ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΕΡΕΙΠΩΜΕΝΟΙ ΝΑΟΙ ΣΤΗ ΣΑΜΟ

 Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 1996/1997/1998

 

1-ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ - ΣΤΟ "ΚΟΥΤΣΙ" ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΝΕΟΧΩΡΙΟΥ 

2- ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΝΑΟΣ (ΑΓΙΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ;) -ΣΤΟΝ ΚΑΜΠΟ ΒΟΥΡΛΙΩΤΩΝ 

3-ΝΑΟΣ (ΠΡΟ ΤΟΥ 1694) ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΘΩΜΑ -ΣΤΗΝ  ΠΗΓΗ ΠΙΝΑΚΑ ΠΑΛΑΙΟΧΩΡΙΟΥ ΚΑΜΠΟΥ ΒΟΥΡΛΙΩΤΩΝ

4- ΝΑΪΣΚΟΣ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ  ΣΤΟ  ΠΑΤΜΙΑΚΟ ΜΕΤΟΧΙ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ - ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ

                        .               

1- ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ - ΚΟΝΤΑ ΣΤΟ "ΚΟΥΤΣΙ" ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΝΕΟΧΩΡΙΟΥ (1998)

Βρίσκεται στην περιοχή "Κούτσι", στη νότια Σάμο, λίγα χιλιόμετρα δυτικά του οικισμού "Πύργος", επί τής Εθνικής οδού, και πάνω από το "Νεοχώριον" (Ζουρέϊκα). Ο Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης Πάπαλης κατατάσσει τον ναό στους ανήκοντες στο Νιοχώρι και τον προσδιορίζει ως αρχαίο ¹.  Πρόκειται μάλλον για  τον τύπο τής μονόκλιτης  βασιλικής.

(α΄)Η ανατολική πλευρά τού ναού.Διακρίνεται το ημικυκλικό Ιερό και ο στενός τοίχος τής Πρόθεσης. Ο βόρειος τοίχος είναι επίσης εμφανής.  Στον νότιο τοίχο φαίνεται μια συμμετρική επανάληψη  Φ.1998 Ι.Π.

Στο "Νεοχωράκι" και μάλιστα στη θέση "Γούβα" εντοπίστηκαν ίχνη αρχαίου οικισμού, που περιέγραψε ως εξής ο Κρητικίδης περί τα 1869: "Κατά τόν Γούβαν τού Νεοχωράκι φαίνονται ίχνη αρχαίας κώμης εν μικρά περιοχή, όπου γεωρυχών ο Ιω. Γεωργιάδης τόν αγρόν του, ανεκάλυψε πολλούς κεράμους, εν οίς  κεράμιον ύννιν αρότρου με κυκλικήν σφραγίδα φέρουσαν τήν λέξιν ΗΝΙΟΧΟΥ, ως ο ίδιος μ΄ ανέφερε" ².

Ο Ε.Σταματιάδης επίσης,   αναφέρει   ότι κοντά στο χωριό, στην θέση Γούβα, υπήρχαν κατάλοιπα αρχαίου οικισμού, κτηρίων και αντικειμένων, τα οποία έβρισκαν συχνά οι γεωργοί καθώς δουλεύανε στα κτήματά τους ³. 

(γ΄) Τμήμα ανατολικού τοίχου- Κατασκευαστική λεπτομέρεια Φ.1998

 

(β΄)Η τοποθεσία τού ναού -Φ.1998

 

 

 

Σύμφωνα με τη λακωνική περιγραφή τού 1960 περίπου τού Ιωάννη Πάπαλη⁴,  σώζονταν από τον ναό  τμήμα τού Ιερού και η θεμελίωση.  Στα 1998, η κατάσταση ήταν αυτή που απεικονίζεται στις φωτογραφίες. Σώζονταν διακριτά η ημικυκλική κάτοψη τού Ιερού, ο ανατολικός στενός τοίχος τής Πρόθεσης, ένα σχετικό περίγραμμα τής θεμελίωσης τού ναού κι ένα κομμάτι επιμελημένης τοιχοποιίας, όπου εναλλάσσονται ορθογωνισμένες  ημιλαξευμένες πέτρες με σειρές πλακοειδών λίθων και κεραμικών τούβλων, με ωραίο αισθητικό αποτέλεσμα. Κάποιοι πιστοί προφανώς, σεβόμενοι την ιερότητα τού χώρου, φρόντισαν για τη διατήρηση τής μνήμης σχετικά με τον συγκεκριμένο ναϊσκο, κτίζοντας μια πέτρινη στήλη, όπου έθεσαν πάνω της Σταυρό, ορατό από μακριά, ενώ έναν δεύτερο μεγάλο κτιστό, διαμόρφωσαν στη δυτική όψη τής πέτρινης στήλης. 

2- ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΝΑΟΣ (ΑΓΙΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ;) ΚΑΜΠΟΥ ΒΟΥΡΛΙΩΤΩΝ -1998

Στη βόρεια Σάμο, στους πρόποδες τού βουνού "Άμπελος" (Καρβούνης), βορειοδυτικά τού χωριού "Βουρλιώτες" και ανατολικά τού οικισμού "Αγιος Κωνσταντίνος" σε παραθαλάσσια θέση εκτείνεται ο "Κάμπος" ⁵  με "αρχαίο και μεταγενέστερο βυζαντινό οικισμό", ίχνη τού οποίου αναφέρει ο Κρητικίδης τον 19ο αιώνα. 

Φ. 1998 - Ο Βυζαντινός ναός -Νότια όψη - όπως φαίνεται από την Εθνική οδό Βαθέος - Καρλοβασίου

 

Φ. 1998- Νότιος τοίχος τού ναού και αρχαία ύλη

Η ευρύτερη περιφέρεια αποτελεί μια ξεχωριστή ενότητα που σχετίζεται με το "Παλαιοχώρι" και την τοποθεσία "Πινακάς" (παλαιοί οικισμοί εγκατάστασης εποίκων στα μέσα τού 16ου αιώνα, αλλά και νωρίτερα), καθώς και με Κάστρα των παλαιοχριστιανικών και μεσοβυζαντινών χρόνων: το Κάστρο τού Προφήτη Ηλία (Σουβάλα - Σβάλα, ανατολικά τού Κάμπου), ο οχυρωμένος οικισμός τού Λαζάρου (στα νότια των Βουρλιωτών και τού Κάμπου) που  κατοικήθηκε κατά τις αραβικές επιδρομές από τούς κατοίκους τής αρχαίας πόλης τής Σάμου  (από το α΄μισό ως τα τέλη τού 7ου),  και  αυτός τής Λουλούδας (νοτιοανατολικά τού Κάμπου και ανατολικά τού Λαζάρου) που κατοικήθηκε  (από τον 7ο αιώνα και κατά την διάρκεια των Μεσοβυζαντινών χρόνων) πιθανότατα από τούς κατοίκους τού Κοκκαρίου. Η περιφέρεια σχετίζεται επίσης με το Παλιομονάστηρο, βορείως τού Λαζάρου και νοτίως τής Μονής Βροντά.  Κατά τον αρχαιολόγο Κ.Τσάκο καταστράφηκε πιθανώς  κατά τις αραβικές επιδρομές από πυρκαγιά⁶.Πολύ κοντά στο Παλιομονάστηρο ιδρύθηκε τον 16ο αιώνα η Μονή τής Βροντιανής "επί ερειπίων αρχαίας Μονής αφιερωμένης στο Γεννέθλιο τής Θεοτόκου, που ανηγέρθη προ τής ερημώσεως". ⁷ 

Φ. 1998 - Αρχαία ύλη ενσωματωμένη στον τοίχο

Φ. 1998 - Η Πόρτα στην δυτική όψη τού ναού

  

Σήμερα, δυτικά τού Κάστρου τού Προφήτη Ηλία (Σουβάλα) και λίγα μέτρα από την Εθνική οδό Καρλοβασίου-Σάμου, στην αριστερή μεριά τού δρόμου, σώζονται  ερείπια βυζαντινού ναού. Οι περιμετρικοί τοίχοι του διατηρούνται ακόμα σε σημαντικό ύψος πάνω από το έδαφος, καθώς και η δυτική είσοδος τού ναού.  Οι λίθοι είναι ακανόνιστοι και τοποθετημένοι με αρκετά τυχαίο τρόπο. Ανάμεσά τους παρεμβάλλονται κεραμικά τοποθετημένα επίσης με τυχαίο τρόπο και ενίοτε σειρές πλίνθων. Αρχαία ύλη (spolia) είναι ενσωματωμένη στις λιθοδομές του.  Τα διαφορετικά μεγέθη των λίθων και - ο αυθόρμητος μάλλον  σχεδιασμός -  δείχνουν μια προχειρότητα, ίσως και βιασύνη. Ωστόσο οι λιθοδομές παρουσιάζουν, σε αρκετά σημεία, αισθητικό ενδιαφέρον, 

