ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟΥΣ ΜΑΥΡΑΤΖΑΙΟΥΣ (1592)

Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 2020 

Κηρυγμένο Διατηρητέο μνημείο: Απόφ.κήρ. α) Φ.Ε.Κ 353/Β/1967 β) Φ.Ε.Κ 126/Β/1972

α) Ιστορικό διατηρητέο μνημείο και τόπος ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους ή ενδιαφέροντος από άποψεως αρχιτεκτονικής ή ιστορικής το καθολικό τής Μονής. (β) Χαρακτηρίζεται ως μνημείο η Ιερά Μονή Μεγάλης Παναγίας -  Φορέας προστασίας 2η Ε.Β.Α (Αθήνα) 

Πανοραμική από δυτικά Φ.2016

Βορειοανατολικά τής Μονής Μ.Παναγίας, κάτω από το χωριό Μαυρατζαίοι στα νοτιοανατολικά αυτού και σε υψόμετρο περίπου 200μ, βρίσκεται η Μονή τού Τιμίου Σταυρού. Ιδρύθηκε  από  τον μοναχό Νείλο, έναν από τούς δύο κτήτορες τής Μονής Μ. Μεγάλης. Ο Νείλος αφού διέμεινε επί εξαετία στην Μ. Παναγία ήλθε το 1592 στην τοποθεσία τού Τιμίου Σταυρού   όπου σύμφωνα με τον Εμ. Κρητικίδη¹  είχε βρει εκεί, κατά το 1582 αρχαία εικόνα τής Υψώσεως τού Τιμίου Σταυρού και ίδρυσε μικρή κατ΄αρχάς Μονή. Από σωζόμενη επιγραφή  φαίνεται πως ο παλαιός μικρός ναός τής Μονής κτίστηκε το 1602.

Η Μονή επεκτάθηκε το 1604 από τούς αδελφούς και επιβεβαιώνεται αυτό σε φυλασσόμενη επιγραφή: "Διά συνδρομής και σπουδής τών ευρισκομένων αδελφών τού Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού ηγουμενεύοντος Χριστοφόρου ιερομονάχου Μαστροσίδερη Μαστροκυριακού (1604) αχδ΄ Ιουλίου κε΄", καθώς και το 1610 όπως φαίνεται σε άλλη επιγραφή που ήταν εντοιχισμένη στη βόρεια πύλη τού παλαιού ναού: "Δια συνδρομής και σπουδής τών ευρισκομένων αδελφών τού Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού ηγουμενεύοντος Νείλου ιερομονάχου (1610) αχι΄ Ινδικτιώνος Η΄ εν μηνί Μαϊω α΄ χειρί Πέτρου ιερομονάχου"². 

Η Μονή από τα νότια Φ.2016

Η δυτική πτέρυγα Φ.2016

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο Ιωσείφ Γεωργειρήνης που διετέλεσε αρχιεπίσκοπος Σάμου (1666 - 1671) αναφέρει στην Πραγματεία του περί τής Σάμου: "Δύο μίλλια μακράν τής Χώρας κείται ο Σταυρός, εν τώ οποίω διαμένουσι τριάκοντα καλόγηροι και όστις έχει πολλά αναθήματα, συνιστάμενα εις γαίας και μίαν έπαυλιν δι΄αδελφούς μη ιερωμένους, αλλ΄υπηρετούντας και καλλιεργούντας την γήν. Εκτός τούτων έχει μετόχιον, εξ αυτού εξαρτώμενον, ένθα η πρωτίστη τών καλογήρων απασχόλησις είναι η υφαντουργία και έτεραι αναγκαίαι εργασίαι διά την υπηρεσίαν και συντήρησιν τού μεγάλου μοναστηριού"³.   

