ΜΟΝΗ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ (NEA ΖΩΟΔΟΧΟΣ ΠΗΓΗ) ΜΥΤΙΛΗΝΙΩΝ (1824/1836)

Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 2021

(1) Η Μονή Αγίας Τριάδος-Γενική έποψη

 

Η Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος ή Νέας Ζωοδόχου Πηγής είναι το νεότερο Μοναστήρι της Σάμου. Βρίσκεται στη θέση τού "Κατραφίλια", των Μυτιληνιών. Η ιστορία της συνδέεται κατά κάποιο τρόπο με κομμάτι τής ιστορίας τής Παλαιάς Μονής Ζωοδόχου Πηγής στην Ανατολική Σάμο, αλλά και με αυτήν τού μικρού Μοναστηριού τής Ζωοδόχου Πηγής στον Παγώνδα και οφείλεται στην παρουσία τού ιερομόναχου Νεοφύτου Δρίνη. Η κατασκευή κατ΄ αρχάς,των πρώτων κελιών τής Νέας Μονής ξεκίνησε το 1824, στην θέση ενός ερειπωμένου ναϊδίου τής Αγίας Τριάδος, από τον ιερομόναχο Νεόφυτο Δρίνη.

 

Το εκκλησάκι τής Αγίας Τριάδος είχε κτίσει, κατά την παράδοση, ένας κάτοικος τού χωριού των Μυτιληνιών, η γυναίκα τού οποίου είχε γεννήσει τρίδυμα. Θεωρώντας αυτό "ως κάτι απαίσιο", κατέφυγε σε έναν μοναχό, ο οποίος τον συμβούλευσε να κτίσει εκκλησάκι για τα τρία παιδιά του προς τιμήν τής Αγίας Τριάδος. Καθώς διέθετε λοιπόν ένα κτήμα στη θέση "Κατραφίλια", έκτισε εκεί τον ναό τής Αγίας Τριάδος και τον αφιέρωσε στη Μητρόπολη Σάμου ¹.

Ο Ε.Σταματιάδης τοποθετεί την ίδρυση τής Μονής στα 1836. Μας μεταφέρει επίσης, την πληροφορία ότι στην ίδια θέση από παλιά υπήρχε κάποιο πόλισμα που μαρτυρείται από τα πολλά συντρίμματα μαρμάρων και κεράμων που φαίνονται εκεί ².
Μεταξύ άλλων συντριμμάτων ο Victor Guerin στα 1835 βρήκε την εξής επιγραφή : "Δαναίη Μορμυθίδεω Μιλησίη" και κάποια νεκρική κάλπη (νεκρικό δοχείο- τεφροδόχος) επάνω στην οποία ήταν γραμμένο στα Λατινικά: "Caius Iulius Martiatis hic situs est / Caius Iulius Agatho vive / Iulia Orostilia vive" ³ δηλαδή: "Ενθάδε κείται ο Γάϊος Ιούλιος Μαρτιάτης (Άρης)", ενώ για τα άλλα δύο συγγενικά του πρόσωπα (Γάϊος Ιούλιος Αγάθων και Ιουλία Οροστίλια) η λέξη "vive" εκφράζει την ευχή για μακροζωϊα .

(2) Η επιγραφή στο σύγγραμα τού V. Guerin

Ο Νεόφυτος Δρίνης ήταν παλιότερα Μοναχός της Ιεράς Μονής Ζωοδόχου Πηγής ⁴ στο όρος Ραμπαηδόνι ή Δομούζ-Μπορνού στην ανατολική Σάμο. Αποχωρώντας αργότερα από την Μονή (Παλαιά Ζωοδόχος Πηγή) έκτισε- ένα χιλιόμετρο ανατολικά αυτής στην θέση ¨Μεγάλο χωράφι", τον ναό τού Γενεθλίου τού Τιμίου Προδρόμου και κελιά, ασκητεύοντας στον τόπο εκείνο. Η μεγάλη όμως προσέλευση επισκεπτών προκάλεσε την αντιζηλία τού τότε Ηγουμένου τής Μονής Ζωοδόχου Πηγής και κατόπιν διαφόρων πιέσεων τού τελευταίου και άλλων ενεργειών επέλεξε ο Νεόφυτος να ασκητεύσει στην περιοχή "Κατραφίλια" των Μυτιληνιών.

