ΚΟΙΜΗΣΙΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ (ΠΑΝΑΓΙΑ ΜΑΥΡΊΚΕΝΑ) ΣΤΟΝ "ΚΑΜΠΟ" ΚΑΡΛΟΒΑΣΙΟΥ ΣΑΜΟΥ

Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 2010 

 ΝΑΟΣ, ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΣ ΑΛΛΟΤΕ ΣΤΟ ΠΑΤΜΙΑΚΟ ΜΕΤΟΧΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΚΑΣΤΑΝΕΑΣ.  

Βρίσκεται νοτίως τού Καρλοβασίου, σε ελάχιστη απόσταση από τη Σιναϊτικη Μονή τού Αγίου Γεωργίου¹ανατολικά τού χωριού "Λέκκα" και κοντά στο ομώνυμο ρέμα τού Αγίου Γεωργίου ή Κερκήτειο. Ανήκε - πριν αυτό πουληθεί σε ιδιώτες - στο Πατμιακό Μετόχι τής Αγίας Τριάδος Καστανέας, στα βορειανατολικά τής "Μαυρίκενας". Είναι από παλαιοτέρων χρόνων ιδιόκτητο και ανήκει στην οικογένεια Μαυρίκη. Στο χώρο σώζεται κτίσμα διώροφο (ανώγειο και κατώγειο) που ήταν ίσως τα παλιά κελιά τού Μετοχίου, τουλάχιστον ως προς το κατώγιο.

 

 

Ο ναϊσκος τής Κοίμησης Θεοτόκου-Φ.2010

Το Ιερό εξωτερικά πάνω σε βράχο -Φ.Ι.Π.2010

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

Φαίνεται  ότι το Πατμιακό Μετόχι τής Αγίας Τριάδος² πριν και μετά την επανοίκηση τής Σάμου περί το 1550, περιβάλλονταν  από διάσπαρτους οικισμούς που ανασυστάθηκαν κυρίως στις ίδιες θέσεις και από συνοικισμούς που σταδιακά δημιουργήθηκαν προκειμένου να επεκταθούν οι ήδη υπάρχοντες, για  να διασφαλιστούν έτσι,  γη  και πόροι διαβίωσης για τους νέους αποίκους που κατέφταναν. Στην ίδια περιοχή ήταν και η Σιναϊτικη Μονή τού Αγίου Γεωργίου. Στην περιγραφόμενη ευρύτερη αυτή περιοχή υπήρχαν εν ολίγοις ίχνη παλαιότερης κατοίκησης, αρχαίας και βυζαντινής: οικισμοί, κάστρα-φρούρια, αρχαίοι τάφοι, κεραμικά αγγεία και οικιακά σκεύη, χάλκινα όπλα, βυζαντινοί ναοί που κτίσθηκαν πριν την ερήμωση τού νησιού (1476) κ.ά..

Το κτίσμα των κελιών(;) Φ.Ι.Π.2010

Το μετόχι τής "Αγίας Τριάδος" (στο οποίο υπάγονταν η Κοίμηση τής Θεοτόκου (Παναγία Μαυρίκενα) όπως προείπαμε,  αναφέρεται στις ιστορικές πηγές σαν "Πατμιακό", κατά τον 16ο αιώνα. Πιθανότατα, καλόγεροι της Μονής Πάτμου, να εγκαταστάθηκαν από πολύ παλιά στην θέση αυτή τής Αγίας Τριάδος, όπου υπήρχε ήδη κάποια μονή, όπως υποστήριξε ο Κρητικίδης. (Η παράδοση δε που διασώζεται ως σήμερα, υποδηλώνοντας παρεμπιπτόντως την προαιώνια, συνεχή παρουσία κατοίκων στη συγκεκριμένη περιοχή, θέλει ως ιδρυτή τού μετοχίου τον Όσιο Χριστόδουλο (1020/1093 μ.Χ), τον ιδρυτή δηλαδή τής  Μονής Ιωάννου Θεολόγου  Πάτμου. Όπως και να έχει όμως, δεν θα μας έβρισκε αντίθετους ο ισχυρισμός περί τής ύπαρξης  αρχαιότερης Μονής,  δεδομένης τής μεγάλης προσέλευσης ασκητών και  μοναχών στη Σάμο κατά τον 10ο αιώνα και η εκ νέου άνθιση τού μοναχισμού ιδιαίτερα στο όρος "Κέρκης", γύρω από τον  Όσιο Παύλο τον Λατρινό. 

