(ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΑΡΑΝΤΑΣΚΑΛΙΩΤΙΣΣΑ - ΣΠΗΛΙΑ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΑ - ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΕΤΡΟΣ -ΜΟΝΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ - ΑΓΙΑ ΚΥΡΙΑΚΗ ΛΙΜΝΙΩΝΑ)
Ιωάννα Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - 2026
 |
Η Νοτιοανατολική πλευρά τού όρους "Κέρκης" όπου βρίσκεται η Μονή Ευαγγελίστριας (ψηλά στο δασώδες μέρος), τα βυζαντινά ασκηταριά (δεξιότερα τής Μονής, ήτοι: η Παναγιά Σαραντασκαλιώτισσα και η Σπηλιά τού Πυθαγόρα). Χαμηλά διακρίνεται ο "Ποταμός" (χείμαρρος). Στην αριστερή του "όχθη", σε πρώτο πλάνο, βρίσκεται το εκκλησάκι τού Αποστόλου Πέτρου και το Πατμιακό Μετόχι τού Αγίου Γεωργίου τού 16ου αιώνα. Τέλος, στο βάθος, πολύ κοντά στον παραθαλάσσιο οικισμό "Λιμνιώνας", βρίσκεται η Αγία Κυριακή (το Κυριακόν). . |
Στη δυτική Σάμο, στον νότιο "Κέρκη" και δυτικά τού οικισμού "Μαραθόκαμπος", στην περιφέρεια αυτού, βρίσκεται ένας αριθμός ασκητικών και Μοναστικών καθιδρυμάτων κάποια από τα οποία, σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές που διαθέτουμε, ανάγονται στα μεσοβυζαντινά χρόνια. Τα εξεταζόμενα καθιδρύματα είναι: η Παναγία Σαραντασκαλιώτισσα σε σπήλαιο, δίπλα της η σπηλιά τού Πυθαγόρα, το εκκλησάκι τού Αποστόλου Πέτρου, η Μονή Ευαγγελίστριας (Αγίου Βασιλείου), ο ναός τής Αγίας Κυριακής (το "Κυριακόν") στον Λιμνιώνα. Στην ενότητα αυτή των εκκλησιαστικών καθιδρυμάτων, τα λεγόμενα τού νοτίου Κέρκη, ανήκει και το μεταγενέστερο πατμιακό Μετόχι τού Αγίου Γεωργίου τού 16ου αιώνα, το οποίο ήδη εξετάσαμε στο παρελθόν¹. Στην περιοχή είχε αναπτυχθεί αναχωρητισμός- μοναχισμός και είχε δημιουργηθεί η περίφημη Λαύρα του Κέρκη. Μέχρι την ερήμωση τού νησιού (το 1476), σε μια μόνον περιοχή αυτής, στον νότιο Κέρκη, διέμεναν 500 περίπου Ασκητές και Μοναχοί. Συναθροίζονταν δε στη θέση "Κυριακόν" (στο χωριό Αγία Κυριακή) για την Κυριακή λειτουργία και θεία κοινωνία. Υπήρχαν εκεί ίχνη δύο αρχαίων ναών, κελιών και αρχαίου νεκροταφείου. Είναι χρήσιμο να αναφέρουμε ότι επί Κωνσταντίνου Ε΄ (741-775) η εικονομαχία (726-842) προσέλαβε καθαρά αντιμοναχικό χαρακτήρα. Οι μοναχοί διώκονταν και αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν το μοναχικό σχήμα, ενώ τα μοναστήρια έκλειναν ή μετατρέπονταν σε κοινωφελή ιδρύματα. Ένας ακόμα λόγος εγκατάλειψης των Μονών προέκυψε αργότερα, λόγω της επιβολής φορολογικών επιβαρύνσεων: "Πράγματι, στη μεσοβυζαντινή περίοδο, οι μοναστικές κοινότητες, εκτός από λίγες εξαιρέσεις, είχαν σημαντικά συρρικνωθεί. Η αιτία δεν ήταν τόσο οι μεταναστεύσεις των εικονολατρών....όσο οι φορολογικές επιβαρύνσεις τού τέλους τού 9ου και10ου αιώνα" ².