(3) Η πύλη τής Μονής στην δυτική πρόσοψη 

 

 

 

 

 

 

Στην τοποθεσία αυτή υπήρχε (όπως προαναφέραμε) το ερειπωμένο εκκλησάκι τής Αγίας Τριάδος. Ο Νεόφυτος έκτισε μικρό καλύβι και έμεινε σε μόνωση εκεί επί τέσσερα χρόνια. Στη συνέχεια μετέβη στον "Παγώνδα" όπου υπήρχε μικρή Μονή τής Ζωοδόχου Πηγής. Εκεί υπό την πίεση των μοναχών και την γραπτή έγκριση τού Αρχιεπισκόπου Σάμου Κυρίλλου διετέλεσε Ηγούμενος επί μια πενταετία. Επιζητώντας όμως την ήσυχη περιοχή τού εκκλησιδίου τής Αγίας Τριάδος, πέτυχε την επάνοδό του εκεί, έχοντας σαν πρώτη σκέψη την ανέγερση μικρής Μονής. Αγόρασε λοιπόν το εκκλησάκι έναντι 100 γροσίων από την Αρχιεπισκοπή. Η αγοραπωλησία επιβεβαιώθηκε στις 15 Απριλίου  1824 από τον  Σάμου Κύριλλο και επισφραγίστηκε από τον Διοικητή τής Σάμου Λυκούργο Λογοθέτη καθώς και από τούς Προκρίτους τού Κοινού. Από το έγγραφο φαίνεται ότι δόθηκε το ελεύθερο στον Νεόφυτο να "περικλείσει" το εκκλησάκι "με περιοχήν όσον τόπον εκ τού πέριξ θελήση ούτος και εκείνου υπό την εξουσίαν τού δι΄ αγοράς εγγράφου παρά τών εχόντων αυτό πρότερον οικοκυρών" ⁵.  

 

(4)  Το ισλαμικού τύπου περιθύρωμα

(5)Εικόνα και ανάγλυφο μαρμάρινο κόσμημα

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο Νεόφυτος Δρίνης με τη βοήθεια δύο άλλων συμμοναστών του που τον ακολούθησαν από το Μοναστηράκι τού Παγώνδα, καθώς και χριστιανών από τούς Μυτιληνιούς, άρχισε το 1824 την ανέγερση κελιών.

 

Το Συγγίλιο τής 8 Μαϊου 1836 τού Γρηγορίου (Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικού Πατριάρχη) μεταξύ άλλων αναφέρεται στην κατάσταση τού εκκλησιδίου και στον Νεόφυτο Δρίνη: 

 

"Ο ναός ήταν ερείπιο και ο Νεόφυτος Δρίνης αφού με πολλή κόπο τον ανακαίνισε εκ θεμελίων και τον προίκισε όχι μόνον με κειμήλια, άμφια και άλλα χρειαζούμενα, αλλά και με κτήματα και αφιερώματα των ομοχώρων αυτού χριστιανών, ανέδειξε και συγκρότησε Μοναστήρι και αναλόγως το καλλώπισε, έχοντας μερικούς μοναχούς κοντά του, των οποίων είναι ο Ηγούμενος και μαζί τους ζει ησυχαστικά και κοινοβιακά . Για να προστατεύσει δε το ιερό αυτό σκήνωμα από τυχούσες κληρονομικές απαιτήσεις, θερμά αξίωσε και προσευχήθηκε να επιχορηγηθεί στη Μονή η σταυροπηγιακή ελευθερία και η χάρις να λέγεται πατριαρχικό και σταυροπηγιακό, αδούλωτο πάντα και ακαταπάτητο απολαμβάνοντας στο διηνεκές την προστασία  και την υπεράσπιση τού εκάστοτε οικουμενικού Πατριάρχη" (ελεύθερη απόδοση κειμένου) ⁶.  

