ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΕ ΕΡΕΙΠΩΜΕΝΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΑΛΙΟΜΟΝΑΣΤΗΡΟ

 Ιωάννα  Π. Παραφέστα - Αρχιτέκτων Μηχανικός - Εργασία τού 1996/1997/1998/2022

 

1-ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ - ΣΤΟ "ΚΟΥΤΣΙ" ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΝΕΟΧΩΡΙΟΥ 

2- ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΝΑΟΣ (ΑΓΙΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ;) -ΣΤΟΝ ΚΑΜΠΟ ΒΟΥΡΛΙΩΤΩΝ 

3-ΝΑΟΣ (ΠΡΟ ΤΟΥ 1694) ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΘΩΜΑ -ΣΤΗΝ  ΠΗΓΗ ΠΙΝΑΚΑ ΠΑΛΑΙΟΧΩΡΙΟΥ ΚΑΜΠΟΥ ΒΟΥΡΛΙΩΤΩΝ

4- ΝΑOΣ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ  ΣΤΟ  ΠΑΤΜΙΑΚΟ ΜΕΤΟΧΙ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ - ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ

5- ΝΑΟΣ "ΔΩΔΕΚΑ ΠΟΡΤΕΣ" ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ "ΜΥΛΟΙ" ΝΟΤΙΑΣ ΣΑΜΟΥ (9ου-12ου αιώνα;) 

6- ΤΟ "ΠΑΛΑΙΟΜΟΝΑΣΤΗΡΟ" ΤΟΥ 5ου/6ου ΑΙΩΝΑ  

                       .               

1- ΝΑΟΣ ΜΕΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ - ΚΟΝΤΑ ΣΤΟ "ΚΟΥΤΣΙ" ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΝΕΟΧΩΡΙΟΥ (1998)

Βρίσκεται στην περιοχή "Κούτσι", στη νότια Σάμο, λίγα χιλιόμετρα δυτικά του οικισμού "Πύργος", επί τής Εθνικής οδού, και πάνω από το "Νεοχώριον" (Ζουρέϊκα). Ο Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης Πάπαλης κατατάσσει τον ναό στους ανήκοντες στο Νιοχώρι και τον προσδιορίζει ως αρχαίο ¹.  Πρόκειται μάλλον για  τον τύπο τής μονόκλιτης  βασιλικής.

(α΄)Η ανατολική πλευρά τού ναού. Διακρίνεται το ημικυκλικό Ιερό και ο στενός τοίχος τής Πρόθεσης. Ο βόρειος τοίχος είναι επίσης εμφανής.  Στον νότιο τοίχο φαίνεται μια συμμετρική επανάληψη  Φ.1998 Ι.Π.

Στο "Νεοχωράκι" και μάλιστα στη θέση "Γούβα" εντοπίστηκαν ίχνη αρχαίου οικισμού, που περιέγραψε ως εξής ο Κρητικίδης περί τα 1869: "Κατά τόν Γούβαν τού Νεοχωράκι φαίνονται ίχνη αρχαίας κώμης εν μικρά περιοχή, όπου γεωρυχών ο Ιω. Γεωργιάδης τόν αγρόν του, ανεκάλυψε πολλούς κεράμους, εν οίς  κεράμιον ύννιν αρότρου με κυκλικήν σφραγίδα φέρουσαν τήν λέξιν ΗΝΙΟΧΟΥ, ως ο ίδιος μ΄ ανέφερε" ².

Ο Ε.Σταματιάδης επίσης,   αναφέρει   ότι κοντά στο χωριό, στην θέση Γούβα, υπήρχαν κατάλοιπα αρχαίου οικισμού, κτηρίων και αντικειμένων, τα οποία έβρισκαν συχνά οι γεωργοί καθώς δουλεύανε στα κτήματά τους ³. 