Ωστόσο η Σάμος κατακάηκε και η Λαύρα τού Κέρκη καταστράφηκε περί το 885μ.Χ. από τον Λέοντα τον Τριπολίτη (Ρασίκ αλ-Ουαρνταμί-πέθανε το 921/2), αποστάτη Έλληνα Ναύαρχο που ασπάστηκε το Ισλάμ και εξελίχθηκε σε ηγετική μορφή των Σαρακηνών πειρατών, οι οποίοι εφορμώντας από την Κρήτη, προκαλούσαν μεγάλες καταστροφές στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ο Λέων ο Τριπολίτης, κατάφερε να γίνει ναύαρχος των πειρατών (δημιουργώντας μεγάλο στόλο με 50 πλοία) και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ελληνικής παρουσίας στο πειρατικό δίκτυο των Σαρακηνών. Από τον 6ο και 7ο αιώνα υπήρξε εξάπλωση των Αράβων (Αραβοβυζαντινοί πόλεμοι: 629-1050) και εμφάνιση των Σαρακηνών πειρατών. Σαρακηνοί πάντως, ήταν η λέξη με την οποία οι Έλληνες περιέγραφαν όλους τους Άραβες. Κατά το β΄μισό τού 10ου αιώνα, τη Λαύρα του Κέρκη επανίδρυσε ο μοναχός Όσιος Παύλος ο Λατρινός (εκοιμήθη στις 15 Δεκεμβρίου τού 944 ή 956 μ.Χ.), προερχόμενος από τις σκήτες του Μικρασιατικού όρους "Λάτμος ή Λάτρος". Έτσι αναπτύχθηκε ξανά ο ασκητισμός με κέντρο το "Κυριακόν" (σημερινός οικισμός Αγίας Κυριακής). Kατά τον 10ο αιώνα πολλοί μοναχοί και ασκητές, λόγω και των καταστροφών που υπέστησαν οι περισσότερες Λαύρες όπου διαβιούσαν, κατέφυγαν από την Μικρασία στον Κέρκη τής Σάμου. Σημειώθηκε τότε άνθηση τού ασκητισμού, γύρω από τον Όσιο Παύλο Λατρινό. Ασκήτεψε αρχικά, στο σπήλαιο τού Πυθαγόρα, δίπλα στην Παναγία την Σαραντασκαλιώτισσα, όπου κατά παράδοση έζησε ο φιλόσοφος Πυθαγόρας διωκόμενος από τον τύραννο Πολυκράτη. Γύρω από τον Όσιο συγκεντρώθηκαν πολλοί αναχωρητές και έτσι αναπτύχθηκε ξανά ο ασκητισμός με κέντρο την Αγία Κυριακή. "Έγινε το νέο ασκηταριό του πόλος έλξης νέων ασκητών, τους οποίους προέτρεψε να επαναϊδρύσουν τις τρεις αρχαίες μονές" ³ στον δυτικό Κέρκη, (τον Άγιο Χαράλαμπο ⁴ και την Παναγία Μακρινή Καλλιθέας, καθώς και τον Άγιο Γεώργιο Δρακαίων) οι οποίες είχαν καταστραφεί από τούς Σαρακηνούς (περί το 889 μ.Χ.). Ο Παύλος ο Λατρινός ασκήτεψε και στο σπήλαιο τής Παναγίας Μακρινής ⁵. Λίγα δε μέτρα υψηλότερα αυτής βρίσκεται κι άλλο ένα ασκηταριό, το εκκλησάκι τής Αγίας Τριάδος μέσα σε σπήλαιο. Η Αγία Τριάδα όπως αναφέρεται σε Πατριαρχικά Συγγίλια τού 1663, 1756, 1776 και 1816 υπήρξε υποκείμενο ναϋδιο στην Μονή Αγίας Αικατερίνης τού Σινά και στη Σιναϊτικη Μονή στη Σάμο, τού Αγίου Γεωργίου. Οστά ασκητών βρέθηκαν σε διάφορες τοποθεσίες. Στην Καλλιθέα στη θέση "Πυργάκι" εμόναζαν μοναχοί (ερείπια ναών), στη σπηλιά τού Ιωάννου Θεολόγου "Κανδύλι" στον Κέρκη, στη σπηλιά τού "Κακοπέρατου", κ.α. "Μνήματα με ανθρώπινα οστά βρέθηκαν επίσης στα 100 μέτρα νοτιοανατολικά τής Σαραντασκαλιώτισσας, και κάτω από αυτή το 1954 όταν κτίσθηκε ο Άγιος Δημήτριος επί θεμελίων παλαιού ναού τού οποίου εσώζετο μόνον η κόγχη".⁶. Ο Ιωσείφ Γεωργειρήνης (υπήρξε Επίσκοπος Σάμου από το 1666 ως το 1671) έγραψε ότι το πλήθος των οστών που ανακαλύπτονται στην απρόσιτη αυτή περιοχή μαρτυρούν την καταφυγή εκεί γηγενών επίσης, που είτε δεν μετοίκησαν στα κάστρα κατά τον 14ο αιώνα (Λουλούδα, Καστροβούνι και Λάζαρος;) εν όψει πολλαπλών κινδύνων, είτε παρέμειναν στο νησί κατά την περίοδο τής ερήμωσής του (1476/1550 περίπου). Αποσύρθηκαν τότε, στα ενδότερα κωμίδια των οποίων ίχνη σώζονταν στα Καρέικα (ανατολικά τού Μαραθοκάμπου), στους Σουρίδες, στον Άγιο Γεώργιο τού Σινά, στο Παλαιοχώρι Τσουρλαίων, στα Ζαχαρέικα Καρλοβασίου, στον Άγιο Ιωάννη Καψόκωλο, στα τρία φρούρια: τού Παλαιού Καρλοβασίου, τού Φτεριά πάνω από το πατμιακό Μετόχι τής Αγίας Τριάδος και στο Καστράκι πάνω από το Ποτάμι Καρλοβασίου. Μέχρι την εποχή τού Γεωργειρήνη ακόμα, κάποιοι άγνωστοι, φοβούμενοι προφανώς τις πειρατικές επιδρομές που συνεχίζονταν, ζούσαν κρυμμένοι στην περιοχή και εμφανίζονταν ενίοτε για να συλλέξουν κάστανα. Το 1649 (λίγα χρόνια πριν από τις διαπιστώσεις τού Γεωργειρήνη) η Σάμος αφενός λεηλατήθηκε από τούς Βενετούς, αφετέρου έγιναν πειρατικές επιδρομές από Μάλτα, Λιβόρνο, Σαβοϊα και Σαρδηνία. Κατά τον Σταματιάδη επίσης, φαίνεται πως τα χρόνια 1653, 1655, 1658, 1694 οι Βενετοί είχαν αγκυροβόλια στη Σάμο για τις πολεμικές επιχειρήσεις τους κατά των Τούρκων.
