Η ΜΟΝΗ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΠΕΝΤΕ ΟΣΠΙΤΙΩΝ (ΤΟΥ 1586) ΣΤΗΝ Ν.Α. ΣΑΜΟ

 Ιωάννα Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - 2026

Κηρυγμένο Διατηρητέο μνημείο: Απόφ.κήρ. α) Φ.Ε.Κ 353/Β/1967 β) Φ.Ε.Κ 126/Β/1972

α) Ιστορικό διατηρητέο μνημείο και τόπος ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους ή ενδιαφέροντος από άποψεως αρχιτεκτονικής ή ιστορικής το καθολικό τής Μονής. (β) Χαρακτηρίζεται ως μνημείο η Ιερά Μονή Μεγάλης Παναγίας -  Φορέας προστασίας 2η Ε.Β.Α (Αθήνα) 

 

(α1) Η Μονή Μεγάλης Παναγίας 

 

Βρίσκεται στο δρόμο που συνδέει το χωριό "Κουμαραδαίοι" με το χωριό "Μύλοι" και προς τα δυτικά τού "Κάμπου τής Χώρας".  Ιδρύθηκε το 1586 από τούς Μοναχούς Νείλο και Διονύσιο που ήρθαν με άλλους ακολούθους τους κατά τον συνοικισμό στη Σάμο  από την περιοχή τού όρους "Λάτρος" τής Μικρασίας, από το Πες-Παρμάκι κοντά στο Παλατόβασι. Αρχικά εγκαταστάθηκαν στο Ηραίο, στο αρχαίο εκκλησάκι τού Αγίου Γεωργίου και στη συνέχεια λόγω των μεταξύ τους διενέξεων  και των ληστών μετακινήθηκαν στη θέση τής Μ.Παναγίας όπου έκτισαν πέντε μικρές καλύβες. 

Πενήντα μέτρα ανατολικά τού σημείου όπου βρέθηκε κεραμική εικόνα τής Θεοτόκου (σύμφωνα με την παράδοση) και νοτιοδυτικά τού καθολικού τής Μονής, έκτισαν οι Λατρινοί τον πρώτο ναϊσκο, των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου προ τού 1593. Βρίσκεται νοτιοδυτικά τού καθολικού τής Μονής (στο οποίο αναφερόμαστε ξεχωριστά, αμέσως παρακάτω). Στον μικρό ναϊσκο  σώζεται σε ξυλόγλυπτο παλαιό προσκυνητάριο αντίγραφο τού 1670 τής πρωτότυπης εικόνας η οποία κάηκε περί τα 1754. Το αντίγραφο τής εικόνας φέρει επιγραφή: "Δέησις τού δούλου τού Θεού Ιωάννου και τής Μαριγώς Σακκελαρίου Σάμου έτει 1670 Δεκεμβρίου 4. Χείρ Ιωάννου Δεκάρχου εκ τής αιχμαλώτου Κρήτης". Στο σημείο όπου βρέθηκε η εικόνα αναβλύζει αγίασμα, προσβάσιμο υπογείως με οκτώ βαθμίδες, όπου σε εντοιχισμένη πλάκα χαράχθηκε αργότερα  η παρακάτω επιγραφή: "1763 Ιουλίου 10 ετελειώθη αύτη η βρύσις δι΄εξόδων τού Σεραφείμ. παπα Γεώργιος Παριανός έκτισεν".  Άλλη παλαιότερη κρήνη τού 1701 βρίσκεται στον περίβολο τής Μονής με την παρακάτω επιγραφή: "1701 Νοεμβρίου 6 διά συνδρομών  Κων/νου Ναρλοκάου και πάντων τών αδελφών, ηγουμενεύοντος  Διονυσίου Ιερομονάχου διά χειρός μαστρο-Στεφανή".