Εκτός των παραπάνω αναφορών τού 1604 και 1610 για επέκταση τής Μονής και τής γενικής περιγραφής τού Γεωργειρήνη μεταξύ 1666-1671, δεν έχουμε άλλα στοιχεία (απ΄όσο εμείς γνωρίζουμε) που θα μας πληροφορούσαν για προσθήκες κτισμάτων στην Μονή ή ανακαινίσεις μέσα στον 18ο αιώνα. Όσον αφορά δε τον 19ο αιώνα,   κτίσθηκε δεξαμενή (νοτιοανατολικά τής Μονής) το 1817 επί Ηγουμενείας Παρθενίου τού Λάκωνος που φέρει εντοιχισμένη αρχαία επιγραφή. Κατά την περίοδο των αγώνων στη Σάμο γιά ελευθερία, καταγράφηκε στον κώδικα  τής Μονής τον Μάρτιο τού 1823 το εξής: "Κατήντησεν η Μονή μας εις μεγάλην στενοχωρίαν και ένδειαν, όχι μόνον διά πρός τό ζήν αναγκαία αλλά και διά τα αλλεπάλληλα δοσίματα και συνεισφοράς εξ αιτίας τού πολέμου. Όθεν ηναγκάσθημεν να πωλήσωμεν πράγματα αυτής. Και επειδή από χωράφια δεν ηθέλησε κανείς να αγοράση, ως πεφοβισμένοι όλοι δια τα πασίγνωστα συμβάντα τής Ελλάδος, εστείλαμεν το αργυρούν πολυκάνδηλον τού Ναού διά να πωληθεί είς Βαθύ, είς τινα Εκκλησίαν τού αυτού χωρίου..."⁴.  Περιγράφεται στη συνέχεια η πρωτοβουλία τού  αγωνιστή τής Ελληνικής Επανάστασης, Καπετάν Κωνσταντή Λαχανά, να συγκεντρώσει ένα σημαντικό ποσό και να το παραδώσει στην μονή μαζί με το πολυκάνδηλο το οποίο ο ίδιος δεν άφησε να πουληθεί.

 

(α)Δυτική όψη τού καθολικού

(β) Η Κρήνη

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η πρώτη οικοδομική δραστηριότητα που μας είναι γνωστή μέσα στον 19ο αιώνα  ήταν όταν ο Ηγούμενος τής Μονής  Γρηγόριος (από τούς Μαυρατζαίους), έθεσε τον θεμέλιο λίθο οικοδόμησης τού νέου καθολικού ναού τής Μονής,  (στη θέση τού κατεδαφισθέντος μικρού ναού τού 1602), στις 7 Μαϊου 1838.  Για την επίτευξη όμως αυτού τού σκοπού, από  τον Ιανουάριο ήδη τού 1838,  απηύθυνε εγκύκλιο επιστολή προς όλους τούς χριστιανούς  για την οικονομική συνδρομή τους, αδυνατώντας   να διεκπεραιώσει η ίδια η Μονή με δικούς της πόρους το έργο αυτό.  Στην εγκύκλιο αυτή επιστολή φαίνεται πως το όλο συγκρότημα και ο ναός ιδιαιτέρως όπου συναθροίζονταν καθημερινά οι μοναχοί, ήταν σε άθλια κατάσταση. Αναφέρεται χαρακτηριστικά: "Επειδή η ιερά ημών Μονή...διά τής αρχαιότητος και παλαιότητος, εσαθρώθη και επαπειλεί παντελή πτώσιν μάλιστα ο καθολικός Ναός εν ώ συναθροιζόμεθα καθ΄εκάστην...ευρισκόμεθα ήδη εις την αμφοτέρων αναγκαίαν εκ βάθρων ανέγερσιν και ανακαίνισιν ενερξάμενοι τής νέας οικοδομής..."⁵. 

  

Κατά τις εργασίες, στα  θεμέλια τού  κατεδαφισμένου ναού τού 1602 βρέθηκε στο Ιερό Βήμα ξύλινος Σταυρός με χρυσά γράμματα. Σταυρός ξύλινος επίσης βρέθηκε μέσα σε κουβούκλιο, επί τού  τοίχου τού Ιερού τού παλαιού ναού, όπου αναγράφεται: "ΙΣ/ΧΡ/ΝΙ/ΚΑ (στη γνωστή σταυροειδή διάταξη) Σταυροπήγιον Πατριαρχικόν αγιασθέν επ΄ονόματι τής υψώσεως τού Τιμίου και ζωοποιού σταυρού πλησίον τής μεγάλης Χώρας τής αγιωτάτης αρχιεπισκοπής Σάμου εν τή αυτή νήσω εν τώ ιδίω θελήματι, παρά τού Παναγιωτάτου ημών αυθέντου και δεσπότου τού οικουμενικού Πατριάρχου κυρίου Ματθαίου. Εν έτει ζρθ΄, (1602) μηνί Οκτωβρίου 18 ημέρα Δευτέρα ινδικτιώνος ιδ΄"⁶. Ο Σταυρός αυτός σύμφωνα με τον Κώδικα τής Μονής (σ.113) φυλάσσεται μέσα στο Ιερό τής νέας εκκλησίας. 

