ΜΟΝΗ ΠΡΟΦΗΤΟΥ ΗΛΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΣΒΙΤΟΥ - "ΜΕΓΑΛΗ ΛΑΚΚΑ" ΚΑΡΛΟΒΑΣΙΟΥ ΣΑΜΟΥ

 Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 2022

 

 

Μονή Προφήτου Ηλιού - Αποφ. κήρ. Φ.Ε.Κ. 126/Β/1972- Χαρακτηρίζεται ως μνημείο- Φορέας Προστ.  2η Ε.Β.Α (Αθήνα)

 

Βρίσκεται στη θέση "Μεγάλη Λάκκα", νοτιοανατολικά  τού Νέου Καρλοβασίου στον δρόμο για το χωριό Κονταίικα. Εκατόν πενήντα μέτρα νοτιοδυτικά τής Μονής υπάρχει ο ναός των Αγίων Πάντων και γύρω του θεμέλια παλαιών κελιών όπου διέμεναν μοναχοί, κατά πάσα πιθανότητα πριν την ερήμωση τής Σάμου (1476). Ωστόσο βρέθηκαν, παλιότερα, στην περιοχή αυτή και ίχνη αρχαίου οικισμού. 

Ο Εμμ. Κρητικίδης έγραψε: "Κατά την Μονήν τού Προφήτου Ηλιού υπαγομένην είς τήν τής Χίου Νεαμονήν τής Κοιμήσεως τής Θεοτόκου φαίνονται ίχνη, αρχαίας πόλεως, ως αί μαρμάρινοι πλάκες τής δυσμικής εισόδου τής Μονής, αί βαθμίδες (σκαλιά) τών δύο κλιμάκων (σκαλών) καί ή εντετοιχισμένη έν μιά τών γωνιών τού ναού Βυζαντινού ρυθμού καλλίτεχνος κεφαλή αγάλματος  κορασίου συντριφθέντος διά τής σφύρας τού φανατισμού, ως μ΄είπεν ο δείξας με ταύτην εν τή παιδική μου ηλικία ο μακαρίτης εξάδελφός μου Κ. Κωνσταντηρεϋζης. Η Μονή αύτη, ο ναός τών Αγίων Πάντων και αί περί αυτήν οίκοι εκτίσθησαν έξ ύλης τής προαιωνίας ταύτης πόλεως".

            Φωτογραφία του 1925 τής Μονής, από το αρχείο τού Ντίνου Κόγια. 

 

 

Στην τοποθεσία αυτή προ τού 1625, ο Νικόλαος Ιακώμου από το  Καρλόβασι είχε έναν ναό, τού Προφήτη Ηλία τού Θεσβίτου (από την πόλη Θεσβί  στην περιοχή της Γαλαάδ). Μεταναστεύοντας στη Χίο δώρησε τον ναό στην Νέα Ιερά Μονή Χίου με δωρητήριο έγγραφο, όπου αναφέρεται επίσης ότι τον παραδίδει στους  Ιερομόναχους Νεόφιλο και Γρηγόριο  "ήν περ αυτός εκ βάθρων ανακαίνισεν, όπερ ετάπισε και εχοτζέτισε και ανέκτισε εν τή  θέσει τής μεγάλης Λάκκας, επ' ονόματι τού αγίου ενδόξου Προφήτου Ηλιού τού Θεσβίτου". Οι δύο ιερομόναχοi εγκαταστάθηκαν στη Σάμο και εμόναζαν στην εν λόγω περιοχή, αναλαμβάνοντας το ανακαινιστικό έργο. Έκτισαν μερικά κελιά και προσήλκυαν κι άλλους μοναχούς. Κατεδάφισαν τον παλιό ναό και  έκτισαν νέο μεγαλύτερο και στερεότερο. Με την σειρά τους δε αργότερα, το 1632 συνέταξαν Διαθήκη (μέσα στον ναό τού Προφήτη Ηλία), αφήνοντας  το Μετόχι στην Μονή Χίου.

 

Στο εσωτερικό τής Μονής, η πτέρυγα των κελιών με την διπλή σκάλα ανόδου -Φωτ. Ι.Π.