Ο Ιωσείφ Γεωργειρήνης που διετέλεσε αρχιεπίσκοπος Σάμου από τον Οκτώβριο το 1666 έως  το 1671 αναφέρει στην Πραγματεία του περί τής Σάμου "Η Παναγία των πέντε Οσπητίων, όνομα δι΄ού ο απλός λαός νοεί το μοναστήριον τής ηυλογημένης Παναγίας τών πεντε Οσπητίων, διατρέφει εξήκοντα καλογήρους και κέκτηται εν Παγώνδι μικρότερον μετόχιον, εις αυτην υπαγόμενον. Το μοναστήριον τούτο δεν υπόκειται εις τον επίσκοπον, αλλ΄αμέσως εις τον πατριάρχην τής Κωνσταντινουπόλεως".

 

(α2)  Η κυρία είσοδος τής Μονής

 

Το νεκροταφιακό παρεκκλήσιο τής Μονής   είναι αφιερωμένο στον Άγιο Αντώνιο, με εικόνα τού αγίου τού 1751 και άλλες τού 18ου αιώνα. Ο θόλος του κτίστηκε από ορθογωνισμένους δόμους κατά το πρότυπο τού (προ τού 1476) ναού τού Αγίου Γεωργίου τού Φανερωμένου στο Καρλόβασι. Η αγιογράφισή του έγινε το 18ο αιώνα.  Παραπλεύρως τού νεκροταφειακού ναού κτίσθηκε μεταξύ  1871-1882. οίκημα για την εξυπηρέτηση των γυναικών από τον τότε Πλατανιώτη Ηγούμενο Ισίδωρο Κυριακόπουλο, ο οποίος είχε απαγορεύσει την είσοδο των γυναικών στη Μονή. 

(β2)  Το υπόγειο αγίασμα

(β1) Νεκροταφιακός ναός Αγίου Αντωνίου

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Στο συγκρότημα τής Μονής υπάρχουν ακόμα τρία παρεκκλήσια: το πρώτο βρίσκεται στον τρίτο όροφο τής ανατολικής πτέρυγας αφιερωμένο στον Άνθιμο Νικομηδείας και στους Δισμύρους μάρτυρες, το δεύτερο  παρεκκλήσιο βρίσκεται στην βορινή πτέρυγα, ενσωματωμένο στα κελλιά των μοναχών, αφιερωμένο στον Απόστολο και Ευαγγελιστή Ματθαίο και τοιχογραφημένο το 2006 και τέλος το τρίτο- αφιερωμένο στους Κτήτορες τής Μονής Διονύσιο και Νείλο- βρίσκεται στον πρώτο όροφο τής νότιας πτέρυγας και διαθέτει νάρθηκα με άγια λείψανα.

 

(γ) Η Μονή  το 1890

 

Κατά την πυρκαγιά τού 1754 χάθηκε και η βιβλιοθήκη τής Μονής. Όσα βιβλία σώθηκαν μεταφέρθηκαν στην Μονή Σταυρού κι από εκεί στην βιβλιοθήκη τής Μητρόπολης. Μεταξύ των λειτουργικών μόνον βιβλίων που απέμειναν στη Μονή σώζεται ένα Ευαγγέλιο τού 1745.  Κάποια Συγγίλια αναφέρονται στη Μονή τής Μεγάλης Παναγίας: τού 1663 τού Πατριάρχου Διονυσίου που επικυρώνει προηγούμενα ιδρυτικά έγγραφα των Πατριαρχών Τιμοθέου, Κυρίλλου και Παρθενίου, τού 1789 τού Νεοφύτου που απαρριθμούσε τα παρεκκλήσια και μετόχια τα ανήκοντα στη Μονή  και προσδιόριζε τον  πατριαρχικό, σταυροπηγιακό και αδούλωτο χαρακτήρα τής Μονής, τού 1797 τού Γρηγορίου που επικαλείται το Συγγίλιο τού 1789  επαναλαμβάνοντας τα εκκλησίδια και μετόχια τής Μονής και επιβεβαιώνοντας παράλληλα τον παραπάνω χαρακτήρα τής Μονής και  τέλος τού 1816 τού Κυρίλλου που σχετίζονταν με κλοπές και καταπατήσεις που έγιναν σε βάρος τής Μονής.

