ΚΟΙΜΗΣΗ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΒΟΥΡΛΙΩΤΩΝ (ανιστοριογράφιση ναού: 1778)

 Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 2021

 Ο ναός τής Κοίμησης τής Θεοτόκου με υψηλό μαντρότοιχο και συνωστισμένα σπίτια σε απόλυτη επαφή.

 

Βρίσκεται στα βόρεια τού οικισμού "Βουρλιώτες" και είναι ένας από τούς δύο ενοριακούς ναούς του.

Ο οικισμός ιδρύθηκε "επί ερειπίων αρχαίας και μεταγενεστέρας κώμης"¹ από έποικους Μικρασιάτες από τα Βουρλά τής Ερυθραίας που εγκαταστάθηκαν κατά πρώτον στον Κάμπο Βουρλιωτών πριν την ερήμωση  τής Σάμου τού 1476μ.Χ., κοντά στο βυζαντινό κάστρο "Σουβάλα" συγκροτώντας τον οικισμό "Παλαιοχώρι"².                   

Ο πρώτος εποικισμός από χριστιανούς έγινε πιθανότατα στα τέλη τού 14ου αιώνα (επί Γενουατών στη Σάμο) και μετά την κατάκτηση τής περιοχής της Ερυθραίας (όπου τον 13ο-14ο αιώνα κυριαρχούσαν  οι Γενουάτες) από τούς Οθωμανούς. Μετά την  ήττα τους δε από τα στρατεύματα τού Ταμερλάνου το 1402 μ.Χ.,  μετακινήθηκαν προς την Σάμο  και Τούρκοι. Η τουρκική κατάκτηση έγινε οριστική γύρω στα 1425. Η κυριότερη πόλη, οι Ερυθρές, καταστράφηκε και ακολούθησαν μετατοπίσεις πληθυσμών.

Ο δεύτερος εποικισμός τού "Κάμπου"  πιστεύουμε ότι έγινε κατά τον συνοικισμό τής Σάμου περί το 1550 (από Χιοσάμιους κατά Κρητικίδη), αλλά και μετά το 1566 (κατάκτηση τής Χίου ) από χιώτικο πληθυσμό  που είχε εξαναγκαστεί από τούς Οθωμανούς σε υποχρεωτική μετανάστευση στα "Yrla" (Βουρλά) τής Ερυθραίας.  Εγκαταστάθηκαν στα ερείπια τού εγκαταλελειμμένου Παλαιοχωρίου όπου σώζονται σήμερα τα εκκλησάκια τής Αγίας Πελαγίας (τής εκ Ταρσού τής Κιλικίας) και τής Οσίας Ματρώνας τής Χιοπολίτιδος. Προκειμένου όμως να προφυλαχτούν από τις συνεχείς πειρατικές επιδρομές, οι περισσότεροι κάτοικοι άφησαν το Παλαιοχώρι και τον Κάμπο μεταξύ τού 1593 και τού 1605  και ίδρυσαν σε υψόμετρο 360μ. το ορεινό χωριό Βουρλιώτες κοντά στο εγκαταλελειμμένο Κάστρο τού Λαζάρου. 

Κατά το 1632/3 και 1642, αναφέρεται ο νέος οικισμός ως "URLA" (Βουρλά) σε οθωμανικά κατάστιχα κεφαλικού φόρου (MAD 1416 και MAD 14822). Μοιράστηκαν από την τουρκική εξουσία 34 κεφαλοχάρατσα φόρου στα URLA (από 1.065 συνολικά φορολογούμενους) σε 4 αρχηγούς οικογενειών (είναι προφανώς οι πιο "εύποροι" τού χωριού) και σε 4 παπάδες (ή και καλογήρους τής Μονής Βροντά): Στον Γιώργο Περή, στον Δημήτρη Περή, στον Αντρέα Περή, και στον Γιαννάκη (τού) Γιάννη, στον παπά Θεόδωρο, στον παπά Παρασχούλη, στον παπά Κωνσταντάρα και στον παπά Μιχελίδα³. 