Παρουσία Πατμίων καλόγερων στην Σάμο κατά τον 16ο αιώνα επιβεβαιώνουν και τα Αρχεία τής Μονής Ιωάννου Θεολόγου Πάτμου, μνημονεύοντας θανάτους μοναχών στη Σάμο, στα 1572 και 1576. Σχετίζονταν προφανώς με μονάζοντες πατέρες, στα πατμιακά μετόχια,  που είχε ήδη η Μονή Πάτμου στη Σάμο, ή πατέρων οι οποίοι ασκήτευαν κοντά σε παρεκκλήσια που κτίστηκαν από τούς ίδιους ή που  δωρίσθηκαν στη Μονή Πάτμου.

Τα παραπάνω αναφέραμε, γιατί βρισκόμαστε σε μια ιστορική περιοχή, με αρχαία και βυζαντινή παρουσία, οικισμούς (κωμίδια), παλιά καθιδρύματα και έντονη μοναστική και ασκητική επίσης παρουσία στην ευρεία περιοχή, καθώς και κάστρα-φρούρια για την καταφυγή σε αυτά κατοίκων και καλόγερων σε περιπτώσεις κινδύνου. Η Σιναϊτικη δε Μονή τού Αγίου Γεωργίου συνέχισε να έχει έναν πρωτεύοντα ρόλο στην περιοχή μέχρι και τα μέσα περίπου τού 19ου αιώνα, οπότε διαλύθηκε και τα κτήματά της πουλήθηκαν σε ντόπιους. Αυτό σε γενικές γραμμές ήταν και το περιβάλλον μέσα στο οποίο κτίστηκε ο ναϊσκος τής Παναγίας Μαυρίκενας, δεν γνωρίζουμε πότε, αν μη τι άλλο βαθιά οπωσδήποτε πίσω στον χρόνο.

Η Παναγία (Μαυρίκενα)2010

Ο ναός τής Κοίμησης τής Θεοτόκου είναι τού τύπου τής μονόκλιτης δρομικής, θολοειδούς βασιλικής, επιστεγασμένης με δίκλιτη στέγη. Στο κέντρο  τής δυτικής κύριας όψης φέρει κτιστό κωδωνοστάσιο, όπως και στο καθολικό τής γειτονικής σιναϊτικης Μονής τού Αγίου Γεωργίου. Στο εσωτερικό του ο ναός, κατά μήκος τής βορινής και δυτικής πλευράς, έχει κτιστό κάθισμα.  

Η κόγχη τού Ιερού εξωτερικά είναι ημικυκλική και φέρει στο κέντρο της μεγάλη φωτοθυρίδα πλαισιωμένη εξωτερικά, με μαρμάρινο θύρωμα  και λίθινο κοσμήτη στο επάνω μέρος. Το Ιερό θεμελιώθηκε πάνω σε τμήμα εμφανούς βράχου. Η θεμελίωση τής βόρειας και δυτικής πλευράς τού ναού συνδέεται με εμφανή κρηπίδα-κάθισμα που χρησιμεύει ως τοιχοβάτης. Στη Σάμο έχουμε πολλές τέτοιες κατασκευές με εμφανείς, κάποτε και βαθμιδωτές κρηπίδες, όπως συνέβαινε συνήθως σε ελλαδικά μνημεία τού 12ου κυρίως αιώνα. 

Ο θόλος τού ναού είναι έντονα οξυκόρυφος, αρχιτεκτονικό στοιχείο που προκύπτει από ξένη επιρροή. Γνωρίζουμε όμως, π.χ. για τον 13ο-15ο αιώνα, (εν όσο δηλαδή η Σάμος ήταν για τρεις συνεχόμενες περιόδους υπό την κατοχή τής  Εταιρείας τής Μαόνας των Γενουατών τής Χίου), ότι οι ξένες επιρροές ήταν ελάχιστες, σχεδόν ανύπαρκτες, παρ' όλο που η τελευταία περίοδος Ηγεμονίας αυτών διήρκησε έναν αιώνα. 