 

(ε)  Οψη προς την ανατολική πτέρυγα με τις στοές

 

(δ)  Το ηγουμενείο στην άκρη τής ανατολ. πτέρυγας

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(στ)  Αναπαράσταση τού εσωτερικού τής αυλής

 

 

 

 

Η Μονή τής Μεγάλης Παναγίας από το 1821 έως το 1834 ήταν το κρυσφύγετο τού Αρχιερέως Κυρίλλου, τού Λυκούργου Λογοθέτη και άλλων αρχηγών τής Επανάστασης. Εκεί έμεινε ο Λυκούργος (αφού εγκατέλειψε τον πύργο του στο Πυθαγόρειο) από την 10η ως την 19η  Μαϊου 1834 μαζί με τον Κύριλλο. Φεύγοντας από την Μονή και φτάνοντας  μέσω Κουμαραδαίων - Πύργου -Καρλοβασίου στην τοποθεσία ¨Σεϊτάνι" ανεχώρησαν από εκεί, πρώτος ο Λυκούργος  μαζί με άλλους Σαμίους για την Τήνο και στις 20 Ιουλίου ο Κύριλλος, με τελικό προορισμό, των περισσοτέρων απ΄αυτούς εξορίστων, τη Χαλκίδα. Διάφορα άλλα ιστορικά γεγονότα (περιγράφει ο Επαμ. Σταματιάδης στα Σαμιακά Β΄τόμος) διημείφθησαν στην Μονή νωρίτερα. Εδώ συγκεντρώθηκαν οι οπαδοί τού Λυκούργου και απεφάσισαν την έξωση τού Μώραλη. Εδώ τον Μάρτιο τού 1828 η  Γενική Συνέλευση των Σαμίων κατ΄εντολή τού Καποδίστρια εξέλεξε τούς επαρχιακούς Δημογέροντες με γενικό Διοικητή τον Λυκούργο Λογοθέτη κ.λ.π. Τέλος, ο Ιωάννης Βακιρτζής (Ιστορία τής Σάμου) γράφει ότι το 1834 περικυκλώθηκαν στη Μονή, από τον Χασάν Μπέη και δυο λόχους του, τα μέλη τής Επιτροπής και ο Γάλλος μεσολαβητής Μπρωά και συνελήφθησαν. Οδηγήθηκαν στην Τουρκική Ναυαρχίδα όπου υπέστησαν πολλά βασανιστήρια. Οι Τούρκοι στρατιώτες λεηλάτησαν στο μεταξύ τα κελιά τής Μονής.

 

                                                                               

(ζ)  Σκίτσο τού 1963 τής Μονής

 

Το γενικό σχήμα τού συγκροτήματος είναι ένα τετράπλευρο. Τα κτίσματα που φέρουν στοές αναπτύσσονται γραμμικά  γύρω από την αυλή στο κέντρο τής οποίας βρίσκεται το καθολικό τής Μονής. Οι πτέρυγες είναι διώροφες, ενώ τριώροφες είναι η ανατολική και τμήμα τής βορειανατολικής. Η νοτιοδυτική τέλος έχει ύψος τριώροφης πτέρυγας λόγω τού πρανούς εκεί τού εδάφους. Οι εξωτερικές διαστάσεις των πτερύγων σύμφωνα με τον Ι.Κουμανούδη που μελέτησε τη Μονή (περί το 1963;) κυμαίνονται περίπου ως εξής: δυτική=50μ., ανατολική=43,50μ., βόρεια= 43,50μ. και νότια=63,40μ., η συνολική δε επιφάνεια  τού συγκροτήματος ορίζεται σε 2.245 τ.μ. περίπου. Στο μοναστηριακό συγκρότημα υπήρχαν προς τις αυλές ανοιχτοί εξώστες που κλείστηκαν αργότερα με πλινθοδομές. ΄Ηταν συνδυασμός τοξοστοιχιών στους κάτω ορόφους και ξύλινων εξωστών στους επάνω, από τα πιο αξιόλογα (κατά τον Κ.Παπαϊωάννου) δείγματα τού είδους στην Ελλάδα. Ως προς την κατανομή των χρήσεων στο ισόγειο υπήρχαν οι βοηθητικοί χώροι, στους ορόφους τα κελιά, η Τράπεζα, παρεκκλήσιο και στην ανατολική πτέρυγα το ηγουμενείο. Τα κελιά τού α΄ορόφου, όμοια μεταξύ τους, διαθέτουν τζάκι και από δύο παράθυρα, είναι δε υπερυψωμένα κατά τρία σκαλιά ως προς το δάπεδο τής στοάς.