|
1 - ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΑΡΑΝΤΑΣΚΑΛΙΩΤΙΣΣΑ Ή ΦΑΝΕΡΩΜΕΝΗ (ΓΕΝΝΕΘΛΙΟΝ ΘΕΟΤΟΚΟΥ) -
 |
| Παρεκκλήσι Ιωάννου Θεολόγου (κάτω δεξιά)- Η Σπηλιά τού Πυθαγόρα (επάνω δεξιά) και η Παναγία Σαραντασκαλιώτισσα (επάνω αριστερά) Φ.Ι.Π. 2017 |
Βρίσκεται σε σπήλαιο, νοτιοανατολικά τού Μαραθοκάμπου, στον νότιο όγκο τού Κέρκη, σε υψόμετρο περίπου 340μ. από την επιφάνεια της θάλασσας και 130μ.περίπου πάνω από το φαράγγι,το επωνομαζόμενο "Ποταμό" (ρέμμα). Κάτω από τη Σαραντασκαλιώτισσα βρίσκεται το Μετόχι του Αγίου Γεωργίου τής Μονής Πάτμου. Ο Εμ. Κρητικίδης έγραφε στην "Τοπογραφία" ότι η Σαραντασκαλιώτισσα υπάγονταν στο πατμιακό αυτό Μετόχι: "Υπαγόμενον εις το προς ανατολάς αυτού ολίγον αφιστάμενον Μετόχιον τού αγίου Γεωργίου τής εν Πάτμω Μονής".
Ονομάσθηκε έτσι από τα σαράντα παλιά σκαλοπάτια, λαξεμένα στο βράχο που οδηγούν στο σπήλαιο. Τον Σεπτέμβριο τού 1998, σε μια από τις επισκέψεις μας, γινόταν έργο επίστρωσης, χαμηλά τού μονοπατιού, με πέτρα. Στα μισά περίπου αυτού τού μονοπατιού υπάρχει και το εκκλησάκι τού Ιωάννου τού Θεολόγου.
|
 |
| Το εκκλησάκι τής Παναγίας στην είσοδο τού σπηλαίου από νότια. Φ. Loukas Hapsis |
Στην είσοδο τού σπηλαίου σε μικρό πλάτωμα τού βράχου είναι χτισμένος μικρός βυζαντινός ναός αφιερωμένος στο Γενέθλιον τής Θεοτόκου. Στο βάθος τού σπηλαίου, στα 10μ. περίπου, υπάρχει μικρή δεξαμενή που γεμίζει νερό από σταλακτίτες και στη συνέχεια ακολουθεί βάραθρο. Πιστεύεται ότι το εκκλησάκι κτίστηκε (όπως προείπαμε) από τον Παύλο Λατρινό στα τέλη τού 10ου αιώνα (ή κατ' άλλη εκδοχή τον 11ο αιώνα). Είναι μονόχωρος ναϊσκος, καμαρωτός, επικαλυμμένος από πέτρινες πλάκες. Το Ιερό του είναι μικρό και ημικυκλικό. Φωτίζεται από ένα χαμηλό, φαρδύ και τοξωτό παράθυρο εσωτερικά, στο μέσον περίπου τού νοτίου τοίχου. Εξωτερικά είναι ορθογωνισμένο. Η πόρτα τού ναϊσκου στον δυτικό τοίχο φέρει στο υπέρθυρο τοξωτή κόγχη με κοσμήτη στη βάση του. Ο ναός, κάτω από τούς ασβεστωμένους τοίχους, φαίνεται τοιχογραφημένος. Τοιχογραφημένοι (στα υστεροβυζαντινά χρόνια) και σε "καλή" σχετικά κατάσταση είναι και οι Μεσοβυζαντινοί ναοί των λεγόμενων "αρχαίων Μονών" τού δυτικού Κέρκη: Άγιος Χαράλαμπος, Παναγία Μακρινή, Άγιος Γεώργιος.