Η είσοδος τής Μονής, κεντρικά στην Α. πτέρυγα

 

 Η ανατολική πτέρυγα με την κύρια είσοδο τής Μονής, κεντρικά

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Στον κοιμητηριακό ναό των Αγίων Πάντων (κτίστηκε το 1632) βρίσκονταν άλλοτε τρεις κτητορικές εικόνες με την επιγραφή: "Ετελειώθησαν αι παρούσαι τρεις εικόνες τού Σωτήρος Χριστού, τής Θεομήτορος και των Αγίων Πάντων κατά το αχλστ΄(1636) μετά την οικοδομήν τού παρόντος κοιμητηρίου έτει β΄ δια χειρός εμού αμαθούς Γρηγορίου ιερομονάχου και καθηγουμένου τού παρόντος μοναστηρίου". Περί το 1967 φυλάσσονταν στο σκευοφυλάκιο.

Βορινή πτέρυγα- Οι τοξοστοιχίες με τα επιστέμματα και τα πλίνθινα διαζώματα - Φωτ. Ι.Π.

Βορινή πτέρυγα  - Φωτ. Ι.Π.

Η βιβλιοθήκη τής Μονής περιέχει αρκετά βιβλία και μερικά χειρόγραφα μεταξύ των οποίων Αγία Γραφή που εκτυπώθηκε το 1518, καθώς και άλλα έγγραφα, Πατριαρχικά Συγγίλια, Λειψανοθήκη με λείψανα Αγίων και Ιερά σκεύη.

Το κτιριακό συγκρότημα τής Μονής είναι οργανωμένο, σύμφωνα με την τυπική μοναστηριακή διάταξη, γύρω από μια  ορθογώνια αυλή. Περιβάλλεται από διώροφες πτέρυγες κελιών και βοηθητικών χώρων. Οι πτέρυγες των κελιών φέρουν λίθινες τοξοστοιχίες στο ισόγειο που διαχωρίζονται μεταξύ τους από ογκώδεις πεσσούς, ενώ στον όροφο τα τοξωτά ανοίγματα χωρίζονται από λεπτότερες πλίνθινες κολόνες με επιστέμματα και πλίνθινα διακοσμημένα διαζώματα στο κάτω μέρος. Στην ανατολική πλευρά και πάνω από την εξωτερική πύλη βρίσκεται παρεκκλήσιο αφιερωμένο στην Ύψωση  τού Τιμίου Σταυρού. Στην δυτική πλευρά και εξωτερικά είναι εντοιχισμένες δύο πλάκες με επιγραφές. Σ΄αυτήν προς βορράν αναγράφεται: "Ανεκαινίσθη το παρόν Ξενοδοχείον εν έτει 1878 Σεπτεμβρίου 18 επί τής Ηγουμενείας Ισιδώρου τού Σακλιώτου". Στην δε προς νότον: "ΑΨΟΣΤ (1776) 4 Απριλίου..Καθηγουμένου Ιωακείμ..".  Συνεπάγεται από την επιγραφή πως κατά την περίοδο τής Ηγεμονίας, στα 1878 συγκεκριμένα,  έγιναν ανακαινιστικές εργασίες στη Μονή και μάλιστα στο "Ξενοδοχείον" (εννοώντας προφανώς τούς χώρους και τα κελιά φιλοξενίας). Ωστόσο ένα αιώνα νωρίτερα, στα 1776, φαίνεται πως κτίστηκε (μάλλον) τμήμα τής νοτίου πτέρυγας. Όσο για τη  συντήρηση και αποκατάσταση τής ανατολικής κυρίως πτέρυγας τής Ιεράς μονής του Προφήτου Ηλιού,  είχε ενταχθεί  αυτή στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Βόρειο Αιγαίο 2014-2020». Οι εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης που έγιναν στη Μονή, με προβλεπόμενη ημερομηνία ολοκλήρωσης αυτών την 7η Οκτωβρίου του 2020, ανακοινώθηκαν με Δελτίο Τύπου τής Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, στις 11 Οκτωβρίου 2017.  Φορέας υλοποίησης ήταν η Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού. Αναφέρονταν δε στο Δελτίο Τύπου οι επιδιωκόμενοι στόχοι: 