Η νέα Μονή ονομάσθηκε  επίσης τής Ζωοδόχου Πηγής (παρ΄όλο που το εκκλησάκι ήταν αφιερωμένο στην Αγία Τριάδα) προς τιμήν τής Ιεράς  Μονής στο Δομούζ-Μπουρνού τής Σάμου, την οποία πάντα θυμόταν με νοσταλγία ο Νεόφυτος. 

Πέθανε σύμφωνα με χειρόγραφο (Ενθύμηση) τού 1866 τού υποτακτικού του Ιακώβου από τούς Σπαθαραίους (και μετέπειτα Ηγούμενου τής Μονής) την Τετάρτη 5 Ιανουαρίου 1854 σε ηλικία 76 ετών, μετά από βαρείς τραυματισμούς που υπέστη από ληστές που επέδραμαν στην Μονή. Ωστόσο εκτός τής παραπάνω Ενθύμησης τού Ιακώβου, ο Νεόφυτος είχε ιδιοχείρως συντάξει την Διαθήκη του στις 10 Δεκεμβρίου 1853, ένα χρόνο δηλαδή πριν από τον θάνατό του. Στο μεταξύ, το 1837 κατέστησε την Μονή Σταυροπήγιον. Η Μονή διέθετε και Μετόχι στις απέναντι Μικρασιατικές ακτές με κινητά και ακίνητα, μεταξύ των οποίων και οσπήτιον στο χωριό "Τζανκλή" (Γκιουζέλ Τζαμλί) νότια από το "Κουσάντασι".

 

 

(7) Ο ερειπωμένος υδρόμυλος τής Μονής Αγίας Τριάδος

(6) Η τεχνητή λίμνη "Γλυφάδα" από το αρχαίο κάστρο

 

 

 

 

 

 

Επί Ηγουμενίας (1886-1896) τού Κυρίλλου Μονίνα από το Άνω Βαθύ, η Μονή έφτασε στο μέγιστο σημείο τής ακμής της. Επί των ημερών του κατασκευάσθηκε και η τεχνητή λίμνη τής Γλυφάδας κοντά στο Πυθαγόρειο, το νερό τής οποίας χρησιμοποιούνταν για την κίνηση υδρομύλου που ο ίδιος επίσης κατασκεύασε. Η έγκριση δόθηκε με το Δ.178 την 28 Ιουλίου 1892 (Σαμιακή Νομοθεσία σελ. 766).  Ο Κύριλλος Μονίνας επιστάτησε επίσης στις  εργασίες ανασκαφής και αποκάλυψης τού αρχαίου υδραγωγείου τού Ευπαλίνου στην βόρεια είσοδο αυτού, ενώ ο Ηγούμενος τής Μονής Σταυρού Θεοφάνης Αρέλης επιστατούσε στο νότιο άνοιγμα αυτού. Οι εργασίες άρχισαν στις 12 Ιουνίου 1882.  Ο Κύριλλος Μονίνας πέθανε  το 1911.

(8) Μέρος των κελιών και τής αυλής

(9)  Γενική έποψη τής Μονής από τα δυτικά

 

 

 

 

 

Το 1904 μετά τον καταστροφικό σεισμό άρχισε η ανακαίνιση  ολοκλήρου τού μοναστηριακού συγκροτήματος, καθώς και τού  κατεστραμμένου ναού τής Μονής, επί Ηγουμένου Συνεσίου Γιάννου (1896-1954) από τον Παγώνδα.  Σε μια επιγραφή  πάνω από τη δυτική πύλη τής Μονής αναγράφεται: "Ανεκαινίσθη ηγουμενεύοντος Συνεσίου 1922" και στην κρήνη η χρονολογία "1913". 