 

Ο Ιωσήφ Γεωργειρήνης, Αρχιερέας Σάμου μεταξύ 1666-1671 μ.Χ. αναφέρει αργότερα το χωριό ως αποικία των Βουρλών τής Σμύρνης, με 100 περίπου σπίτια και 1 εκκλησία ενώ η κύρια ασχολία των κατοίκων ήταν τότε η υλοτομία και η παρασκευή φυτικής πίσσας ⁴. Το 1702 αναφέρθηκε επίσης από τον περιηγητή Tournefort σαν αποικία των Βουρλών τής Μ.Ασίας. Στα τέλη δε τού 17ου/αρχές 18ου αιώνα επεκτάθηκε στην περιοχή, ιδρύοντας τις "Εξη Συνοικίες" (Μαχαλάδες ή Γειτονιές).

Δύο μονοπάτια οδηγούσαν στο χωριό: Το ένα από τα "Αυλάκια" (επίνειο των Βουρλιωτών με 15 σπίτια και αποθήκες κατά τον 19ο αιώνα, απ΄όπου διακινούνταν εμπορεύματα και άνθρωποι), το άλλο από τη θέση "Μάνα", λίγο μετά τα Αυλάκια. Δύσβατο το μονοπάτι αυτό, μεταξύ "Κοκκινόβραχου" και "Πουριά", όπου έρεε το "Βαθύ Ρεύμα" από τα νερά τού οποίου κινούνταν 3 υδρόμυλοι.  Τα "Αυλάκια" υδρεύονταν επίσης με αυλάκι από την Πηγή Πινακά (Πνακά), μικρή εγκατάσταση κι αυτή πάνω από το Παλαιοχώρι. 

Το 1869 οι  Βουρλιώτες διέθεταν ήδη το Μετόχι τού Ιωάννου Θεολόγου (χτίστηκε το 1703), υπαγόμενο στη Μονή Βροντά, 2 ναούς, 337 σπίτια, 2 σχολεία, Ειρηνοδικείο, 830 άνδρες (γεωργούς 274, εμπόρους 21, ναύτες 17, κτηματίες 10, βιομήχανους 129, ιερείς 8) και γυναίκες 855, δηλαδή 1.685 συνολικά κατοίκους. Όσον αφορά το Παλαιοχώρι, το 1869 διέθετε 30 σπίτια, και κατ΄αναλογία κατοίκους γεωργούς, την Αγία Ματρώνα, το Μετόχι τής Οσίας Πελαγίας και εγκαταλελειμμένο τρισυπόστατο χριστιανικό ναό στον αγρό τού Ιωάννη παπά Κωνσταντίνου ⁵. 

 

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΒΟΥΡΛΙΩΤΙΣΣΑΣ ΚΑΙ Η ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΎ ΝΑΟΥ

Αυτός ο παλαιότερος(;) ναός των Βουρλιωτών είναι αφιερωμένος στη Κοίμηση τής Θεοτόκου. Να διαιωνίστηκε άραγε η παλαιά παράδοση που σχετίζονταν με τη μεγάλη θαυματουργική φήμη τής Παναγίας στα Βουρλά τής Μικράς Ασίας;  Εκεί, σύμφωνα με τον Φώτη Καραλή⁶  βρέθηκε σε άδηλο χρόνο εικόνα της  που τοποθετήθηκε στο Ιερό προϋπάρχουσας εκκλησίας τής Θεοτόκου, ενώ δίπλα στο Ιερό κτίστηκε μικρό παρεκκλήσι που λεγόταν χαρακτηριστικά "Εύρεση". Αργότερα το 1689 ανηγέρθη τρίκλιτος ναός, η "Παναγία η Βουρλιώτισσα", που στα επίσημα έγγραφα  αναφέρεται ως Μητροπολιτικός ναός των Βουρλών.  