Ο θόλος τού  ναϊσκου τού Αγίου Γεωργίου Φανερωμένου

Ωστόσο, πολύ κοντά, στην περιοχή τού "Κάμπου" στη θέση "Αφεντικά", όπου υπήρξε βυζαντινή πόλη, κτίστηκε πριν την ερήμωση (1476) ο Άγιος Γεώργιος ο Φανερωμένος, δρομικός ναός με ορθογωνισμένους δόμους (θολίτες μαλακού πωρόλιθου) στο Ιερό, όπως -οι κατασκευές μικρασιατικών προτύπων- των Ιωαννιτών στη Ρόδο, καθώς και στην Πάτμο και Κρήτη. Στην Σάμο είναι πολύ σπάνια μια τέτοια τεχνοτροπία: την συναντούμε στον Ναό τού Ιωάννη Θεολόγου (Πατμιακό Μετόχι στον Πύργο τού Σαρακίνη), στον Άγιο Χριστόδουλο Ηραίου, ίσως και σε κάποια ακόμα περίπτωση που μας διαφεύγει.  

 

Ο θόλος τού ναού τής Παναγίας φέρει στο ύψος τής γένεσής του  λίθινο, κοιλόκυρτο  κοσμήτη που διατρέχει κατά μήκος τούς τοίχους  

Η κόγχη τού Ιερού εσωτερικά είναι καμαρωτή, σχετικά αβαθής, με ημικυκλική καμάρα και κτιστή στο κάτω μέρος. Αριστερά υπάρχει η κόγχη τής Πρόθεσης, ημικυκλική ενώ δίπλα της στον βόρειο τοίχο βρίσκεται άλλη μία κόγχη έντονα οξυκόρυφη. Στον νότιο τοίχο υπάρχει η κόγχη τού Διακονικού, υψηλότερη από τις άλλες και ημικυκλική. Χαμηλά, στην σύγκλιση τού ανατολικού με τον νότιο τοίχο υπάρχει κτιστή "γουρνίτσα" για τις τελετουργικές ανάγκες. Τη βάση των κογχών διατρέχει λίθινος προεξέχων κοσμήτης.  

Το Ιερό με κτιστή την Αγία Τράπεζα Φ.2010

Στο Ιερό, η πρόθεση και η οξυκόρυφη θυρίδα στον βόρειο τοίχο

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

Ο ναός φωτίζεται από δύο τοξωτά παράθυρα διαφορετικών διαστάσεων και φαρδύτερα εσωτερικά. Η είσοδος γίνεται από τα δυτικά. 

Η ξύλινη πόρτα φέρει μαρμάρινους παραστάτες με "επίκρανα" και ωραίο μαρμάρινο ανάγλυφο υπέρθυρο, διακοσμημένο με ροζέτες, ανθέμια και σταυρό στο κέντρο. Φέρει δε προεξέχουσα πέτρινη πλάκα. Πάνω από το υπέρθυρο υπάρχει ανακουφιστικό, ημικυκλικό τόξο, στο τύμπανο τού οποίου θα μπορούσε να υπάρχει τοιχογραφημένη παράσταση.

Το μαρμάρινο  υπέρθυρο με τις ανάγλυφες παραστάσεις και τις ροζέτες στα επίκρανα των  Φ.2010

Η είσοδος δυτικά τού ναού

 

 

Στα επίκρανα τού υπέρθυρου, εκτός των περικοκλάδων, υπάρχουν και δύο ροζέτες -ανθέμια, γνωστά κι από άλλους ναούς. Σαν συνέχεια παρόμοιων πρωτοβυζαντινών (και αρχαίων) σχεδίων που διαιωνίστηκαν και στη Σάμο, βρήκαμε παραπλήσια στον Κάμπο Βουρλιωτών και στη Μονή Βροντά από τα χέρια τού μαρμαρογλύφη Μιχαήλ περί τα 1776. Υπάρχουν θεματολογικές ομοιότητες επίσης, με το υπέρθυρο τής Παναγίας Βροντά στα Σκουρέικα, τού 18ου αιώνα, και με τη θεματολογία που βρίσκεται στα "επίκρανα". 