 

Είναι άραγε ο "αρχαίος  ναός  τής Αγίας Αναστασίας με ίχνη δεξαμενών  και χριστιανικών τάφων" (όπως αναφέρει ο Ιωάννης Πάπαλης); 

  

3- ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΘΩΜΑΣ (ΠΡΟ 1694) ΣΤΗΝ ΠΗΓΗ "ΠΙΝΑΚΑ" ΤΟΥ ΚΑΜΠΟΥ  -1997

Η τοποθεσία "Πινακάς" αφορούσε μικρή εγκατάσταση πάνω από τον Κάμπο Βουρλιωτών και συνδέονταν με αυτόν με μονοπάτι και μάλιστα απευθείας με το Παλαιοχώρι, το οποίο κατοίκησαν οι πρώτοι έποικοι που κατέφθασαν στην περιοχή τού Κάμπου, πριν και μετά την ερήμωση τού νησιού (1476-1550).

Φ. 2019 - Ο δρομικός ναϊσκος τού Αποστόλου Θωμά. Διακρίνονται το Ιερό με την Πρόθεση και τα δύο παράθυρα στον βόρειο και νότιο τοίχο. 

Ο πρώτος εποικισμός τού Κάμπου έγινε ίσως κατά τα τέλη τού 14ου αιώνα μετά την κατάκτηση των "Βουρλών" τής Μικρασίας από τους Οθωμανούς ή κατά το 1402μ.Χ (επί Γενουατών στη Σάμο), μετά την ήττα των Οθωμανών από τα στρατεύματα τού Ταμερλάνου, οπότε μετακινήθηκαν προς τη Σάμο  και Οθωμανοί. Ο δεύτερος εποικισμός τού "Κάμπου" πιστεύουμε  ότι έγινε μετά το 1566 από  Χιώτες μετανάστες των  Βουρλών, τούς οποίους οι Οθωμανοί είχαν εξαναγκάσει να εγκαταλείψουν τη Χίο και να κατοικήσουν στα Βουρλά.

 Φ, 2010- Ο ναϊσκος  Αποτομής Ιωάννου Προδρόμου

 

Πάνω από την πηγή, σε εξαιρετικό φυσικό τοπίο με πυκνή βλάστηση και νερά, βρίσκεται (έναντι άλλου ναϊδίου, τού Αγίου Κωνσταντίνου) η μικρή εκκλησία τής Αποτομής τού Ιωάννου Προδρόμου, εξαρτημένη στη Μονή Βροντά και δίπλα της το ερειπωμένο ναϊδιο τού Αποστόλου Θωμά. Γύρω από τα εκκλησάκια, κάποιες παλιές κατοικίες σώζονται σχεδόν αθέατες (παλιά εγκατάσταση). Σώζεται επίσης και το παλιό μονοπάτι που οδηγούσε νότια στο χωριό Βουρλιώτες (οριστική μετεγκατάσταση των εποίκων τού Κάμπου, στις αρχές τού 17ου αιώνα), ενώ βόρεια κατηφόριζε στο Παλαιοχώρι και στον Κάμπο. Από τη θέση αυτή υπάρχει οπτική επαφή με τον Κάμπο και το πρωτοβυζαντινό Κάστρο τού Προφήτη Ηλία (Σουβάλα). Ο Πινακάς συνεπώς, είναι μέρος τής ευρύτερης περιοχής τού Κάμπου και τής ιστορίας του. 