(η)  Η νεότερη είσοδος τής Μονής

 

(θ)  Η κύρια όψη από νοτιοδυτικά

(ι)  Η κύρια όψη από βορειοδυτικά

Ο  ανατολικός πυλώνας τής Μονής που οδηγεί στη νότια αυλή κατασκευάστηκε το 1762, σύμφωνα με επιγραφή στο υπέρθυρό της, μέσα σε κοίλη κόγχη (όπου υπάρχει και απεικόνιση   της Κοιμήσεως τής Θεοτόκου) : Έθεμελιώθη η παρούσα πύλη τής Μεγάλης Παναγίας τής επονομαζομένης τών πέντε οσπιτίων, ηγουμενεύοντος Ανθίμου ιερομονάχου και προηγουμενεύοντος Διονυσίου και γέροντος Κοσμά τών ιερομονάχων και πάσης τής εν Χριστώ ημών αδελφότητος εν έτει 1762 Νοεμβρίου 16 Ινδικτιώνος ι΄ δια χειρός Γεωργίου τού εν νήσου Πάρου" (ο Γεώργιος Παριανός γνωστός κι από τον ναό τής Παναγίας Μακρινής τού Κέρκη, τού Ιωάννου τού Κατσικά κ.λ.π.). Με την πύλη τής Μονής και τον μάστορα Γεώργιο ασχολήθηκε ιδιαίτερα ο Μαστρο- Αργύρης Πετρονώτης, Αρχιτέκτονας. Όσον αφορά τέλος την αρχική μικρή είσοδο τής Μονής στη νοτιοδυτική πλευρά της αυλής, αυτή προασπίζονταν από μια πυργόμορφη κατασκευή με πολεμίστρα.

(κ)  Η Μονή σήμερα από βορειοδυτικά

  

Η Μονή ανά τούς αιώνες υπέστη πολλά δεινά από τούς πειρατές και τούς ληστές. Μια επιδρομή καταγράφεται περί το 1750, όταν ληστές από τη Μικρά Ασία επιχείρησαν να ληστέψουν τη Μονή η οποία διέθετε τότε αρκετά χρυσά και αργυρά κειμήλια καθώς και κοσμήματα. Δέχτηκε δε  πολλές μεταβολές και αλλοιώσεις. Γνωρίζουμε ήδη για την πυρκαγιά τού 1754 που επέφερε  καταστροφές στο μοναστηριακό συγκρότημα.. Όσο για τον 20ο αιώνα, ο Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννου έγραψε ότι η Μονή ήταν ερειπωμένη και μόνον το 1965 επισκευάστηκε η τοιχοποιία και η στέγη. Υπολείπονταν δε ακόμα η εσωτερική επισκευή των κελιών. Αργότερα, νέα μεγάλη  καταστροφή  επήλθε από την πυρκαγιά στη Σάμο, τού 1987. Η σταδιακή αποκατάσταση και άλλες εργασίες εξωραϊσμού μετά το 1987 έφεραν τελικά την Μονή στην τωρινή  μορφή της.