 

Το δάπεδο είναι επιστρωμένο με πλακίδια τού 19ου αιώνα. Μπροστά στο Ιερό Βήμα διαφοροποιείται από μια  μεγάλη τετραγωνισμένη επιφάνεια που συνδυάζει  διαφορετικά σχέδια σε αλλεπάλληλα τετράγωνα: γεωμετρικά επαναλαμβανόμενα σχήματα, περικοκλάδες με φύλλα, και  πορτοκαλί χρώματος ανθέμια  στις τέσσερις γωνίες τού τελευταίου τετραγώνου. Σε αυτό εγγράφονται δύο κύκλοι με μικρά φυτικά μοτίβα. Στο κέντρο κυριαρχεί  ένα σχέδιο με οκτώ τρίλοβες, πορτοκαλί προεκτάσεις που συγκλίνουν στο κέντρο σε μικρό μαύρο κύκλο.

Το δάπεδο τού ναού με το ιδιαίτερο σχέδιο μπροστά στο Άγιο Βήμα-Φ.2010 

Το βόρειο παράθυρο και  κοσμήτης στη γένεση τού θόλου -Φ.2010

  

 

Το τέμπλο τού ναού  είναι ξύλινο, χωρίς ανάγλυφο διάκοσμο στις μεγάλες επιφάνειές του. Αυτές (η επιφάνεια τού θωρακίου, ο θριγκός και η επίστεψη (ή πυραμίδα τού τέμπλου), μιμούνται ζωγραφικά τα νερά τού μαρμάρου. Περιβάλλονται δε από  στυλώματα μέχρι το κάτω μέρος τού τέμπλου. Στο τμήμα των Δεσποτικών εικόνων επαναλαμβάνονται τα στυλώματα, πλαισιώνοντας  κατ΄ αυτόν τον τρόπο την κάθε εικόνα. Τα κάθετα στυλώματα λόγω τού μικρού μεγέθους τού τέμπλου είναι συγχρόνως και οι παραστάδες, που ορίζουν τις θύρες τής Ωραίας Πύλης και τής Πρόθεσης. Πάνω από τις Δεσποτικές εικόνες και τις δύο πύλες τού Ιερού υπάρχουν ορθογώνια πλαισιωμένα στενά "θωράκια" με τη μορφή τού μαρμάρου που διαχωρίζονται μεταξύ τους από τα ίδια στυλώματα που προαναφέραμε. Πάνω από τα θωράκια, στο τελείωμα των παραστάδων, διακρίνεται η πρώτη ζώνη τού  επιστυλίου ( Θριγκός ή Μεσαία ζώνη), μορφοποιημένο  ζωγραφικά μόνον, ως μάρμαρο. Δωδεκάορτο δεν προβλέφθηκε στον Θριγκό.

Η Ωραία Πύλη- Φ.2010

Το τέμπλο τού ναού - Φ.2010

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

 

Ο Θριγκός καταλήγει στο ανώτερο σημείο του  καμπυλόμορφος. Στο κέντρο του υπάρχει μεγάλος, ωραίος Σταυρός με τρίλοβες απολήξεις. Είναι ζωγραφισμένος πάνω του ο Χριστός επί τού Σταυρού, στις  δε απολήξεις των τρίλοβων οι Ευαγγελιστές Ιωάννης, Ματθαίος, Μάρκος και Λουκάς. Όσο για το τρίλοβο σχέδιο κατάγεται από την Ιταλία και διαμορφώθηκε με την επίδραση της γοτθικής τέχνης. 

Οι φτερωτοί δράκοι κάτω από τον σταυρό τού τέμπλου 2010

 

 

Στο κάτω μέρος τού σταυρού υπάρχει έξεργο ανάγλυφο με δύο αντικριστούς, μεγάλους φτερωτούς δράκους,  με  θυσανωτή ουρά, εξαιρετικής τέχνης και ομορφιάς, πάνω σε περικοκλάδα, ενώ περιπλέκουν τις ουρές τους γύρω από ένα μετάλλιο. Οι προστάτες-δράκοι με τη θυσανωτή ουρά τους ανήκουν στον τύπο των περσικών διακοσμητικών (κουφικά). Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί ότι ο θυρεός και τα δρακόμορφα όντα  ανάγονται στη βυζαντινή περίοδο και διασώζονται σε επιστύλια και κοσμήτες τέμπλων.  