Φ.1996-Τοπογραφικό  σκαρίφημα  και ο Απόστολος Θωμάς

 

 

 

 

Στο εκκλησάκι τής Αποτομής, κατά την διάρκεια κάποιων εργασιών, βρέθηκαν δύο τάφοι σε επαφή με τον βόρειο τοίχο του. Στα δυτικά τού Ναού υπάρχει ένα παλιό μισογκρεμισμένο κτίσμα.  Στα βόρεια  ένα άλλο, επίσης παλιό, κτίσμα με σύγχρονη χρήση, φαίνεται πως ήταν ελαιοτριβείο. Τέλος, στα Βορειοδυτικά στέκει   ερειπωμένο το μονόκλιτο (δρομικό) εκκλησάκι τού Αποστόλου Θωμά (βλ. τοπογραφικό σκαρίφημα). Ανήκε κι αυτό στη Μονή Βροντά και καταγράφεται σε Συγγίλιο τού Πατριάρχη Κυρίλλου τού 1745 που επικύρωνε άλλο προηγούμενο τού 1694. Υπήρχε άραγε εκεί, παλιό μοναστηράκι; Δεν αναφέρεται κάτι τέτοιο στο Συγγίλλιο τού 1745 τής Μονής Βροντά. 

Η κόγχη τού Ιερού τού Αποστόλου Θωμά είναι ημικυκλική εξωτερικά. Εσωτερικά είναι τοξωτή και ημικυκλικής κάτοψης.  Η Αγία Τράπεζα είναι κτιστή, ενσωματωμένη στο πάχος τού τοίχου, φέρει δε  αριστερά την κόγχη τής Πρόθεσης. Αυτή έχει σχεδόν κωνικό σχήμα, από ένα ύψος και μετά, λόγω τού εκφορικού συστήματος κατασκευής. Στο κέντρο τής αψίδας τού Ιερού, υπάρχει μικρή ορθογωνισμένη φωτιστική θυρίδα. Δεξιά στη γωνία φαίνεται πως υπήρχε πέτρινο κάθισμα ή ίσως  "γουρνίτσα" για την απομάκρυνση των νερών κατά τις τελετές.

Φ.1997 - Το τέμπλο και στο βάθος το Ιερό

  

Φ.1997-Ο χώρος τού Ιερού και η Πρόθεση

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Φ. 2019- Ο ανατολικός τοίχος στο χώρο τού Ιερού Βήματος. Στο κέντρο βρίσκεται η αψίδα τού Ιερού, μικρή φωτιστική θυρίδα στο κέντρο και η κόγχη τής Πρόθεσης στα αριστερά. Δεξιά στη γωνία φαίνεται πως υπήρχε πέτρινο κάθισμα ή ίσως  "γουρνίτσα" για την απομάκρυνση των νερών κατά τις τελετές.

 

Φωτίζονταν το εκκλησάκι από δύο μετρίου μεγέθους παράθυρα, ένα στο βόρειο και ένα στο νότιο τοίχο. Στο βόρειο παράθυρο σώζεται το πέτρινο πανωκάσι. Φαίνεται από τον ανατολικό τοίχο ότι το εκκλησάκι ήταν σοβαντισμένο εσωτερικά. 

Ο ναϊσκος είχε ένα απλό, ξύλινο, ταμπλαδωτό τέμπλο τού οποίου ο σκελετός στέκει ακόμα όρθιος (εν έτει 1997).   

 

4- ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ  ΣΤΟ  ΠΑΤΜΙΑΚΟ ΜΕΤΟΧΙ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ  ΚΑΣΤΑΝΕΑΣ -1996

Ανατολικά τού Πατμιακού Μετοχίου τής "Αγίας Τριάδος Καστανέας", έξω από τη μάντρα τού Μετοχίου σώζεται ερειπωμένο ναϋδιο που ανήκε πιθανότατα στο Μετόχι.   Ήταν αφιερωμένο (κατά παράδοση) στον Άγιο Δημήτριο. Η παράδοση ενισχύεται μάλλον  από το γεγονός ότι χτίστηκε καινούργιος ναός σε νεώτερους χρόνους, πάνω στον επαρχιακό δρόμο "Λέκκα" - "Κοσμαδαίοι", νότια    τού Πατμιακού Μετοχίου και ακριβώς πάνω από αυτό. 