 

 

(δ) Η νότια πτέρυγα πριν το 1950

Ίσως μετά την ανέγερση τού νέου καθολικού τής Μονής  να έγιναν κάποιες στοιχειώδεις αναστηλωτικές εργασίες στα κτίρια των κελιών. Η Μονή μέχρι τότε φαίνεται πως διέθετε την ανατολική διώροφη  πτέρυγα κελιών, την  βόρεια ισόγεια όπου θα βρίσκονταν ίσως οι βοηθητικοί - αποθηκευτικοί χώροι τής Μονής και την νότια διώροφη πτέρυγα κελιών. Καταλάμβανε δε μια ορθογωνισμένη περιοχή. Η νότια και η ανατολική πτέρυγα ήταν διώροφες με ξύλινο εξώστη (χαγιάτι) στον όροφο. Στο ισόγειο τής νότιας υπήρχε στοά με πυκνά τοξωτά οξυκόρυφα ανοίγματα προς την αυλή.  

  

(γ) Η νότια πτέρυγα-τέλη 19ου αι.

Ωστόσο μετά το 1870  κτίστηκε εκ βάθρων  η δυτική πτέρυγα τής Μονής, τριώροφη με στοές κλειστές με λίθινα αψιδώματα και ένα τμήμα τής ανατολικής πλευράς διώροφο, στα ίδια πρότυπα με την δυτική πτέρυγα, από τον Ηγούμενο Θεοφάνη Αρέλη. Ο Θεοφάνης Αρέλης ήταν από το Βαθύ. Σε ηλικία 37 χρόνων, έγινε Ηγούμενος τής Μονής από το 1870 έως το 1904. Από τα χρόνια ήδη τής ενηλικίωσής του ο ανάδοχός του, Ηγούμενος τής Μονής (1853-1867) Χρύσανθος  από την Κύπρο, τον πήρε υπό την προστασία του στην Μονή και φρόντισε για τη μόρφωσή του κατ΄αρχάς στο Σχολείο τής Χώρας και μετά στη Σχολή τού Σταυρού Ιεροσολύμων. Για τη συνέχιση των σπουδών του, ο Σάμιος Πατριάρχης  Κύριλλος Β΄ τον έστειλε στη Ριζάρειο Σχολή στην Αθήνα, από την οποία απεφοίτησε  και έκανε περαιτέρω Πανεπιστημιακές σπουδές στην Φιλοσοφική και θεολογική Σχολή αλλά και  στην Αρχαιολογία και Αρχιτεκτονική. Τελειώνοντας  τον κύκλο των σπουδών του επέστρεψε στη Σάμο και ανέλαβε την Ηγουμενία τής Μονής, αντικαθιστώντας τον γηραιό ανάδοχό του Χρύσανθο. 

 

 

 

 

Επί  Αρέλη η Μονή αναπτύχθηκε πνευματικά και οικονομικά. Ο Θεοφάνης- εκτός των οικοδομικών έργων στην Μονή που έγιναν βάσει  αρχιτεκτονικών σχεδίων που ο ίδιος επεξεργάστηκε- ανήγειρε εκ βάθρων την δυτική πλευρά και μέρος τής ανατολικής καθώς και το εξωκκλήσιο τού Αγίου Σπυρίδωνα  πάνω από την Μονή. Σχεδίασε επίσης και επέβλεψε την ανέγερση τού Ναού τού Αγίου Γεωργίου Μαυρατζαίων. Επιπλέον επιστάτησε στις εργασίες  τής νοτίου πλευράς τού Ευπαλινείου ορύγματος. Δίπλα στον Θ.Αρέλη εργάστηκε ο πρωτομάστορας Γεώργιος Β. Ροδίτης. Επίσης ο μαστρο-Γιάννης (Γιαννίκος) Γεωργιάδης που ήρθε από την Κάρπαθο με το συνεργείο του και τούς “πελεκάνους” του συμμετείχε στην ανέγερση τού Αγίου Σπυρίδωνα. Ο μαστρο-Γιάννης έκτισε επίσης τον Άγιο Γεώργιο Μαυρατζαίων  καθώς και σπίτια στο χωριό.