 |
| Ίχνη τοιχογραφιών στο ναϋδιο τής Παναγίας |
 |
| Η παλιά πέτρινη σκάλα των 40 σκαλοπατιών-Ι.Π.1998 |
Με την έναρξη τού 18ου αιώνα, ο περιηγητής Pitton de Tournefort επισκεπτόμενος τη Σάμο, περιηγήθηκε στον Κέρκη και κατέλυσε με τη συνοδεία του στο Πατμιακό Μετόχι τού Αγίου Γεωργίου. Στη συνέχεια επισκέφτηκε την "Παναγιά Φανερωμένη" (Σαραντασκαλιώτισσα). Οι οδηγοί του αρνήθηκαν να προχωρήσουν στα ενδότερα τού βουνού, λόγω τού κρύου, αλλά και τού φόβου ότι τα μουλάρια τους θα πέθαιναν από την πείνα. Επέστρεψε κατευθυνόμενος στο ασκηταριό τής "Παναγίας τού Κακοπέρατου⁷, στον βόρειο Κέρκη.
 |
| Η ελαφρώς ημικυκλική κόγχη τού Ιερού Φ.1998 |
 |
| Το εσωτερικό τού θολωτού ναού. Φ.1998 |
Στο Αρχείο τής Μονής Πάτμου στις 5 Οκτωβρίου 1819 καταγράφηκε η συμφωνία ασημώματος τής εικόνας τής Παναγίας Σαραντασκαλιώτισσας: Ο κυρ Παναγιώτης Κοντομαθιός και ο Μαστρο Γιαννάκης Κουϊμητζής συμφώνησαν να ασημώσει και να φτιάξει ο Κουϊμητζής την εικόνα τής Παναγίας, ονομαζομένης Σαραντασκαλιώτισσας, όπως ήταν παλιά. Ο μάστορας είπε ότι θέλει να κάνει και καλύτερο το σχέδιό της, και τού δώσαμε γι αυτό εξακόσια είκοσι οκτώ δράμια ασήμι για να το κάνει καλό, να το καθαρίσει και να το ενώσει όλο με την εικόνα... και γλυτώνοντάς την, να τη φέρει ο ίδιος στο χωριό Μαραθόκαμπο.
"ο κίρ Παναγιώτης Κοντομαθιός και ο μαστρο Γιαννάκης Κουϊμητζής" συμφώνησαν "δια να ασιμόσι, και να φτηάση (ο δεύτερος) τήν ηκόνα τής Παναγίας, ονομαζομένης Σαραντασκαλιώτησας, ως καθώς ήτων από τώ παλεώθεν, λέγοντας, ο μάστορησ, ώτη θέλη τω κάμη καί καλιώτερον, ως καθώς είναι, τώ σκέδιών της, και τού εδόσαμεν ασίμη, δράμια εξακόσια ήκοσι οκτώ.... διά νά τώ κάμη κάλη, να το καθαρίση, καί νά τώ ενόση καί αυτώ διά τήν ήδιαν ηκόνα.....και γλητώνοντα την, θέλη την φέρη ατώς στου είς τώ χορίων Μαραθόκαμπον..." ⁸.
 | |
|
 |
| Ναϋδιο Ιωάννου Θεολόγου από νοτιοδυτικά |
Όπως περιγράφεται από σπηλαιολόγους⁹ , το άνω μέρος του σπηλαίου διακλαδίζεται σε δύο αίθουσες. Μια αριστερά με διαστάσεις 10Χ5 μέτρα και ύψους γύρω στα 3μ. στο βάθος της οποίας ξεκινά κατηφορικό δάπεδο μήκους 5μ. περίπου για να καταλήξει σε κατακόρυφο βάραθρο διαμέτρου 4μ. και βάθους 53μ.. Αριστερά του στομίου του βαράθρου υπάρχει στενό μονοπάτι που καταλήγει σε δεξαμενή νερού. Η δεξιά αίθουσα έχει μήκος 40μ. πλάτος 10μ. και ύψος 6μ.. Μετά τα 10μ. από την είσοδο ξεκινά κατηφορικό δάπεδο για να καταλήξει και αυτό σε κατακόρυφο βάραθρο οβάλ σχήματος, επιφανείας 10Χ5μ. και βάθους 38μ..