Στην θέση τού Μετοχίου τής Αγίας Τριάδος, σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές τού 19ου αιώνα, υπήρχε παλιό Μοναστήρι, πριν ακόμα την ερήμωση τού νησιού (1476-1550), και πατέρες που ασκήτευαν στην τοποθεσία αυτή.  Γενικότερα στην περιοχή υπήρχαν ασκηταριά από τον 10ο ακόμα αιώνα, όταν στη Σάμο άνθισε εκ νέου ο αναχωρητισμός και ο μοναχισμός. Μετά τις καταστροφές που υπέστησαν οι αρχαίες Μονές τής Σάμου κατά τον 9ο αιώνα από τούς Άραβες, οι περισσότεροι πατέρες εγκατέλειψαν το νησί. Η άφιξη όμως στα τέλη τού 10ου αιώνα τού ιδρυτή τής Λαύρας τού Κέρκη, τού Παύλου τού Λατρινού (προερχόμενος από το όρος Λάτρος τής Μικρασίας) ενέπνευσε πλήθος ασκητών που κατέφθαναν στο νησί.  

 

Το ναϋδριο τού Αγίου Δημητρίου-  Φωτ.1996 

Ακριβώς πάνω από το μετόχι τής Αγίας Τριάδος (προς βορρά) βρίσκεται το βυζαντινό φρούριο "Καστρί" στο όρος Φτεριάς στην κορυφή τού οποίου σώζονται "ερείπια ασβεστόκτιστου τείχους με μία δεξαμενή νερού" ⁸. Δεν γνωρίζουμε πότε κτίστηκε αλλά φαίνεται από τις πηγές πως κατοικήθηκε στα χρόνια των Γενουατών (14ος/15ος αιώνας). "Εκεί κατέφευγαν και οι καλόγηροι τού Μετοχίου πρίν τήν ερήμωση" ⁹. Εκεί κατέφευγαν οι πατέρες σε ώρες κινδύνου, αλλά και οι κάτοικοι των γύρω βυζαντινών εγκαταστάσεων. Στην περιοχή υπάρχει και σήμερα το παλιό ασκηταριό τού Κακοπέρατου, στα νοτιοδυτικά τού Πατμιακού Μετοχίου. 

 

Το μετόχι τής "Αγίας Τριάδος"¹⁰ σαν "Πατμιακό" μετόχι τουλάχιστον, αναφέρεται κατά τον 16ο αιώνα. Στην ευρύτερη  περιοχή τής Αγίας Τριάδας σημειώνεται και η ύπαρξη τής σημαντικής Σιναϊτικης Μονής τού "Αγίου Γεωργίου"¹¹, στο ομώνυμο ρέμμα, ανατολικά τού χωριού "Λέκκα". Ιδρύθηκε μέσα στον 16ο αιώνα. Στην περιοχή της εκτείνονταν βυζαντινό κωμίδιο. Στα βορειοδυτικά υπάρχει και σήμερα το Φρούριο "Καστράκι", το άλλοτε Μοναστηράκι τής Παναγίας τού Ποταμού, ένα σύμπλεγμα μνημείων τής εποχής των Λασκαριδών, τού τέλους τού 13ου αιώνα. Τέλος, αναφέρουμε και τα ασκηταριά τής περιοχής τού Παλαιού Καρλοβασίου στα βορειοανατολικά.
 

 

Η δυτική όψη τού ναϋδίου και η πόρτα -Φ.1996 

Είναι μικρό, μονόχωρο, θολωτό (ο θόλος κατέρρευσε προ πολλού) με ημικυκλικής κάτοψης ιερό. Η είσοδός του είναι μικρή και βρίσκεται στα δυτικά. Φέρει ένα μικρό παράθυρο στον νότιο τοίχο. Το χαμηλό "αέτωμα" (κετσούλι) που σχηματίζεται λόγω τού εσωτερικού θόλου, στηρίχθηκε σε  ξυλομαντωσιά  (σε ένα πολύ χοντρό, ακανόνιστο, ελίτικο ξύλο)  που διατρέχει όλο το μήκος τού τοίχου και συγχρόνως γίνεται  πρέκι τής πόρτας. Το εκλησσάκι ίσως να επικαλύπτονταν με δίρρικτη  στέγαση από πέτρινες πλάκες ή και σχιστόπλακες.

Οι τοίχοι του είναι πολύ χοντροί από αργολιθοδομή. Η πλήρωσή των τοίχων έγινε από χώμα και μικρότερες πέτρες. Κατά τα άλλα χρησιμοποιήθηκαν άξεστοι λίθοι διαφόρων μεγεθών καθώς και κάποιοι υπερμεγέθεις στο κλειδί τού θόλου και σε κάποια άλλα σημεία. 

