετήσιο ποσό (πάκτο) 100 γροσίων στη Σχολή. Οι δωρεές ακινήτων προς τη Μονή να πωλούνται και τα χρήματα δίνονται στη Σχολή. Ο κανονισμός αποσκοπεί στην αποφυγή κληρονομικών διεκδικήσεων από τους συγγενείς του Βενιαμίν. 

Ότι έθεσε  κανόνες στους αδερφούς να μην έχουν υποτακτικούς μικρότερους των 18 ετών  και  να μην εισέρχονται γυναίκες στην Μονή.  

Ότι η  Μονή ως κτήμα τής Σχολής τής Χώρας και μη υποκείμενη σε κάποια άλλη Μονή, θεωρείται εύλογο να υποστηρίζεται από τη  Σχολή και  τούς Προεστούς και να μην ενοχλείται από τους εκάστοτε Αρχιερείς. Ωστόσο,  η αδελφότητα θα προσέφερε εθελοντικά 50 γρόσια, σε κάθε νέο Αρχιερέα.

(β) Ο ναός βορειοδυτικά και κάποιο παλιό κτίσμα περί το 1960 (;)

 

(γ)  Πύλη εισόδου και διάκοσμος

 

 

 

 

 Κατά τη δεκαετία τού 1960, ο Ιωάννης Παπάλης διαπίστωνε ότι ο βυζαντινού ρυθμού ναός διατηρείτο σε πολύ  καλή  κατάσταση όπως και τα δύο ή τρία κελιά. Φαίνεται πως οι φωτογραφίες (β) και (γ) απεικονίζουν την τότε κατάσταση.

 

Το μαρμάρινο υπέρθυρο τής εισόδου φέρει ανάγλυφες παραστάσεις και σκαλισμένο σταυρό. Υπάρχει και η εξής επιγραφή: "Νεώς πέπηγμαι χειρί εκ βάθρων όλως Βενιαμίν θύτου γέας τού Πέλοπος οικήτορος Κύριον εκπορεσάμην αγνήν άνασαν Πηγήν τήν Ζωοδόχον 1800(;) Μαϊου 8".  ⁴ 

Ήτοι: Αυτός ο ναός κατασκευάστηκε εκ βάθρων από τα χέρια τού Ιερέα Βενιαμίν κατοίκου τής γης τού Πέλοπος (Πελοποννήσου), με τη χάρη τού Κυρίου, για την αγνή Κυρά τής Ζωοδόχου Πηγής. 1800(;) Μαϊου 8

 

Έξω από τον ναό σώζονταν κτισμένος πύθος  με κρουνό. Δύο, τέλος, μαρμάρινοι μικροί λέοντες ήταν τοποθετημένοι κοντά σε έναν τοίχο. Η είσοδος στον νάρθηκα κοσμείται με ωραίο τοξωτό θύρωμα με περίτεχνη μαρμαρόγλυπτη διακόσμηση.  Στο σημείο αυτό είναι εντοιχισμένη και η κτητορική επιγραφή 

 Ο ναός τής Ζωοδόχου Πηγής-Φ.2014 Ι.Π.Π.

 

 

 

 Ανακαινισμένο κτίσμα & ίχνη παλιών κελιών-Φ.2014 Ι.Π

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

Ανήκει στο τύπο τού τρίκογχου τρουλαίου ναού (αγιορείτικου τύπου με χορούς) με νάρθηκα ενταγμένο εξ αρχής στον ναό. Αποτελούσε το καθολικό μικρού μοναστηριού από το οποίο δεν σώζονται πλέον τα παλιά κτίσματα. 

Σύμφωνα με την αποτύπωση Κ.Παπαϊωάννου- Π.Βασιλάκη έχει εσωτερικές διαστάσεις 2,50Χ6,10μ. και ύψος ως την κορυφή τού θόλου 3,35μ.   Η διαμόρφωση της κόγχης του ιερού που δεν εξέχει από τον εξωτερικό τοίχο είναι ασυνήθιστη. Ο θόλος προεκτείνεται δυτικά και δημιουργείται εκεί ο νάρθηκας. Εκεί, στην είσοδο τού νάρθηκα βρίσκεται το ωραίο θύρωμα με την περίτεχνη μαρμαρόγλυπτη διακόσμηση που υποβαστάζεται από δύο  μαρμάρινους παραστάτες με ανάγλυφα επίκρανα. Στο σημείο αυτό είναι εντοιχισμένη και η κτητορική επιγραφή. Επάνω από το θύρωμα υπάρχει ωραιότατη δίλοβη κόγχη που δημιουργείται εκτός τού τοίχου (προεξέχει). Τα δύο μέρη χωρίζονται από ένα κολονάκι με επίκρανο. Δύο ακόμα κολονάκια κοσμούν τις εξωτερικές πλευρές των κογχών. Είναι έντονα οξυκόρυφες, στοιχείο γοτθικής αρχιτεκτονικής, διαδεδομένο κατά πολύ στη Δωδεκάνησο. 