Τα δυο βάραθρα ενώνονται σε επικλινή αίθουσα μήκους 100μ. και μέσο πλάτος 6μ.. Το κατώτερο επίπεδο τς αίθουσας βρίσκεται σε βάθος 80 περίπου μέτρων. Τα ύψη της αίθουσας είναι από 10 έως 30μ.. Στο κατώτερο νότιο άκρο της ένα χαμηλό πέρασμα οδηγεί σε αίθουσα 10Χ5μ. και ύψους 20μ.με θαυμάσιο σταλαγμιτικό διάκοσμο. Επίσης στην κάθοδο του βαράθρου των 53μ. σχηματίζεται "πατάρι", που οδηγεί σε νέα αίθουσα μήκους 60μ και πλάτους 8μ.. Είναι το πιο όμορφο κομμάτι του σπηλαίου με πλούσιο σταλαγμιτικό διάκοσμο που καλύπτει σχεδόν κάθε επιφάνεια. Η αίθουσα καταλήγει σε στενό βάραθρο βάθους 8μ., στο τέλος του οποίου ανοίγεται αίθουσα 15Χ5μ. χωρίς ένδειξη συνέχειας.
2 - Η ΣΠΗΛΙΑ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΑ
 |
|
|
(δ) Η σπηλιά τού Πυθαγόρα στον Κέρκη |
Σε απόσταση περίπου 50 μ. από το σπήλαιο τής Σαραντασκαλιώτισσας, και στο ίδιο ύψος με αυτό, βρίσκεται τη λεγόμενη «Σπηλιά τού Πυθαγόρα». Η πρόσβαση γίνεται από μονοπάτι που ξεκινά από τα μέσα τής διαδρομής ανάβασης προς τη σπηλιά τής Σαραντασκαλιώτισσας. Κατά τις λαϊκές παραδόσεις του νησιού, εδώ κρυβόταν ο φιλόσοφος Πυθαγόρας κυνηγημένος από τον τύραννο Πολυκράτη, κατ΄άλλες δε πήγαινε εκεί για να σκεφτεί και να διαλογιστεί ή και για να διδάξει τους μαθητές του. Εδώ ασκήτευσε για ένα διάστημα και ο ¨Οσιος Παύλος Λατρινός.
Η είσοδος γίνεται από ευρύχωρο στόμιο. Αρχικά ανοίγεται μια ευρύχωρη αίθουσα, που αναπτύσσεται σε δύο επίπεδα. Στο τέρμα τού αριστερού τμήματος της υπάρχει κυκλικό άνοιγμα. Από την κύρια αίθουσα οδηγούμαστε σε μια δεύτερη μικρότερων διαστάσεων, μέσω ενός τεχνητού ορθογώνιου λαξεύματος, διαστάσεων 0,50Χ0,50μ.. Στο αριστερό σημείο τής αίθουσας αυτής η οροφή χαμηλώνει δημιουργώντας ένα στενό πέρασμα¹º.
3- ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΕΤΡΟΣ ΣΤΗ ΣΑΡΑΝΤΑΣΚΑΛΙΩΤΙΣΣΑ ΜΑΡΑΘΟΚΑΜΠΟΥ
 |
| (ε) Η ανατολική όψη τού ναϋδίου |
Το εκκλησάκι του Απόστολου Πέτρου βρίσκεται νοτιοανατολικά τής Σαραντασκαλιώτισσας και κτίσθηκε πάνω σε υψηλό βράχο. Εικάζεται ότι πρωτοθεμελιώθηκε από τον Όσιο Παύλο τον Λατρινό κατά το β' μισό τού 10ου αιώνα, όταν ασκήτευε στην περιοχή. Αν αυτό ισχύει, ίσως τότε η κατασκευή του να σχετίζεται με την επιθυμία τού Οσίου να τιμήσει τον πνευματικό του ασκητή Πέτρο, στον οποίο "υποτάχθηκε" στα δεκαεπτά του χρόνια όταν έφτασε στο όρος Λάτρος. Από στοιχεία όμως τού Μ.Βουρλιώτη (που αφορούσαν το Πατμιακό Μετόχι τού Αγίου Γεωργίου Μαραθοκάμπου) φαίνεται πως το ναϋδιο κτίσθηκε στις αρχές τού 18ου αιώνα (δεύτερη φάση;) από την Μονή Πάτμου στην οποία άλλωστε ανήκε. Όταν δε πουληθήκανε τα μοναστηριακά κτήματα περιήλθε στην Αγγελική Κυριακού από τον Μαραθόκαμπο.
 |
| (ζ) Η δυτική όψη τού ναϋδρίου |
|
|
Είναι μονόχωρο, καμαρωτό και επιστεγάζεται με πέτρινες πλάκες όπως και οι άλλοι ναοί τής περιοχής. 'Εχει μικρό Ιερό που κτίσθηκε εν μέρει μέσα σε βράχους και φέρει πιο ψηλά τετράγωνη φωτοθυρίδα. Μια αντίστοιχη υπάρχει και στα δυτικά πάνω από την πόρτα. Στο υπέρθυρο δε τής εισόδου υπάρχει τοξωτή ημικυκλική κόγχη με κοσμήτη. Στην είσοδο ανέρχεται ο επισκέπτης από τέσσερα σκαλοπάτια που καταλαμβάνουν όλο το πλάτος τού δυτικού τοίχου.
4- ΜΟΝΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΥ ΣΚΑΛΑΣ ΚΕΡΚΗ (ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ)
Βρίσκεται στη νότια πλευρά του Κέρκη και σε υψόμετρο 500 μ. μέσα σε πανέμορφη πευκόφυτη τοποθεσία. Ιδρύθηκε τον 10ο αιώνα, όταν στις ορεινές αυτές τοποθεσίες τού Κέρκη άκμαζε ο ασκητισμός και ο μοναχισμός. Εκατοντάδες ασκητές και καλόγεροι ζούσαν εδώ και στις γύρω περιοχές όπως προαναφέραμε .Η Ευαγγελίστρια, αποτελεί μετόχι του Παναγίου Τάφου. Σήμερα είναι εγκαταλελειμμένη αφότου οι φιλόξενες καλόγριες, όσες ήταν ακόμα εν ζωή, μετακόμισαν στο μοναστηράκι που ίδρυσαν στην είσοδο τού Μαραθοκάμπου.
 |
| (η) Η Μονή μετά το 1990, χρονιά κατασκευής των αντιρρήδων για την υποστήριξη τού νοτίου τοίχου. Τότε δημιουργήθηκε και ο εξώστης, σε όλο το μήκος τού συγκροτήματος των κελιών. |
Η Μονή αποτελείται από ένα διώροφο παραλληλόγραμμο οικοδόμημα κελιών στον όροφο και βοηθητικών χώρων αποθήκευσης και σταυλισμού στο ισόγειο. Στη νότια δε και στην δυτική πλευρά τού συγκροτήματος οι μοναχές καλλιεργούσαν κήπους για τις διατροφικές τους ανάγκες. Η πρόσβαση στον όροφο γίνεται από δυτικά με σκάλα που απολήγει σε ξύλινο εξώστη. Στο κέντρο και καθ΄όλο το μήκος τής πτέρυγας υπάρχει φαρδύς διάδρομος και κελιά καθώς και άλλοι λειτουργικοί χώροι δεξιά κι αριστερά αυτού. Ο διάδρομος καταλήγει σε ένα αρκετά μεγάλο προθάλαμο απ΄ όπου με σκάλες που οδηγούν σε μια ανώτερη στάθμη εισέρχεται κάποιος στον ναό τού Μοναστηριού.
 |
| (θ) Η Μονή προ τού 1990. Πίσω από το συγκρότημα των κελιών, σε ψηλότερη στάθμη ορθώνεται το καθολικό τής Μονής. |
"Ήταν ανδρικό μοναστήρι και εμόναζαν δυο ή τρεις καλόγεροι .Κατά την απογραφή των μοναχών, απ’ την αρχιεπισκοπή Σάμου το 1830, αναφέρεται σαν μετόχι της μονής του Κουτλουμουσίου του Αγίου Όρους και διέμεναν τότε εκεί ένας αρχιμανδρίτης, ένας ιερομόναχος και ένας μοναχός. Το μετόχι κατά τα μέσα του 19ου αιώνα, έγινε ιδιοκτησία του Μοναχού Νήφωνα Κυριακού απ’ το Μεσαίο Καρλόβασι, ο οποίος εμόνασε εκεί και αργότερα το πούλησε στον ηγούμενο της Αγίας Τριάδας Ιάκωβο για 20.000 γρόσια , στις 20 Αυγούστου του 1881, μαζί μ ένα λιοτρίβι στην Κιούρκα. Τον Νήφωνα διαδέχτηκαν κι άλλοι, όπως ο Μάξιμος με δυο τρεις μοναχούς και μέχρι το 1940 ο Παπαλευτέρης ένας άγιος και πολύ μορφωμένος άνθρωπος. Μετά το μοναστήρι έμεινε έρημο, ο αδυσώπητος χρόνος το κατάστρεψε και οι άνθρωποι λεηλάτησαν ο,τι υπήρχε. Το 1945 ανέλαβαν το Μοναστήρι η Μαγδαληνή σαν Ηγουμένη και η Θεονύμφη, το 1952 η Μαρία, περί το 1960 η Σαλώμη και η Νεκταρία που ακολουθούσαν το παλιό εορτολόγιο. Αυτές με πολύ εργασία και με την βοήθεια των πιστών κατάφεραν να διατηρήσουν το μοναστήρι σε καλή κατάσταση.¹¹.