Η ημικυκλική κόγχη τού Ιερού-1996 

Νότια όψη τού ναϋδίου. Διακρίνεται το μικρό παράθυρο-Φ.1996

Τοποθετήθηκαν πολύ μικρές πέτρες - ενίοτε σε σειρές - σε συνδυασμό με άλλες μεγάλες ή μετρίου μεγέθους, χωρίς κάποια συγκεκριμένη μέθοδο. Είναι ένα αμελές σύστημα τοιχοδομίας, αποτελούμενο από λίθους που έχουν άτακτα τοποθετηθεί στους τοίχους τού ναού. Λιγοστά κεραμικά παρεμβάλλονται ανάμεσα στις πέτρες. Στον ανατολικό τοίχο, όπου βρίσκεται και η κόγχη τού Ιερού, η τοιχοποιϊα παρουσιάζεται πολύ πιο ενισχυμένη και επιμελειμμένη.   Οι τοίχοι είναι λασπόκτιστοι και η  κατασκευή δείχνει βαριά. Δεν φαίνεται να είχε θυρώματα ή άλλο διάκοσμο. Εσωτερικά η βλάστηση, που το έχει κατακυριεύσει, δεν μας επέτρεψε να μπούμε. Διακρίναμε επίσης ίχνη φωτιάς δίπλα στο ιερό, στον νοτιοανατολικό τοίχο.  

 

Μια σειρά μορφολογικών στοιχείων όπως ο βαρύς  όγκος τού κτίσματος, οι χοντροί λασπόκτιστοι τοίχοι,  η ξυλομαντωσιά, τα μικρά ανοίγματα,  τα κεραμικά ανάμεσα στις πέτρες, το ημικυκλικής κάτοψης Ιερό, ο θόλος και πιθανότατα η επικάλυψη με πλάκες ή σχιστόπλακες συνθέτουν τον τύπο τού ναϊσκου τού Αγίου Δημητρίου.

 

                                                                                          📚 

(1)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου (Πάπαλη)- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” Σάμος 1967

(2)  Εμμ. Ι. Κρητικίδης “Τοπογραφία- Αρχαία και σημερινή τής Σάμου”. Εν Ερμουπόλει- Εκ τού τυπογραφείου Ρενιέρη Πρίντεζη- 1869 

(3)   Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης ""Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886.  (1835-1901) 

(4)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 – Ιωάννης Παπάλης (Διετέλεσε Επίσκοπος Σάμου από το  1948 ως 1967)

(5) Ι.Π.Παραφέστα- O Κάμπος Βουρλιωτών - Κάστρο Σουβάλα - Aγ.Ματρώνα - Αγ.Πελαγία -Ιω.Πρόδρομος Πινακά” 2017-  parafestaresearch.blogspot.gr

(6)   Κώστα Τσάκου- Συμβολή στήν μνημειογραφία τής Σάμου- "Παλαιοχριστιανικά μνημεία τής Σάμου- Β' Μνημεία τής βόρειας ακτής" -Σαμιακή Επιθεώρηση 1988- τόμος Θ'-τεύχος 35 

(7)   Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου (Πάπαλη)- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” Σάμος 1967 

(8)  Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης "Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς" - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1881 - Τ.4ος 

(9) Ι. Π.ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ- "ΤΟ ΠΑΤΜΙΑΚΟ ΜΕΤΟΧΙ ΑΓ.ΤΡΙΑΔΑ ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΣΑΜΟ ΚΑΙ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΟΙΚΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ" 2020 -  parafestareseatch.blogspot.gr

(10) Εμμ. Κρητικίδη "Περίβασις Σαμίου τινός εν ταίς Μοναίς τής Σάμου κατά τό 1854" -Εν Σμύρνη 1866.

11)  Ι.Π.Παραφέστα ΣΙΝΑΪΤΙΚΗ ΜΟΝΗ  ΑΓ.ΓΕΩΡΓΙΟΥ  ΣΤΗΝ ΣΑΜΟ - ΜΕΤΟΧΙ ΑΓ.ΠΕΛΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΑ 26 ΣΙΝΑΪΤΙΚΑ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙΔΙΑ- 2017

Εικόνες: Ι.Π.Παραφέστα