 

(μ) Ανάγλυφο υπέρθυρο 

 

 (λ) Εικονογραφία στο υπέρθυρο τής πύλης

 

 

 

 

 

 

ΤΟ  ΚΑΘΟΛΙΚΟ  ΤΗΣ  ΜΟΝΗΣ - Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ -1591

 Κηρυγμένο Διατηρητέο μνημείο: Απόφ.κήρ. α) Φ.Ε.Κ 353/Β/1967 β) Φ.Ε.Κ 126/Β/1972

α) Ιστορικό διατηρητέο μνημείο και τόπος ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους ή ενδιαφέροντος από άποψεως αρχιτεκτονικής ή ιστορικής το καθολικό τής Μονής. (β) Χαρακτηρίζεται ως μνημείο η Ιερά Μονή Μεγάλης Παναγίας  - Φορέας προστασίας 2η Ε.Β.Α (Αθήνα) 

(ν) Ο ναός περί το 1960/70 - Η νότια  όψη

 

Ο ναός βρίσκεται στο κέντρο τής αυλής τού συγκροτήματος, σε λοξή τοποθέτηση, με το Ιερό του στη βορειοανατολική γωνία αυτής. Υπάγεται αρχιτεκτονικά στον τύπο τού σταυροειδούς εγγεγραμμένου τετρακιόνιου, τρίκογχου   Αθωνίτικου  ναού, με νάρθηκα. Ενσωματώνεται στη νότια πλευρά αυτού τού νάρθηκα με  το αρχαίο καμαροσκεπές παρεκκλήσιο των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου τού 16ου αιώνα. Φέρει επίσης στα δυτικά ανοικτό μεταγενέστερο μάλλον εξωνάρθηκα.   Σύμφωνα με επιγραφή στο εσωτερικό τού ναού, αποπερατώθηκε αυτός το 1591 και η τοιχογράφισή του το 1596: 

 Ανηγέρθη και ανεκαινίσθη εκ βάθρων και ολογραφήθη ούτος ο θείος και πάνσεπτος ναός τής Υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας διά συνδρομής και εξόδων τών καθευρεθέντων μοναχών εν τή Μονή τού Πανσέπτου ναού τής Παναγίας, ηγουμενεύοντος Διονυσίου έτει ζρα΄ ιουλίου θ΄".

Οι εσωτερικές διαστάσεις τού ναού (σύμφωνα με τον Κ.Παπαϊωάννου τού οποίου την αρχιτεκτονική περιγραφή τού ναού περιλαμβάνουμε στο παρόν θέμα) είναι 6,30Χ12,60μ.. Ο οκτάεδρος τρούλος στηρίζεται σε τέσσερις κτιστές κυλινδρικές κολόνες που επιστέφονται με κιονόκρανα και απέχουν από τούς πλάγιους τοίχους 0,65μ.. Τα συνεπτυγμένα γωνιακά διαμερίσματα των κεραιών καλύπτονται με χαμηλότερους κυλινδρικούς θόλους κάθετους σ΄αυτόν των κεραιών. Οι γενέσεις των θόλων τού σταυρού βρίσκονται στο ύψος των κιονοκράνων, έτσι ώστε η αλληλοτομία τους με τούς άλλους γίνεται στα καμπύλα τμήματά τους. Στην περιοχή δε τού Ιερού τα ακραία γωνιακά τμήματα, εσωτερικά τού τέμπλου, καλύπτονται με χαμηλωμένους τρούλους  κρυμμένους στο πάχος τής στέγης.

Τομές κατά πλάτος

Κάτοψη ναού 

           
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Τομή κατά μήκος & τομή στο Ιερό

 

 Τοπογραφικό σκαρίφημα Ι.Κουμανούδη

 

 

 

 

 

 

 

 

                                      Αποτ. Κ. Παπαϊωάννου - Π. Βασιλάκης -1957

 

  