 Ο Συνέσιος  το 1924 σχεδίασε ο ίδιος τον νεκροταφειακό ναό των Αγίων Πάντων, νοτιοανατολικά τής Μονής, σε απόσταση τριάντα μέτρων. Στην πύλη υπάρχει επιγραφή σε μαρμάρινη πλάκα: "Οίκος αναπαύσεως. Ωκοδομήθη δαπάνη Αγίας Τριάδος συνδρομής τε ευσεβών χριστιανών Ηγουμενεύοντος Συνεσίου 1927". Στενή σκάλα οδηγεί στο υπόγειο τού ναού που διαρρυθμίστηκε ώστε να τοποθετείται ξεχωριστά κάθε ένα  κρανίο των αποθανόντων. Τα υπόλοιπα οστά ρίπτονται σε άλλο υπόγειο από καταπακτή.

(10) Έποψη τής Μονής από ψηλά- Οι στέγες τού ναού και των πτερύγων των κελιών

Το κτιριακό συγκρότημα τής Μονής σχηματίζει σήμερα ένα τετράπλευρο σχεδόν Ορθογωνισμένο σχήμα,  ενώ το  Καθολικό διατάσσεται λοξά, σχεδόν διαγώνια στο κέντρο των πτερύγων πού το περιβάλλει. Η Μονή έχει αξιόλογη Βιβλιοθήκη, Ιερά Λείψανα και Σκεύη.

Διέθετε δε,  ένα μόνον μικρό εξωκκλήσιο στο νησί, αυτό τής Αγίας Πελαγίας στη Γλυφάδα.

 

Τα περιουσιακά της στοιχεία αποτελούνταν από 24 κτήματα,  363 στρεμμάτων, αξίας 367.600 γροσίων.  Έσοδα από ελιές  816 γρόσια, από χαρούπια 70 γρόσια. Συνολικά από διάφορα καρποφόρα δένδρα 956 γρόσια. Σχετικά  με τα κτήματά της, οι αμπελώνες της είχαν έκταση 76 στρεμμάτων, οι δε αγροί 287 στρεμμάτων.  Τέλος, το κτήμα που κατείχε η Μονή στα απέναντι παράλια της Μικράς Ασίας, στο "Καραοβά" (Kara-ova, που σημαίνει "Μαύρος Κάμπος" στα τουρκικά)  επέφερε ετησίως σιτάρι  αξίας 5.000 γροσίων.

 

                                                   ΤΟ ΚΑΘΟΛΙΚΟ ΤΗΣ  ΜΟΝΗΣ   

(11) Το καθολικό τής Μονής -Αθωνίτικος, Τρίκογχος, τετρακιόνιος ναός τού 1905

Το σημερινό Καθολικό ανοικοδομήθηκε το 1905 και διατάσσεται λοξά σε σχέση με το τετράπλευρο σχεδόν ορθογωνισμένο κτιριακό συγκρότημα. Αρχιτεκτονικά ανήκει στον βυζαντινό τύπο του αθωνίτικου τετρακιόνιου τρίκογχου ναού. Φέρει δε την επιγραφή: "Ο Ναός ούτος ωκοδομήθη ηγουμενεύοντος Κυρίλλου ιερομονάχου εν έτει 1905".
Οι τέσσερις μαρμάρινοι κίονες πού στηρίζουν τον τρούλο μεταφέρθηκαν σύμφωνα με τον  Ι. Παπάλη από αρχαίο κτίσμα που βρίσκονταν στο κτήμα τού Ιωάννη Βούργια στην τοποθεσία τής Γλυφάδας Πυθαγορείου.

(12) Το Αθωνικού τύπου τρίκογχο και τετρακιόνιο καθολικό τής Μονής από βορειοδυτικά

 

Το τέμπλο είναι μαρμάρινο και φέρει επιγραφή: " Εγένετο ηγουμενεύοντος Συνεσίου 1920". Σε άλλη επιγραφή αναφέρεται το ονοματεπώνυμο τού τεχνίτη:  "Εργον Ν.Π. Πετράκη 1914". Την ίδια επιγραφή φέρουν και τα δύο μαρμάρινα προσκυνητάρια.  Σημαντικής τέχνης είναι ή ασημωμένη εικόνα της Ζωοδόχου Πηγής του 1884, δια χειρός Κ.Ψωμοπούλου. και η παλαιά επαργυρωμένη εικόνα τής Αγίας Τριάδος. Μέσα στο Ιερό Βήμα υπάρχει μία τού Αγίου Νεοφύτου, κτήμα τού κτήτορα τής Μονής και άλλη τού Αγίου Κυρίλλου τού 1868.