Τα ερείπια τού Καθεδρικού ναού στα Βουρλά τής Ερυθραίας

Η Παναγία Βουρλιώτισσα χωρίς πουκάμισο

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο Φ. Κάραλης γράφει: "Η εικόνα παρίστανε την Παναγία την Οδηγήτρια και ήταν πολύ παλιά με φθαρμένα τα χαρακτηριστικά των προσώπων με έντονα τα σημάδια από το διάβα των χρόνων. Λέγεται ότι η εικόνα είχε ζωγραφιστεί από τον Αγιο Λουκά. Σε Βουρλιώτικη εφημερίδα το 1873, γράφει ότι ήταν βυζαντινών χρόνων και επειδή μόλις διακρινόταν τα χαρακτηριστικά του προσώπου, οι Τούρκοι την αποκαλούσαν Καρά–Παναγία, δηλαδή Μαύρη–Παναγιά. Όλο το εικόνισμα ήταν σκεπασμένο, με ασημένιο κάλυμμα, έξοχης τέχνης, ενώ τα χέρια και τα φωτοστέφανα της Παναγίας και του Χριστού, ήταν σκεπασμένα με φύλλο χρυσού. Είχαν δε πρόσθετα στέφανα, όπου πάνω ήταν πολύτιμα πετράδια. Πάνω στο στέμμα της Παναγίας, υπήρχαν δέκα διαμαντόπετρες, μεγάλης αξίας".

(α) Η εικόνα σήμερα τής Παναγίας Βουρλιώτισσας 

 

 

 

 

 

 

 Για τη θαυματουργή αυτή εκόνα -αναφέρει ο ίδιος- μιλούσαν όχι μόνο στη Σμύρνη αλλά και σε όλη τη Μικρή Ασία. Μάλιστα, και οι Τούρκοι λένε πως τους έκανε θαύματα η Παναγία. Το δεκαπενταύγουστο συνέρρεε στα Βουρλά, πλήθος προσκυνητών με αραμπάδες και με καΐκια.  Μετά το 1922, όταν τα Βουρλά κάηκαν μαζί με τη Σμύρνη, οι πρόσφυγες πήραν μαζί τους την Εικόνα της Παναγίας τής Βουρλιώτισσας, και φυλάσσεται αυτή μέχρι σήμερα στον Ναό της Κοιμήσεως Θεοτόκου στη Ν. Φιλαδέλφεια Αττικής.

Βουρλά, Σιβρισάρι, Τσεσμές και Καραμπουρνού. Οι σημαντικές πόλεις της Μικρασιατικής Ερυθραίας όπου άνθισε ο ελληνικός πολιτισμός. Τα επαγγέλματα, τα χωριά και οι εκκλησίες Άρθρο του Θοδωρή Κοντάρα για τις μικρασιάτικες πατρίδες της Ερυθραίας. Γράφτηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1980, με αφορμή την γιορτή των «Αλλοτινών Πατρίδων» και δημοσιεύτηκε στην τοπική εφημερίδα «Απόψεις στη Ν. Ερυθραία». Ερυθραία ονομάζεται η μεγάλη μικρασιατική χερσόνησος που είναι ανάμεσα στη Χίο και τη Σμύρνη. Μοιάζει με σφυρί και πήρε τ’ όνομά […] https://www.mixanitouxronou.gr/voyrla-sivrisari-tsesmes-kai-karampoyrnoy/ ...

Διαβάστε όλο το άρθρο: http://www.mixanitouxronou.gr/voyrla-sivrisari-tsesmes-kai-karampoyrnoy

 

Εστιάζοντας στον  ναό τής Θεοτόκου των Βουρλιωτών Σάμου, αυτός είναι σήμερα ενωμένος με άλλη νεότερη, μονόχωρη, δρομική, ξυλόστεγη εκκλησία που αποτελεί το βόρειο κλίτος. Στην δυτική δε πλευρά και των δύο κτίστηκε ένας νεότερος ακόμα εξωνάρθηκας καθώς κι ένα μεγάλο καμπαναριό από μπετόν. 

Ο αρχικός ναός είναι τού τύπου τής μονόκλιτης θολοσκεπούς τρουλαίας βασιλικής με προνάρθηκα, διαστάσεων (σύμφωνα με  αποτύπωση τού 1957) 5,15Χ15,65μ. και ύψους ως την κορυφή τού ελαφρώς οξυκόρυφου θόλου 5,20μ.⁷. Ο τρούλος βρίσκεται αμέσως πριν από το Ιερό Βήμα. Είναι οκταεδρικός και φέρει μικρές φωτοθυρίδες.