Ο νάρθηκας στεγάζεται με ενιαία εγκάρσια καμάρα χαμηλότερη των άλλων. Προσκολλημένο στα νότια αυτού βρίσκεται παρεκκλήσιο αφιερωμένο στους Αποστόλους Πέτρο και Παύλο που ανήκει στον τύπο τής μικρής μονόκλιτης θολοσκεπούς βασιλικής.  Ο νάρθηκας σύμφωνα με ασαφή επιγραφή που ερμήνευσε ο Ν. Πασσάς, φαίνεται  ότι είναι μεταγενέστερος τού ναού, κτισμένος μάλλον το 1777, το ίδιο και ο εξωνάρθηκας. Ο Κ.Παπαϊωάννου θεωρεί την εκδοχή αυτή μάλλον απίθανη (τουλάχιστον για τον νάρθηκα), κρίνοντας από την διάταξή τους στην κάτοψη, σε σχέση με το παλαιότερο παρεκκλήσιο. Ο Μητροπολίτης Ιωάννου αναφέρει επίσης μαρμάρινη επιγραφή πάνω από την εξωτερική πύλη τού ναού στον νάρθηκα, η οποία σχετίζεται με την ίδρυση αποκλειστικά τής πύλης που φέρει την χρονολογία:  15 Ιουλίου 1777.

(ξ) Ο ναός περί το 1960/70 - Η δυτική όψη- Ο εξωνάρθηκας 

Επάνω από το βορεινό άκρο τού νάρθηκα υψώνεται το μαρμάρινο καμπαναριό τετράγωνης κάτοψης αποτελούμενο από κυλινδρικούς κιονίσκους και διάτρητο διακοσμητικό τρούλο. Τέλος, ο καμαροσκεπής  εξωνάρθηκας σχηματίζει την πρόσοψή του με τοξοστοιχία τριών ανοιγμάτων. 

(0) Εσωτερικό τού καθολικού τής Μονής και τοιχογράφιση τού δυτικού τοίχου

Το δάπεδο τού ναού είναι επιστρωμένο με μαρμάρινη πλακόστρωση με σύνθετο ομφάλιο στο κέντρο.  Ενδιαφέρον παρουσιάζουν η περίτεχνη δίφυλλη ξυλόγλυπτη πόρτα τού νάρθηκα με ζωϊκές και φυτικές παραστάσεις, το ξυλόγλυπτο επιχρυσωμένο τέμπλο τού 1740/1742, ο άμβωνας τού 1800 επιχρυσωμένος το 1819 συγχρόνως με τον Επισκοπικό θρόνο τού 1805, έξοχα δείγματα της διακοσμητικής ξυλογλυπτικής  δυτικής επιρροής, καθώς και τα αναλόγια των Ψαλτών διακοσμημένα από ελαφαντοστό. 

Μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας είναι το ξυλόγλυπτο, επιχρυσωμένο τέμπλο τού ναού. Οι παραστάσεις που το διακοσμούν είναι φυτικά και ζωϊκά θέματα ενώ δεξιά κι αριστερά τής Ωραίας Πύλης παρίστανται δύο φρουροί που κρατούν δόρυ. Στα βημόθυρα, στη μεν δεξιά πλευρά αναγράφεται: "Ετελειώθη το παρόν τέμπλον δια συνδρομής Καθηγουμένου Νείλου και Γαβριήλ τών ιερομονάχων τών Πατέρων και τών χριστιανών ΑΨΜ (1740) Εν μηνί Μαρτίω Κ΄". στην δε αριστερή πλευρά: "Ετελειώθη το παρόν τέμπλον διά χειρός Ματθαίου τού ΜΙΚΑΙ χειρί Γαβριήλ ιερομονάχου αγιογράφου ΑΨΜΒ (1742)". Οι εικόνες τού τέμπλου καθώς και άλλες φορητές είναι τού 18ου αιώνα. ΟΙ εικόνες  τού τέμπλου τού παρεκκλησίου είναι των αρχών τού 17ου 

 

(π) Εσωτερικό τού ναού

  