Στο  Φ.Ε.Κ. τού 1998 ανακήρυξης τού ναού ως διατηρητέου μνημείου αναφέρεται: "Χαρακτηρίζουμε τον Ιερό Ναό Ζωοδόχου Πηγής στον Παγώνδα Σάμου ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο, διότι αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της νησιωτικής αρχιτεκτονικής των αρχών του 19ου αιώνα και μαρτυρεί τη διάδοση του αγιορείτικου τύπου ναών στα νησιά του Αιγαίου". 

ΑΠΟΤΎΠΩΣΗ Κ.ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ- Π. ΒΑΣΙΛΑΚΗ- 1957  

 

 

Το δάπεδο είναι στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες και στο κέντρο υπάρχει ομφάλιο με δικέφαλο αετό. Πάνω από το ανώφλιο της εξώθυρας ήταν εντοιχισμένα τρία μικρά μαρμάρινα κεφάλια λιονταριών λαϊκής τέχνης, από τα οποία  σώζονταν μόνο τα δύο, το ένα in situ και το άλλο φυλάσσονταν σε παρακείμενο βοηθητικό χώρο. Πλάκες με λιθανάγλυφη διακόσμηση είναι τοποθετημένες στο Βήμα της Ωραίας Πύλης και αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα περίτεχνης λαϊκής γλυπτικής των αρχών του αιώνα".
Μετά τον σεισμό τού 1904 έγινε αντισεισμική ενίσχυση των τοίχων τού κτίσματος με μεταλλικούς ελκυστήρες. Τέλος, ο ναός (το 2014) ήταν επικαλυμμένος με ακανόνιστες σχιστόπλακες εκτός τού  τρούλου που είχε επιστρωθεί με τσιμέντο ή κάποιο μονωτικό υλικό.

(δ) Ο ναός σήμερα (2026) μετά από εργασίες συντήρησης.   

 

Σήμερα (2026), οι στέγες από σχιστόπλακες  επικαλύφθηκαν (όλες πλέον) με το ίδιο υλικό που είχε χρησιμοποιηθεί για τον τρούλο. Η εργασία αυτή θα έδωσε προφανώς τη λύση για τη στεγανοποίηση τού ναού. Χάνει όμως αυτός, σταδιακά, την αρχική του μορφή, την αυθεντικότητα και την γραφικότητά του. Ήδη τα επιχρίσματα που προστέθηκαν παλιότερα, τυποποίησαν την  ακατέργαστη, αλλά πιο ενδιαφέρουσα επιφάνεια των τοίχων. Ο ναϊσκος εξ αρχής είχε κτιστεί με εμφανή αργολιθοδομή (με άξεστους ή ημιάξεστους λίθους) όπως και πάρα πολλά άλλα εκκλησάκια, και σε παλαιότερους ασφαλώς χρόνους. Γι αυτά υπήρχε η συνήθεια τού ασβεστώματος, ώστε να εξωραϊζονται οι τοίχοι και να καλύπτονται οι ατέλειές τους. Ωστόσο, το ψυχικό "πλησίασμα" τού ανθρώπου  στη θέα αυτών των κτισμάτων ήταν έντονο, κάτι που  μπορούμε και στους σημερινούς καιρούς να το νιώσουμε. Είναι αλήθεια ότι στην Αρχιτεκτονική η απλότητα είναι η απόλυτη ομορφιά. 

 

                                                                                     📚    

 (1)  Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης ""Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος, σ. 390 - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886. 

(2)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 – Ιωάννης Παπάλης (Διετέλεσε Επίσκοπος Σάμου από το  1948 ως 1967) 

 (3)  Ι. Π. ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ -ΜΟΝΗ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ  -1756-  ΣΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙΟ "ΠΡΑΣΣΟ"  ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ-2022 parafestareseatch.blogspot.gr 

(4)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 – Ιωάννης Παπάλης (Διετέλεσε Επίσκοπος Σάμου από το  1948 ως 1967) 

 Εικόνες: 

(α)   Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 – Ιωάννης Παπάλης 

(β)και (γ)  Κ.Παπαϊωάννου 

(δ) httpswww.facebook.com61575055745666posts%CE%B9%CE%B5%CF%81%CF%8C%CF%82-%CE%BD%CE%B1%CF%8C%CF%82-%CE%B6%CF%89%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%87%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%B7%CE%B3%CE%AE%CF%82-%CF%80%CE%B1%CE%B3%CF%8E%CE%BD%CE%B4%CE%B1-%CF%8