 

(ε) Μετά την πυρκαγιά τού 1950 (κατεδαφίσεις;)

Το όνομα τού Θ. Αρέλη συνδέεται και με τη ζωή και διαδρομή τού μοναχού Δωρόθεου, κατά κόσμον Νικόλαο Τσουκαλαδάκη,  Αρχιτέκτονα τής Πορφυριάδος Σχολής Καρλοβασίου⁷, τού σχολείου επίσης στο χωριό του Πλάτανο καθώς και  συνεργάτη (βοηθό;) πιστεύουμε τού Ηγούμενου Αρέλη στον Ναό τού Αγίου Σπυρίδωνα. Κατά το παράδειγμα τού Χρύσανθου  ο Αρέλης πήρε υπό την προστασία του τον μικρό Νικόλαο και φρόντισε και για τις Ανώτερες σπουδές του στην Αθήνα και στο Παρίσι.

Στο μέσον τής βόρειας όψης  τού ναού  και σε δύο μέτρα  απ΄αυτόν πηγάζει από βράχο άφθονο νερό που οδηγείται σε κρήνη στη νότια όψη τού ναού με τρεις κρουνούς κοσμημένους με μαρμάρινες κεφαλές λεόντων, πουλιά, δικέφαλο αετό  και μαρμάρινη λεκάνη. Το νερό αυτό διοχετεύεται σε δύο δεξαμενές  από τις οποίες αρδεύονται οι κήποι τής Μονής. Η μία απ΄αυτές (νοτιοδυτικά και εκτός τής Μονής) υπάρχει χρονολογία 1878, έργο δηλαδή τού Αρέλη. Η άλλη δεξαμενή (νοτιοανατολικά) κτίσθηκε όπως προείπαμε το 1817.

Η Μονή διέθετε και Λεπροκομείο, στη θέση τού παρεκκλησίου της τού Αγίου Παντελεήμονα, μεταξύ αυτής και τής "Χώρας". Υπήρχαν εκεί οικήματα όπου διέμεναν χανσενικοί, τούς οποίους βοηθούσαν οι μοναχοί και οικονομικά. Από εκεί τούς έδιωξαν οι Χωρίτες "πειραζόμενοι από αυτούς ως γείτονες". Πρέπει να πούμε ότι αρκετοί χανσενικοί στη Σάμο που διέμεναν κοντά σε μοναστήρια διέθεταν την περιουσία τους σε αυτά με τη συμφωνία να τούς παρέχονται τα μέσα διατροφής τους εφ΄όρου ζωής, κάποιοι δε από αυτούς έγιναν μοναχοί. Στον κώδικα τής Μονής αναφέρεται ότι: 

"Περί το 1814 έγινε μεγάλη φθορά εις τούς ανθρώπους  από θανατικόν πανώλης εις τήν Κωνσταντινούπολιν και εις άλλους πολλούς τόπους, καθώς και ώδε εις την Σάμον, εις μερικά χωρία. Εις αυτό το έτος 1814 κατά τον Ιανουάριον εφέρθη και εις την Μονήν τού Τιμίου Σταυρού το αυτό μόλυσμα τής πανώλης από Καρλόβασι διά μέσου τινός Ιερεμίου μοναχού, Χωρίτου, χωρίς να το ηξεύρει και εκείνος πως ήτο κτυπημένος από πανώλην· απέθανε λοιπόν αυτόθι ο ίδιος Ιερεμάς και είς Ιερομόναχος παπα-Κοσμάς και είς αναγνώστης Χωρίτης" ⁸.
Την 4η Ιουνίου  1950 πυρκαγιά κατέκαυσε τη  νότια πλευρά τής Μονής  που μετατράπηκε εκ των υστέρων σε κήπο με πορτοκαλιές και λεμονιές. Τέλος, η Μονή διέσωσε ένα ανανεωτικό Πατριαρχικό Συγγίλιο τού 1797 που επικυρώνει προηγούμενο που χάθηκε. Θέλει να περιφρουρήσει με αυτό τα δικαιώματα της Μονής  από τις αρπακτικές διαθέσεις κάποιων για  τα κτήματά της. Καταγράφονται δε εκεί και τα Μετόχια τής Μονής

ΤΟ ΚΑΘΟΛΙΚΟ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ  (1839)

 

Η Ανατολική όψη τού ναού -Φ.2016

 

Ο πυλώνας με το καμπαναριό -Φ.2016

 

 

 

 

 

 

 