(14) Ο τρούλος και τα τοξωτά παράθυρα στο τύμπανο

(13) Εσωτερικό τού ναού

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο ναός ήταν εξ ολοκλήρου τοιχογραφημένος. Σήμερα σώζονται μία απεικόνιση στην κόγχη τής Πρόθεσης και δύο επιγραφές, η μια στην Κόγχη τού Ιερού Βήματος και η άλλη πάνω από την  πύλη τού κυρίως ναού. 

Ο ναός φέρει δύο κωδωνοστάσια. Το βόρειο μαρμάρινο φέρει την επιγραφή: "Το κωδωνοστάσιον τόδε ανηγέρθη επί τής Ηγουμενίας Κυρίλλου ιερομονάχου εν έτει αωπδ΄(1884) ανακαινισθέν τω 1908".  Η επιγραφή τού νοτίου κωδωνοστασίου αναφέρεται στην  καμπάνα που έφτασε ως αφιέρωμα  από τις Η.Π.Α.  και είχε σαν επακόλουθο την κατασκευή δεύτερου κωδωνοστασίου, επί Ηγουμένου Αρχ. Αιθερίου Σαλαμαλέκη το 1963: "Ωκοδομήθη ένεκεν τού νεωστί εξ Η.Π.Α. αφιερωθέντος Κώδωνος....". 

 

 

 

 

                                                                       📚

 

(1)  Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης ""Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος, - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886. 

(2) Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης ""Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος, σ. 378- Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886.  

(3)  Victor Guerin  “Description de l΄ Ile de Patmos et de l΄ Ile  de  Samos” – Paris ,    Auguste Durand, Libraire -1856

(4)  Ι. Π. ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ -ΜΟΝΗ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ  -1756-  ΣΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙΟ "ΠΡΑΣΣΟ"  ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ-2022 parafestareseatch.blogspot.gr

(5)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 σελ.255– (Ιωάννης Παπάλης -Διετέλεσε Επίσκοπος Σάμου από το  1948 ως 1967)  

(6)  Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης ""Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος, σ. 386- Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886.  

Εικόνες:  

(1) httpwww.imsamou.grindex.phpelneaeidiseis522-programma-latreftikis-eksypiretiseos-ieron-monon-agias-triados-mytilinion-kai-megalis-panagias-koumaradaion-samou 

(2)  Victor Guerin  “Description de l΄ Ile de Patmos et de l΄ Ile  de  Samos” – Paris ,    Auguste Durand, Libraire -1856

(3)  httpswww.isamos -  

(4) και (5) httpswww.naegean-modernhistory.grlandmarksamos1%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%AE-%CE%B1%CE%B3%CE%AF%CE%B1%CF%82-%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%B4%CE%B1%CF%82

(6)httpwww.eopssamos.grindex.phpelta-nea-masnea-anakoinoseis127-28-2021 -

(7) Ν.Χατζηϊακώβου   

(8)  httpswww.samosin.grelitem%CE%B1%CE%B3%CE%AF%CE%B1%CF 

(9) και (10)  httpswww.naegean-modernhistory.grlandmarksamos1%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%AE-%CE%B1%CE%B3%CE%AF%CE%B1%CF%82-%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%B4%CE%B1%CF%82

(11) httpswww.isamos.griera-moni-agias-triados 

(12)  httpswww.naegean-modernhistory.grlandmarksamos1%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%AE-%CE%B1%CE%B3%CE%AF%CE%B1%CF%82-%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%B4%CE%B1%CF%82

(13) httpsamospress8.blogspot.com201606blog-post_21.html 

(14) httpswww.isamos 

                             .