|
||
Μεταξύ άλλων εργασιών, περί το 1990 αποφάσισαν οι μοναχές την υποστήριξη τού επισφαλούς νοτίου τοίχου τού οικοδομήματος των κελιών με αντιρρήδες". Έτσι μπόρεσαν να κατασκευάσουν κι έναν εξώστη επίσης, κατά μήκος όλης τής νότιας όψης μεταβάλλοντας έτσι την αρχική μορφή τού κτίσματος. Στη Μονή εκτός των αναστηλωτικών εργασιών έγιναν και εργασίες αποκατάστασης και εξωραϊσμού τού κτιρίου των κελιών καθώς και τού ναού. |
5- ΑΓΙΑ ΚΥΡΙΑΚΗ ΛΙΜΝΙΩΝΑ ΜΑΡΑΘΟΚΑΜΠΟΥ
Ο οικισμός τής Αγίας Κυριακής βρίσκεται στη ΝΔ. Σάμο, στους νοτιοδυτικούς πρόποδες του Κέρκη, πάνω στην επαρχιακή οδό που συνδέει τον Μαραθόκαμπο με την Καλλιθέα και τούς Δρακαίους και σε υψόμετρο από τη θάλασσα 90 μέτρα. Η εκκλησία της Αγίας Κυριακής βρίσκεται στη βορειοδυτική είσοδο του οικισμού. Ήταν το κέντρο τού ασκητισμού στον Κέρκη, το "Κυριακόν". Πριν την ερήμωση τού νησιού (1476 μ.Χ.), στην περιοχή μόνον τού νοτίου Κέρκη βρίσκονταν 500 περίπου Ασκητές και Μοναχοί. Σε ολόκληρη δε τη Σάμο υπολογίζονταν στ 1500". Οστά ασκητών βρέθηκαν (όπως προαναφέραμε) σε διάφορες τοποθεσίες τής ευρύτερης περιοχής, τού δυτικού και νοτίου Κέρκη, αλλά και τού βορινού (π.χ. σπηλιά "Κακοπέρατου").
Στη θέση "Κυριακόν" συναθροίζονταν οι ασκητές και μοναχοί τού Κέρκη για την Κυριακή λειτουργία και θεία κοινωνία. Στα θεμέλια αρχαίου ναού ανεγέρθηκε το 1881 η σωζόμενη σήμερα εκκλησία επ΄ ονόματι τής Αγίας Κυριακής. Στις δύο πλευρές τού ναού -αναφέρει ο Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης- διακρίνονταν τα θεμέλια παλαιών κτισμάτων, κατά πάσαν πιθανότητα κελιών αρχαίας Μονής. Νοτίως δε και σε απόσταση 300μ. περίπου σώζονταν τα θεμέλια και η κόγχη τού Ιερού Βήματος άλλου αρχαιότερου ναού, τού Αγίου Γεωργίου. Στην τοποθεσία αυτή υπήρχε και αρχαίο νεκροταφείο.
 |
| Η νότια όψη τού ναού και ο νάρθηκας Φ.Ι.Π. 2017 |
 |
| Ο νάρθηκας-Η είσοδος στο ναό Φ.Ι.Π.2017 |
Ο χώρος τής Αγίας Κυριακής περιβάλλεται σήμερα από πέτρινο αυλότοιχο. Δίπλα στον ναό, στα νοτιοδυτικά αυτού, υπάρχει κι ένα οίκημα (πρόσκτισμα). Στην είσοδο τού προσκτίσματος υπάρχει πλάκα με κατεστραμμένη παλιά επιγραφή όπου διακρίνεται μόνο μια εγχάρακτη νεότερη χρονολογία "1880". Μεταξύ τού κτίσματος αυτού και τού σώματος τού ναού οικοδομήθηκε σε σύγχρονους χρόνους πέτρινο κωδωνοστάσιο. Εκεί βρίσκεται εντοιχισμένος βυζαντινός ανάγλυφος σταυρός, έξεργης τεχνικής, στο κέντρο ενός ρόμβου που φέρει τέσσερις ροζέτες στις πλευρές αυτού. Στη δεξιά πλευρά τού ανάγλυφου υπήρχε χρονολογία από την οποία σώζεται μόνο το εξής: " [....] β΄δ ΜΑΡΤΙ୪". Προς τα ανατολικά τού ναού υπάρχει βρύση με σύγχρονο ανάγλυφο διάκοσμο.
Ο ναός είναι μονόχωρος δρομικός, θολωτός, τύπου βασιλικής, στεγασμένος με δίρριχτη κεραμοσκεπή και ημικυκλικής κάτοψης Ιερό. Ο θόλος τού ναού είναι οξυκόρυφος. Το Ιερό Βήμα από τον υπόλοιπο χώρο διαφοροποιείται με έντονα οξυκόρυφη καμάρα (τύπου σφενδόνιου) που υποστηρίζει τα φορτία τού θόλου. Η κόγχη τού Ιερού είναι κτιστή στο κάτω μέρος, σχηματίζοντας την Αγία Τράπεζα. Αριστερά υπάρχει η κόγχη τής Πρόθεσης με μικρή κατασκευή στο κάτω μέρος, για την υποδοχή των υγρών.
|
||||
|
|
|
||
|
|
 | ||
|
Το δάπεδο είναι στρωμένο με τετραγωνισμένες πλάκες μπροστά στο Ιερό Βήμα, ενώ στον υπόλοιπο χώρο συνδυάζονται διαφορετικών μεγεθών πλάκες με βότσαλα θαλάσσης. Ο ναός φωτίζεται από τέσσερα τοξωτά, συμμετρικά ανοιγμένα παράθυρα που περιβάλλονται από λίθινα θυρώματα. Η είσοδος στο ναό γίνεται από τα δυτικά, από τοξωτή πόρτα με λίθινα επίσης θυρώματα, μέσω ενός μεταγενέστερου ξυλόστεγου νάρθηκα που η είσοδός του βρίσκεται στα νότια. Το δάπεδο επιστρώθηκε με πλάκες και βότσαλα σε σχήμα ρόμβων και φέρει κεντρικά, απεικόνιση κυπαρισσιού.