Η κόγχη τού Ιερού είναι μεγάλη και υψηλή και εξωτερικά ημιεξαγωνική. Εδράζεται σε φαρδύτερη βάση. Στο κέντρο της έχει φωτοθυρίδα. Στη βάση υπάρχει κυκλικό, απλουστευμένο σύνθρονο. Αριστερά τής κόγχης τού Ιερού υπάρχει ημικυκλική μικρή κόγχη τής Πρόθεσης. Στο νότιο και βόρειο τοίχο δύο πεσσοί με δύο αβαθή τόξα προσδιορίζουν το χώρο τού Ιερού Βήματος. Τις γενέσεις των τόξων διακοσμούν κοσμήτες. Όταν προστέθηκε το βόρειο κλίτος, διανοίχθηκε τότε το τόξο τής βόρειας πλευράς  ώστε να επικοινωνεί το παλαιό Ιερό με το νέο. Το ίδιο έγινε σε όλο τον βόρειο τοίχο τού ναού όπου στη θέση των παραθύρων και των αβαθών τόξων (ανάμεσα σε πεσσούς) διανοίχτηκαν καμάρες για την ενοποίηση των δύο κλιτών.  Η  καμάρα στο τμήμα τού τρούλου έχει  το μεγαλύτερο άνοιγμα και ύψος όπως ακριβώς και η αντίστοιχή της στο νότιο τοίχο. Είναι δε ελαφρώς οξυκόρυφη. Εκεί υπάρχει και το ένα από τα παράθυρα τού ναού.  Άλλα δύο στενότερα παράθυρα υπάρχουν στο πρώτο τμήμα τού ναού, ανάμεσα σε πεσσούς και σε αβαθή τόξα. Τέλος στο χώρο τού πρόναου υπάρχει ένα νότιο παράθυρο, ενώ το βορινό διανοίχτηκε σε μια αρκετά φαρδιά καμάρα. Εξωτερικά τα παράθυρα είναι ορθογωνίου σχήματος και χωρίς διακοσμητικά στοιχεία. Η είσοδος τού ναού βρίσκεται στα δυτικά, μέσω τού μεταγενέστερου εξωνάρθηκα.  Όσον αφορά στο δάπεδο, αυτό  είναι πλακοστρωμένο.

 

Αποτύπωση τού 1957 Κ.Παπαϊωάννου- Π.Βασιλάκη

 

 

(β) Φ.1957-Νότια όψη τού ναού

 

 

 

 Η τοιχογράφιση τού ναού φέρει επιγραφή 1778: "Ανιστοριογραφήθη ο ιερός ναός τής Υπεραγίας Ημών Θεοτόκου εν έτει 1778 εν μηνί Αυγούστου 25 διά χειρός Γεωργίου καί Κωνσταντίνου  Περή". Σώζονται αρκετά τμήματα στο Ιερό Βήμα και στο πάνω μέρος τού ναού, στον τρούλο και στους θόλους, σε αρκετά κακή δυστυχώς κατάσταση.

 

(γ) Φ.1957- Εσωτερικό τού ναού

Από την λέξη "ανιστοριογραφήθη" τής επιγραφής διαπιστώνεται ότι ο ναός είχε τοιχογραφηθεί σε παλαιότερους χρόνους.  Όσον αφορά στούς ζωγράφους που ξαναζωγράφισαν ή αποκατέστησαν τις τοιχογραφίες το 1778: πρόκειται για τον Γεώργιο Κωνσταντή Περή που μαζί με τον Κωνσταντίνο (ο γυιός του;) ζωγράφισαν  τούς ναούς  δύο Μετοχίων τής Μονής Βροντά: τής Αποτομής  Ιωάννου Προδρόμου  στη θέση "Πινακά" στα 1747, και τής Αγίας Ματρώνας  στον κάμπο Βουρλιωτών στα 1779. Ο Γεώργιος ζωγράφισε επίσης το Καθολικό τής Μονής Βροντά το 1776.  Το όνομα Περής είναι ήδη γνωστό από τα οθωμανικά κατάστιχα κεφαλικού φόρου τού 1632/3 και 1642 όπως προαναφέραμε. Πρόκειται  για απόγονο, προφανώς, τής οικογένειας Περή.