"Η ανατολική πτέρυγα, η οποία είναι σήμερα εγκαταλελειμμένη λόγω των οικοδομικών προβλημάτων που παρουσιάζει, αποτελεί λειτουργικά το βασικότερο κτίσμα της Μονής. Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών αποκατάστασης στο ισόγειο θα λειτουργεί βιβλιοθήκη, εκθεσιακός χώρος και οι βοηθητικές εγκαταστάσεις. Στον άνω όροφο θα δημιουργηθούν χώροι φιλοξενίας και υποδοχής (κουζίνα, τραπεζαρία και κελιά), καθώς και το συνοδικό. Παράλληλα, πάνω από την είσοδο θα αποκατασταθεί το υπάρχον παρεκκλήσιο.Οι εργασίες που θα πραγματοποιηθούν μεταξύ άλλων αφορούν στην ενίσχυση θεμελίωσης, στη στερέωση, συντήρηση και κατασκευή νέων ξυλόπηκτων τοίχων, καθώς και στη συντήρηση, αποκατάσταση και όπου χρειάζεται κατασκευή νέων δαπέδων" ¹. 

Στη βόρεια εξωτερική γωνία τού τοίχου τού ναού υπάρχει μαρμάρινη εντοιχισμένη κεφαλή νεάνιδος. Νοτιοανατολικά τής Μονής σώζονται ερείπια κτιρίων, τού Γεωργικού σταθμού, που ιδρύθηκε επί Ηγεμονίας Σάμου με το Δ.402-9/9/1901. 

Αναφέρουμε τέλος, τα περιουσιακά στοιχεία τής Μονής, όπως  μας τα δίνει ο Επ. Σταματιάδης: "κτήματα 110 εκμεμισθωμένα, στρεμμάτων 865, αξίας γροσίων 1,092,500 / Κτήματα 28 διαθέσιμα, στρεμμάτων 388, αξίας γροσίων 212.550 / Εν όλοις κτήματα 138, στρεμμάτων 1253, αξίας γροσίων 1.305.050" ².

ΤΟ ΚΑΘΟΛΙΚΟ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ 

Ο ναός τού Προφήτη Ηλία βρίσκεται στο κέντρο τής αυλής τής Μονής. Κτίστηκε πριν το 1625, .μεταξύ δε τού 1625 και 1632 κατεδαφίστηκε και κτίστηκε νέος, μεγαλύτερος και στερεότερος, από τους δύο μοναχούς τής Νέας Μονής Χίου Νεόφιλο και Γρηγόριο.  Όσο για τον  σωζόμενο σήμερα  ναό,  αυτός κτίσθηκε το 1739.  Ανήκει  στον τύπο τής μονόκλιτης θολοειδούς τρουλαίας βασιλικής.

Οι εσωτερικές διαστάσεις τού ναού είναι 5,05Χ10,15μ. και το ύψος ως την κορυφή τού θόλου είναι 5,00μ.. Στους ακραίους πλευρικούς τοίχους φέρει τυφλά τόξα χαμηλού ύψους. Στο κεντρικό τμήμα τού τρούλου τα τόξα είναι οξυκόρυφα.  Ο τρούλος είναι οκτάεδρος. Η κόγχη τού Ιερού είναι μεγάλη και αβαθής, εξωτερικά δε τρίεδρη. Δεξιά και αριστερά τής κόγχης βρίσκεται το Διακονικό και η Πρόθεση. Ο ναός φωτίζεται από πέντε τοξωτά παράθυρα, ένα σε κάθε τυφλό τόξο εκτός τού βορείου όπου υπάρχει κόγχη. Τα παράθυρα είναι στενά εξωτερικά ενώ εσωτερικά διευρύνονται για τον καλύτερο φωτισμό τού χώρου. Στη δυτική πλευρά τού ναού υπάρχει ένας πρόσθετος χώρος, πιθανόν μεταγενέστερος, στεγασμένος σε εγκάρσιο θόλο, που κατασκευάστηκε προφανώς ως νάρθηκας. 