Στο "Κυριακόν" διέμενε πριν το 1775 ο Νήφων ο Χίος με τέσσερις άλλους μοναχούς από τα Άγραφα, τον Γρηγόριο, Ανανία, Αγαθάγγελο και Ιάκωβο που είχαν έρθει από το Άγιον Όρος. Μετά από λίγο ανεχώρησαν για την Πάτμο κι από εκεί ο Νήφων και ο Γρηγόριος κατέληξαν στην Ικαρία όπου ανήγειραν την Μονή τού Ευαγγελισμού.
Τέλος στον ναό σώζεται χειρόγραφη Ακολουθία τής Αγίας Κυριακής την οποία αντέγραψε το 1879 κάποιος Αγιορείτης μοναχός με την προτροπή τού Επιτρόπου τού ναού τής Αγίας Κυριακής, Ιωάννη Γεωργίου Βαγιανού.
ΠΗΓΕΣ
¹ Ι. Π.ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ “ΤΟ ΠΑΤΜΙΑΚΟ ΜΕΤΟΧΙ (ΠΡΟ ΤΟΥ 1602) ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΑΡΑΘΟΚΑΜΠΟΥ” 2021- parafestareseatch.blogspot.gr
² Richard Krautheimer “Παλαιοχριστιανική και Βυζαντινή Αρχιτεκτονική” Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τράπεζας Αθήνα 1991
³ Α. Γ. Θεοδωρόπουλος, Ο Οσιος Παύλος ο Λατρινός ο εν τοίς όρεσι Λάτρω τής Μ.Ασίας και Κερκετεί τής Σάμου ασκήσας" kallimasia.blogsp
⁴ Ι. Π.ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ-"ΟΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΝΑΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ ΣΤΗ ΣΑΜΟ" 2020 - parafestareseatch.blogspot.gr
⁵ Ι. Π.ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ-"ΟΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ 13ου ΑΙΩΝΑ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΑΚΡΥΝΗΣ Ή ΘΑΥΜΑΣΤΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΘΕΑ ΣΑΜΟΥ" 2020- parafestareseatch.blogspot.gr
⁶ Ιω. Γιαγιάς "Πυθαγόρας ο Σάμιος και Παύλος ο νεώτερος" Αθήναι 1959, σελ.11
⁷ (Joseph Pitton de Tournefort “Relation d΄un voyage du Levant» Paris, 1717 - Τ.ΙΙος, σελ. 129 (Στη Σάμο ήρθε τον Ιανουάριο 1702)
⁸ Στέλιος Α.Παπαδόπουλος- Διάκ. Χρυσόστομος Φλωρέντης- ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ Ι. ΜΟΝΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΠΑΤΜΟΥ "ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΧΝΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ"- ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΤΒΑ- ΑΘΗΝΑ 1990 - [322. Συμφωνητικό (Φ.56)]
⁹ Σπηλαιοβάραθρο Σαραντασκαλιώτισσα και «Σπήλαιο Πυθαγόρα» (Δήμος Μαραθοκάμπου) - https://www.isamos.gr/spileovarathro-sarantaskaliotissa-ke-spileo-pithagora/
¹º https://www.isamos.gr/spileovarathro-sarantaskaliotissa-ke-spileo-pithagora/
¹¹ Ευάγγελος Κιλουκιώτης "Η Βαγγελίστρα του Κέρκη"
Ιωάννης Παπάλης (Mητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννου)
ΕΙΚΟΝΕΣ
(α) httpswww.facebook.comLOVE.DREAMS.845photos
(β) Νίκος Χατζηϊακώβου REAL.SAMOS Pythagoras' cave
(γ) httpssamosvoice.gr20200509pythagorascave
(δ) httpssamosvoice.gr20200509pythagorascave
(ε) Νίκος Χατζηϊακώβου
(ζ) REAL.SAMOS Agios Petros
η) www.facebook.comphotofbid=368082949336900&set=pb.100084055929015.-2
(θ) Σύλλογος των Απανταχού Μαραθοκαμπιτών Σάμου httpwww.facebook.compeople%CE%A3%CF%8D%CE%BB%CE%BB%
(ι) photoshooting.ioannis E.Kiloukiotis