 

 

Τα βημόθυρα επιστέφονται με ξυλόγλυπτο διάκοσμο  σύνθετης μορφής, ζωϊκού και φυτικού αντικειμένου: κεφάλι πουλιού, σώμα φιδιού και ουρά από βλαστούς.  Στο ανώτερο τμήμα των βημόθυρων σχηματίζεται κορωνίδα. 

Το υπέρθυρο πάνω από την Ωραία Πύλη και την Πύλη τής Πρόθεσης σχηματίζει τρίφυλλο ημικυκλικό τόξο, από λεπτές ξύλινες έξεργες περικοκλάδες, και μεγάλα φύλλα (λόχμες) με μικρά ανθέμια και μπουμπούκια στις δυο πλευρές του (παρόμοια ανθάκια είδαμε στο τέμπλο τού Αγίου Γεωργίου τού Φανερωμένου). Στο υπέρθυρο τής Πρόθεσης, το τρίφυλλο είναι πιο απλό και κοσμείται στις άκρες με διπλά μετάλλια(;) και λόχμες. Το πιθανότερο είναι ότι πρόκειται για κάποιο φυτικό θέμα. Μήπως και αυτό (ή κάτι παρόμοιο) αναγνωρίζεται στο τέμπλο τού Αγίου Γεωργίου τού Φανερωμένου;

Στα διάστυλα είναι τοποθετημένες τέσσερις εικόνες και μέσα στο ναό υπάρχει η ασημωμένη εικόνα τής Παναγίας (Μαυρίκενας). 

Το υπέρθυρο πάνω από  την Πύλη τής Πρόθεσης

Το υπέρθυρο πάνω από την Ωραία Πύλη- Φ.2010

 

 

 

 

 

 

  

Λεπτομέρεια τού τέμπλου Αγίου Γεωργίου Φανερωμένου

 

Η χρονολογία  δεξιά τού σταυρού: "1816".

 

 

 

  

 

 

 

 

  

 

Από μία  γραπτή χρονολογία  δίπλα σε σταυρό "1816.." μπορούμε να υποθέσουμε ότι τότε έγιναν κάποιες εργασίες. Εξωραϊσμού ίσως; Θα μπορούσε να αφορά το τέμπλο; Δίπλα της, με μολύβι, υπάρχει κάποια υπογραφή μάλλον, δυσανάγνωστη. 

 

Τέλος, κατασκευαστικά αναφερόμενοι, οι τοίχοι είναι χοντροί και κτίστηκαν, επιμελώς θα λέγαμε,  από  ακατέργαστες πέτρες  και άφθονο μάλλον κονίαμα,  πολύ συνηθισμένος τρόπος για μικρούς ναούς στα νησιά από τον 10ο-15ο αιώνα, αλλά και κατά την α΄ μεταβυζαντινή περίοδο. Ενίοτε στις πέτρες παρεμβάλλονταν και τούβλα ή κεραμίδια σε τυχαίες θέσεις, τεχνοτροπία συνηθισμένη στη Σάμο. Ο ναϊσκος, με εμφανείς τις λιθοδομές του, ασβεστώνονταν στη συνέχεια.  Έγιναν επίσης, σε σύγχρονη φάση, προκειμένου να υποστηριχθεί το κτίσμα, κάποιες  επεμβάσεις μπετού. 

 

                                         

                                                                           📚

(1)  Ι.Π.Παραφέστα ΣΙΝΑΪΤΙΚΗ ΜΟΝΗ ΑΓ.ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΗΝ ΣΑΜΟ - ΜΕΤΟΧΙ ΑΓ.ΠΕΛΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΑ 26 ΣΙΝΑΪΤΙΚΑ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙΔΙΑ- 2017 -parafestareseatch.blogspot.gr 

(2)  Ι.Π.ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ- "ΤΟ ΠΑΤΜΙΑΚΟ ΜΕΤΟΧΙ ΑΓ.ΤΡΙΑΔΑ ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΣΑΜΟ ΚΑΙ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΟΙΚΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ" 2020 -  parafestareseatch.blogspot.gr