ΑΠΟΤΎΠΩΣΗ Κ.ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ- Π.ΒΑΣΙΛΑΚΗ

(α)- Ο ναός από Ν.Α.-Παλιά φωτογραφία

Το τέμπλο τού ναού είναι ωραιότατο. έργο ξυλογλυπτικής τέχνης τού 1739. Φέρει δε την εξής επιγραφή κάτω από την εικόνα τού Χριστού: "Το παρόν τέμπλον εγένετο διά χειρός Ιακουμή προσκυνητού Χίου και τής συνοδείας αυτού Κωνσταντίνου και Μανουήλ προσκυνητού αψλθ΄(1739)".

Ξεχωρίζει η εφέστιος εικόνα του Προφήτη Ηλία (1804) για την επάργυρη διακόσμηση της. 

Ο ναός  είχε αξιόλογες τοιχογραφίες τού 1787. Σήμερα σώζονται ελάχιστες. Πριν αποσβεστούν λέγεται ότι υπήρχε επιγραφή που απέδιδε την ιστόρηση και τον καλλωπισμό τού ναού στη συνδρομή και στον κόπο τού καθηγούμενου κυρ Δωρόθεου καθώς και στην πλούσια οικονομική αρωγή τού μοναχού και οικονόμου Χρύσανθου, ο οποίος διέθεσε τα χρήματα που βρήκε σε κτήμα τής Μονής στη θέση "Κουρού-ντερέ". Η επιγραφή τελειώνει: "Εν έτει από τής κατά σάρκα γεννήσεως τού Κυρίου ημών Ιησού Χριστού αψπζ΄(1787) Σεπτεμβρίου 10,  διά χειρός Ιωάννου Σαμίου τού ζωγράφου και ελαχίστου".

Στο μέσον τού δαπέδου τού ναού υπάρχει μαρμάρινη πλάκα στην οποία είναι σκαλισμένος ο δικέφαλος αετός, οι Πρωτόπλαστοι, ανθρώπινο κρανίο και οστά χιαστί. Κάτω από την πλάκα βρίσκονται ανθρώπινα οστά, ίσως των κτητόρων τής Μονής.

   

METOXIA  KAI  ΕΞΩΚΚΛΗΣΙΔΙΑ  ΥΠΑΓΟΜΕΝΑ  ΣΤΗ  ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΘΕΣΒΙΤΟΥ 

1- Άγιοι  Πάντες (νεκροταφειακός ναός τής Μονής)

2- Άγιος Γεώργιος (Κοφήνες) 

3- Άγιος  Δημήτριος (Χουζούρι)

4- Άγιος Ιωάννης Θεολόγος έναντι των Φούρνων (Φυλλάδα ή Κουλάδες)

5- Άγιος Νικόλαος Καρλοβασίου (Ενοριακός). Ο νυν Άγιος Σπυρίδων. Υπήρχε άλλοτε επιγραφή:        "Ομόνοια Ονησίμου Σώσου δε γυνή" (Ε.Κρητικίδης)

6-  Άγιος Νικόλαος (Κουρού Ντερέ- Πεταλίδες)

7-  Άγιος Νικόλαος (παραλία Κοντακεϊκων - Φάρος)

8-  Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος - Αποτομή.

9-  Άγιος Στέφανος ( ανατολικά και κοντά στη Μονή)

10- Ευαγγελισμός (δυτικά τής Μονής)

11-  Ζωοδόχος Πηγή (βόρεια τής Μονής). Κτίσθηκε το 1960

12-  Ζωοδόχος Πηγή (400μ. βόρεια τής Μονής). Παλαιός ναϊσκος ερειπωμένος

13-  Ύψωσις Τιμίου Σταυρού (παρεκκλήσιο πάνω από την ανατολική πύλη τής Μονής

                                                                 

                                                               📚

Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 – Ιωάννης Παπάλης

Εμμ.Κρητικίδης “Περίβασις εις τάς Μονάς και τά Μετόχια της Σάμου κατά το έτος 1854.

(1)  https://www.archaiologia.gr/blog/2017/10/11/91490/

(2)   Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης ""Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886. 

 Εικόνες: (α)  Kωνσταντίνος Σπ. Παπαϊωάννου -