Ο ολικός διάκοσμος των τοίχων τού κυρίως ναού, καθώς και τού παρεκκλησίου, με πολύ αξιόλογες τοιχογραφίες τής Κρητικής Σχολής, παρουσιάζει  μεγάλο ενδιαφέρον. Η αποπεράτωση τής τοιχογράφησης έγινε το 1591. Οι τοιχογραφίες σώζονταν σε πολύ καλή κατάσταση ωστόσο κινδύνευσαν από την μεγάλη πυρκαγιά τού 1987. Αναλυτική περιγραφή των παραστάσεων κάνει στο έργο του (περί το 1967) ο Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννου. Τέλος ο ναός θεωρήθηκε και επαναλαμβάνεται αυτό στις γραπτές πηγές, ως ο παλαιότερος και ωραιότερος καθολικός ναός όλων των Μονών τής Σάμου.

 

 

 

Λεπτομέρειες τοιχογραφιών 

 

ΑΓΙΟΣ ΤΑΞΙΑΡΧΗΣ- ΣΥΝΑΞΗ ΑΡΧΑΓΓΕΛΩΝ - ΠΑΛΑΙΟ ΜΕΤΟΧΙ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ  

Bρίσκεται στο μέσον μεταξύ τής Μονής Μεγάλης Παναγίας και τού χωριού "Μύλοι"σε μικρή απόσταση από τον δρόμο. Ο ναός  ανήκει στη Μονή. Ωστόσο δεν συμπεριλαμβάνεται στο Συγγίλιο  τού 1789 τού Νεοφύτου όπου απαριθμούνται τα παρεκκλήσια και μετόχια τής Μονής. Σύμφωνα με τον Μητροπολίτη Σιδηροκάστρου Ιωάννου είναι αρχαίος, θολωτός με ηχητικά αγγεία, γύρω δε απ΄αυτόν   υπήρχαν ερείπια κελιών, αλλά και σταύλων και αποθηκών. Τυπολογικά ανήκει στον τύπο τού τρίκογχου τρουλαίου ναού, με εσωτερικές διαστάσεις 3,20Χ8,60μ. και ύψος ως το κλειδί τού θόλου 4,85μ.   

(ρ) Βορειοδυτική όψη 

 

 

  Κάτοψη & Τομές -Αποτύπωση Ι.Παπαϊωάννου-Π.Βασιλάκη-1957

Ο Κ.Παπαϊωάννου στο βιβλίο του εντόπισε αρκετές ιδιοτυπίες που τις απέδωσε σε μια αυτοσχέδια προσπάθεια να μειωθούν τα ανοίγματα των θόλων στις γενέσεις τους και κυρίως εκείνα τού τρούλου. Έτσι παρατήρησε μια ελαφρά σύγκλιση των πλαγίων τοίχων με τη βοήθεια τριών τοξιλίων στην δυτική κεραία τού ναού και με απλό οριζόντιο πρόβολο στην ανατολική κεραία. Στις πλάγιες κόγχες επίσης, στις κόγχες των χορών, παρεμβάλλονται μεταβατικά τόξα μεταβλητού πλάτους, που σβήνουν στις γενέσεις των τεταρτοσφαιρίων. Το τετράγωνο δε τού εγγεγραμμένου σταυρού που σχηματίζεται από τους θόλους όπου εγγράφεται και ο τρούλος είναι αισθητά μικρότερο από το τετράγωνο που σχηματίζει η διασταύρωση των ιδίων θόλων στο ύψος των γενέσεών τους. Ο τρούλος  είναι οκτάεδρος και φέρει οξυκόρυφες φωτοθυρίδες.