Ο Ηγούμενος τής Μονής  Γρηγόριος (από τούς Μαυρατζαίους), έθεσε τον θεμέλιο λίθο οικοδόμησης τού νέου καθολικού ναού τής Μονής,  (στη θέση τού κατεδαφισθέντος μικρού ναού τού 1602), στις 7 Μαϊου 1838. Όπως προαναφέραμε στην περιγραφή τής Μονής, για την επίτευξη αυτού τού σκοπού, από  τον Ιανουάριο ήδη τού 1838,  απηύθυνε εγκύκλιο επιστολή προς όλους τούς χριστιανούς  για την οικονομική συνδρομή τους, αδυνατώντας   να διεκπεραιώσει η ίδια η Μονή με δικούς της πόρους το έργο αυτό.  Στην εγκύκλιο αυτή επιστολή φαίνεται πως το όλο συγκρότημα και ο παλιός ναός  ιδιαιτέρως (τού 1602) ήταν σε άθλια κατάσταση και κινδύνευε να καταρρεύσει.

Το καθολικό τής Μονής είναι τρίκλιτη βασιλική μετά τρούλου. Το βόρειο κλίτος τού ναού τιμάται επ΄ονόματι τής Ζωοδόχου Πηγής. Παλαιότερα ήταν αφιερωμένο στην μνήμη τού Αγίου Χριστοφόρου. Το Ιερό τού κεντρικού κλίτους είναι μεγάλο και υψηλό, ημικυκλικής κάτοψης ενώ των πλαγίων κλιτών ημικυκλικά κι αυτά, αλλά πολύ μικρότερα. Ο τρούλος είναι οκταεδρικός και φέρει μεγάλες φωτοθυρίδες στις έδρες του.

(ζ) Το εσωτερικό τού ναού

 

(ι) Ζημιές στα τόξα τού τρούλου

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο ναός τοιχογραφήθηκε  εξ ολοκλήρου κατά το 1848 όπως συνάγεται από επιγραφή που βρίσκεται μέσα στον ναό πάνω από την δυτική πύλη: "Ιστορήθη ο παρών θείος και ιερός ναός τής Μονής τού Τιμίου Σταυρού επί Ηγουμενείας τού Πανοσιωτάτου κυρίου Χρ. Γρηγορίου. Και διά χειρός κ. Ιω. εκ τής Χώρας Σάμου. Εν έτει 1848 Ιανουαρίου 31"⁹. Περί το 1960/70 σύμφωνα με τον Μητροπολίτη Ιωάννου σώζονταν στην πύλη μεγάλη τοιχογραφία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης και στις μικρές κόγχες τής Προσκομιδής τού Ιερού Βήματος οι τοιχογραφίες τής Αποκαθήλωσης, τής Γεννήσεως τού Χριστού και τής Υπαπαντής.

Το ξυλόγλυπτο επιβλητικό τέμπλο σύμφωνα με τις επιγραφές κατασκευάστηκε το 1854 από Χιώτες γλυφείς.  Η επιγραφή πάνω από την Ωραία Πύλη αναφέρει: "Συνδρομή τε τού τών Ιεροσολύμων Πατριάρχου Κυρίλλου Β΄" . Στο νότιο σκέλος αυτής : "αωνδ΄επί Ηγουμενείας Χρυσάνθου". Στο βόρειο: "Χείρ Ιω. Γλυφεύς και Νικόλαος εξειργάσαντο Χίοι".

Στον Κώδικα  τής Μονής υπάρχει η παρακάτω σημείωση: "Εν έτει χιλιοστώ οκτακοσιοστώ πεντηκοστώ τετάρτω ετελειοποιήθη το τέμπλον τής ιεράς ταύτης Μονής επί Ηγουμενείας Χρυσάνθου τού Κυπρίου, αναβαίνει δε όλη η ποσότης τών εξόδων τού άνωθεν Ιερού τέμπλου με τήν ξυλικήν του δρ. πενήντα τέσσερας χιλιάδας αριθ. 54.0000".  

Κοσμείται από παραστάσεις που απεικονίζουν σκηνές τής Παλαιάς και Καινής Διαθήκης καθώς και από φυτικά θέματα. Ξυλόγλυπτοι και επίχρυσοι είναι  ο άμβωνας τού 1843 που επιχρυσώθηκε το 1873 από τους αδελφούς Α. και  Κ. Ζ. Κυδωνιέων και ο Δεσποτικός Θρόνος που κατασκευάστηκε το  1844 από τον γλυφέα Νικόλαο και χρυσώθηκε το 1877.