 

 

Το τέμπλο είναι ξυλόγλυπτο και περίτεχνο, έξεργης τεχνικής με παραστάσεις από την Παλαιά Διαθήκη. Η επάργυρη εικόνα τής Κοιμήσεως τής Θεοτόκου στο τέμπλο έχει επιγραφή: 

"Διά χειρός τού Γεωργίου Ζαχαριάδου. Δέησις τών δούλων τού Θεού χωρίου Βουρλιώτες καί συνδρομή τού Αντωνίου Παπαχατζή και Σταματιάδου 1818".  

Υπάρχει και μια επάργυρη κανδύλα στο ιερό Βήμα με την επιγραφή: "Αύτη η κανδύλα εκαλλωπίσθη το 1793. Διακοχριστόδουλος" ⁸.

 

 

📚 Πηγές:  

 

(1) Εμμ. Ι. Κρητικίδη “Τοπογραφία- Αρχαία και σημερινή τής Σάμου”. Εν Ερμουπόλει- Εκ τού τυπογραφείου Ρενιέρη Πρίντεζη- 1869  

 (2) Ιω.Π.Παραφέστα  “O Κάμπος Βουρλιωτών-Κάστρο Σουβάλα-Aγ.Ματρώνα-Αγ.Πελαγία-Ιω.Πρόδρομος Πινακά”   parafestaresearch.blogspot.gr 

(3) Ευαγγελίας Μπαλτά "Σουσάμι άνοιξε” Σαμιακές μελέτες Τ.3ος 1997-1998 Πνευματικό Ιδρυμα Νικολάου Δημητρίου Αθήνα 1999 - 

(4) Ιωσείφ Γεωργειρήνη “Περιγραφή τής παρούσης καταστάσεως τής Σάμου, , Ικαρίας, Πάτμος και Αθωνος” 1677 (υπήρξε Επίσκοπος Σάμου από το 1666 ως το 1671) -

(5) Εμμ. Ι. Κρητικίδης “Τοπογραφία- Αρχαία και σημερινή τής Σάμου”. Εν Ερμουπόλει- Εκ τού τυπογραφείου Ρενιέρη Πρίντεζη- 1869 -  

(6) ΔΗΜΟΣ Ν. ΙΩΝΙΑΣ -ΚΕΝΤΡΟ ΣΠΟΥΔΗΣ και ΑΝΑΔΕΙΞΗΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ.)           «1922 – 2022 / 100 Χρόνια από την Μικρασιατική Καταστροφή. Ο τραγικός ξεριζωμός των Χριστιανικών Πληθυσμών της Ανατολής. Οι διαδρομές σωτηρίας προς την Ελλάδα» - Φώτη Καραλή: "Βουρλά"   - file:///C:/Users/annip/Documents/%CE%95%CE%93%CE%93%CE%A1%CE%91%CE%A6%CE%91/XERIZOMOS_1922_2022_KEMIPO-%20%CE%92%CE%9F%CE%A5%CE%A1%CE%9B%CE%91%20%CE%9A%CE%91%CE%99%20%CE%9C%CE%99%CE%9A%CE%A1%CE%91%CE%A3%CE%99%CE%91.pdf 

(7) Kωνσταντίνου Σπ. Παπαϊωάννου "Εκκλησίες και Μοναστήρια της Σάμου" Πνευματικό Ιδρυμα Σάμου "Νικόλαος Δημητρίου" Αθήνα 1997  -   

(8) Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου (Ιωάννης Παπάλης)- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” σελ.335,  Σάμος 1967 (Διετέλεσε Επίσκοπος Σάμου από το  1948 ως 1967).

 

 

 Εικόνες: (α) httpswww.nif.gragiologiopanagia-bourliotissa - (β, γ) Kωνσταντίνου Σπ. Παπαϊωάννου