(σ) Νοτιοδυτική όψη

Η κόγχη τού Ιερού είναι μεγάλη και έκκεντρη, εξωτερικά δε τρίεδρη. Το τέμπλο είναι νεότερο, η δε στέγη επικαλύπτεται με κεραμίδια. Η είσοδος τού ναού είναι μικρή και χαμηλή με θυρώματα. Φέρει στο υπέρθυρο υψηλή αβαθή και οξυκόρυφη τυφλή κόγχη που φτάνει σχεδόν στην κορυφή τής στέγης, όπου υπάρχουν  δυο  μαρμάρινα κυματοειδή φουρούσια. Στη βάση της διασώθηκαν δυο επίσης μαρμάρινα κυματοειδή  φουρούσια μικροτέρου μήκους που στήριζαν ίσως κάποια μαρμάρινη πλάκα. Πάνω απ΄αυτήν σχηματίζεται δεύτερο αβαθές φάτνωμα όπου μπορεί να περιείχε κάποια τοιχογραφημένη απεικόνιση τού Ταξιάρχη. Ο ναός φωτίζεται από δύο μικρά παράθυρα στις κόγχες των χορών, πλαισιωμένα με μαρμάρινα θυρώματα και με τοξωτό αβαθές φάτνωμα στο υπέρθυρο.

Τέλος η ύπαρξη ηχητικών αγγείων μας παραπέμπει πράγματι στον τρίκογχο ναό τού Πατμιακού Μετοχίου τής "Αγίας Τριάδος Καστανέας" ενώ η οι κόγχες τής Πρόθεσης  μας παραπέμπουν στον επίσης τρίκογχο ναό τής Πατμιακής Μονής Αγίου Γεωργίου Μαραθοκάμπου.

 

                                                               

 

 

Πηγές: 

Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” Σάμος 1967- 

Ιωάννης Κουμανούδης - "Σαμιακή Αρχιτεκτονική - Σκαρίφημα σαμιακών Μονών", Σαμιακή Επιθεώρηση 11-12 (1968) -

 Ιωσήφ Γεωργειρήνη "A description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos and Mount Athos"1677 - 

Κωνσταντίνος Σπ. Παπαϊωάννου "Εκκλησίες και Μοναστήρια της Σάμου"  Αθήνα 1997 - 

Ιωάννης Κουμανούδης - "Σαμιακή Αρχιτεκτονική - Σκαρίφημα σαμιακών Μονών", Σαμιακή Επιθεώρηση 11-12 (1968 ) -  

 Κωνσταντίνος Σπ. Παπαϊωάννου "Εκκλησίες και Μοναστήρια της Σάμου" Πνευματικό Ιδρυμα Σάμου "Νικόλαος Δημητρίου" Αθήνα 1997 -  

 Πασσάς Νικόλαος "Αι  τοιχογραφίαι τού καθολικού τής μονής της Μεγάλης Παναγίας της Σάμου" Αθήναι 1982 - 

 Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 

Εικόνες:

(α1) και (α2) samosin.gr 

(β1) και (β2) https://www.youtube.com/watch?v=O0JTFBDxXm8-  

(γ) staurin3_megali_panagia3-www.isamos.grspanies-palies-fotografies-tis-samou - 

(δ)(ε) ΚωνσταντίνοςΠαπαϊωάννου   

(στ) ΚωνσταντίνοςΠαπαϊωάννου &Πάνος Βασιλάκης  

(ζ) Ιωάννου Κουμανούδη - 

(η) httpswww.isamos.griera-moni-megalis-panagias

(θ)(ι)  httpswww.angelfire.comsuper2greecesamosmegali-panagia03.JPG

(κ) dreamingreece_samos_voreio_anatoliko_aigaio_aegean_greece_ellada_moni_megalis_panagia

(λ)  httpswww.angelfire.comsuper2greecemegali-panagia.html

(μ) https://www.samosin.gr/el/item/%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%AC%CE%BB%CE%B7-%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B3%CE%B9%CE%AC-%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81%CE%B9/

 (ν) και (ξ)  https://www.youtube.com/watch?v=O0JTFBDxXm8  

(ο) https://www.tripadvisor.com.gr/Attraction_Review-g8785115-d8673760-Reviews-Monastery_of_Megali_Panagia-Koumaradei_Samos_Northeast_Aegean_Islands.html#/media/8673760/?type=ALL_INCLUDING_RESTRICTED&albumid=-160&category=-160

(π) httpsrlasschuyt.weebly.commoni-megalis-panagias.html

 

(ρ) (σ):  Κωνσταντίνος Σπ. Παπαϊωάννου-