(η) Τμήμα τού τέμπλου

 

Οι εικόνες τού τέμπλου τού Χριστού και τής Παναγίας είναι αρίστης τέχνης και καλλιγραφήθηκαν στα μέσα τού 17ου αιώνα. Οι άλλες είναι τού 18ου και 19ου αιώνα. Υπάρχουν εικόνες οι επιγραφές των οποίων αναδεικνύουν ονόματα ζωγράφων όπως τού Χριστοδούλου Κ...(1729) τού Γεωργίου Πάτι (1776), τού Ιωάννου Ζακυνθίου Φραγκοπούλου (1802), τού Κ. Ιω. Παπαχατζή Αβδανήτες (Σάμος 1838), τού Κ.Ιωαννίδη (Χώρα Σάμου 1846), τού Νικολάου Ζωγράφου (1860),   τού Αγαθαγγέλου Κυδωνιέων (Λιμήν Βαθέος Σάμου 1870), τού Αγαθαγγέλου μοναχού και Κωνσταντίνου Βεζυροπούλου αδελφών Ζωγράφων Κυδωνιέων (Σμύρνη 1874).

Στο μέσον τής δυτικής όψης τού ναού υπάρχει πυλώνας εισόδου που στηρίζεται σε στρογγυλές κολόνες και στο υψηλότερο σημείο του φέρει το καμπαναριό. Πάνω από το βόρειο κλίτος τού Γυναικωνίτη τού ναού είναι το παρεκκλήσιο των Αγίων Ταξιαρχών. Το δε νότιο χρησιμοποιείται ως σκευοφυλάκιο. Εδώ βρίσκεται και η Βιβλιοθήκη τής Μονής. Στο μέσον δε τού δαπέδου υπάρχει μαρμάρινη πλάκα με ανάγλυφο δικέφαλο αετό.  

 

Τέλος, μετά τον πρόσφατο σεισμό των 7 ρίχτερ τής 30 οκτωβρίου 2020 στη Σάμο, το καθολικό τής Μονής έπαθε σοβαρές ζημιές και χρήζει επισκευών.

 

 

 

 

                                                                 📚

 

 

(1) Εμμ.Κρητικίδης “Περίβασις εις τάς Μονάς και τά Μετόχια της Σάμου κατά το έτος 1854.

(2) Ιωάννης Πάπαλης “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 – (Διετέλεσε Επίσκοπος Σάμου από το  1948 ως 1967) 

(3) Ιωσείφ Γεωργειρήνη “Περιγραφή τής παρούσης καταστάσεως τής Σάμου, , Ικαρίας, Πάτμος και Αθωνος” 1677 (υπήρξε Επίσκοπος Σάμου από το 1666 ως το 1671) "A description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos and Mount Athos"1677

(4) Ιωσείφ Γεωργειρήνη “Περιγραφή τής παρούσης καταστάσεως τής Σάμου, , Ικαρίας, Πάτμος και Αθωνος” 1677 (υπήρξε Επίσκοπος Σάμου από το 1666 ως το 1671) "A description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos and Mount Athos"1677

(5) Ιωάννης Πάπαλης “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967  

(6) Ιωάννης Πάπαλης “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 

(7) Iωάννα Παραφέστα “Πορφυριάδα Σχολή” Β' ΜΕΡΟΣ “Ο Αρχιτέκτων Ν.Τσουκαλαδάκης 2016   parafestareseatch.blogspot.gr  

(8) Ιωάννης Πάπαλης “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967

(9) Ιωάννης Πάπαλης “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 –  

 

 

Εικόνες:

(α) httpswww.isamos.grwp-contentuploads201603timios-stavros3.jpg

(β) httpswww.isamos.grsti-moni-tou-timiou-stavrou-ktiria-tou-monastiriou#!jig

(γ) httpswww.samosin.grelitem%CF%84%CE%AF 

(δ)httpswww.facebook.comPythagorionVintagePhotographsphotospcb.24413602094380322441359866104733 

(ε) httpswww.samosin.grelitem%CF%84%CE%AF

(ζ) (η) (θ) httpswww.justgreece.comphoto-of-greecemavratzei-samos.php 

(ι)httpssamosvoice.gr20201105%CF%86%CF%89%CF%84%CE%BF