(γ΄) Τμήμα ανατολικού τοίχου- Κατασκευαστική λεπτομέρεια Φ.1998

 

(β΄)Η τοποθεσία τού ναού -Φ.1998

 

 

 

Σύμφωνα με τη λακωνική περιγραφή τού 1960 περίπου τού Ιωάννη Πάπαλη⁴  σώζονταν από τον ναό  τμήμα τού Ιερού και η θεμελίωση.  Στα 1998  η κατάσταση ήταν αυτή που απεικονίζεται στις φωτογραφίες. Σώζονταν διακριτά η ημικυκλική κάτοψη τού Ιερού, ο ανατολικός στενός τοίχος τής Πρόθεσης, ένα σχετικό περίγραμμα τής θεμελίωσης τού ναού κι ένα κομμάτι επιμελημένης τοιχοποιίας, όπου εναλλάσσονται ορθογωνισμένες  ημιλαξευμένες πέτρες με σειρές πλακοειδών λίθων και κεραμικών τούβλων, με ωραίο αισθητικό αποτέλεσμα. Κάποιοι πιστοί προφανώς, σεβόμενοι την ιερότητα τού χώρου, φρόντισαν για τη διατήρηση τής μνήμης σχετικά με τον συγκεκριμένο ναϊσκο, κτίζοντας μια πέτρινη στήλη, όπου έθεσαν πάνω της Σταυρό, ορατό από μακριά,  και έναν δεύτερο στη δυτική όψη τής πέτρινης στήλης. 

2- ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΝΑΟΣ (ΑΓΙΑΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ;) ΚΑΜΠΟΥ ΒΟΥΡΛΙΩΤΩΝ -1998

Στη βόρεια Σάμο, στους πρόποδες τού βουνού "Άμπελος" (Καρβούνης), βορειοδυτικά τού χωριού "Βουρλιώτες" και ανατολικά τού οικισμού "Αγιος Κωνσταντίνος" σε παραθαλάσσια θέση εκτείνεται ο "Κάμπος" ⁵  με "αρχαίο και μεταγενέστερο βυζαντινό οικισμό", ίχνη τού οποίου αναφέρει ο Κρητικίδης τον 19ο αιώνα. 

Φ. 1998 - Ο Βυζαντινός ναός -Νότια όψη - όπως φαίνεται από την Εθνική οδό Βαθέος - Καρλοβασίου

 

Φ. 1998- Νότιος τοίχος τού ναού και αρχαία ύλη

Η ευρύτερη περιφέρεια αποτελεί μια ξεχωριστή ενότητα που σχετίζεται με το "Παλαιοχώρι" και την τοποθεσία "Πινακάς" (παλαιοί οικισμοί εγκατάστασης εποίκων στα μέσα τουλάχιστον τού 16ου αιώνα), καθώς και με Κάστρα των παλαιοχριστιανικών και μεσοβυζαντινών χρόνων: το Κάστρο τού Προφήτη Ηλία (Σουβάλα - Σβάλα, στον Κάμπο), ο οχυρωμένος οικισμός τού Λαζάρου (στα νότια τού Κάμπου), που  κατοικήθηκε κατά τις αραβικές επιδρομές από τούς κατοίκους τής αρχαίας πόλης τής Σάμου  (κατά τον 7ο αιώνα)   και  αυτός τής Λουλούδας (νοτιοανατολικά τού Κάμπου) ,που κατοικήθηκε  (από τον 7ο αιώνα και κατά την διάρκεια των Μεσοβυζαντινών χρόνων) πιθανότατα από τούς κατοίκους τού Κοκκαρίου. Η περιφέρεια σχετίζεται επίσης με το Παλιομονάστηρο, βορείως τού Λαζάρου και νοτίως τής Μονής Βροντά.  Κατά τον αρχαιολόγο Κ.Τσάκο αυτό καταστράφηκε πιθανώς  κατά τις αραβικές επιδρομές από πυρκαγιά⁶. Πολύ κοντά στο Παλιομονάστηρο ιδρύθηκε τον 16ο αιώνα η Μονή τής Βροντιανής "επί ερειπίων αρχαίας Μονής αφιερωμένης στο Γεννέθλιο τής Θεοτόκου, που ανηγέρθη προ τής ερημώσεως". ⁷ 

Φ. 1998 - Αρχαία ύλη ενσωματωμένη στον τοίχο

Φ. 1998 - Η Πόρτα στην δυτική όψη τού ναού

  

Σήμερα, δυτικά τού Κάστρου τού Προφήτη Ηλία (Σουβάλα) και λίγα μέτρα από την Εθνική οδό Καρλοβασίου-Σάμου, στην αριστερή μεριά τού δρόμου, σώζονται  ερείπια βυζαντινού ναού. Οι περιμετρικοί τοίχοι του διατηρούνται ακόμα σε σημαντικό ύψος πάνω από το έδαφος, καθώς και η δυτική είσοδος τού ναού.  Οι λίθοι είναι ακανόνιστοι και τοποθετημένοι με αρκετά τυχαίο τρόπο. Ανάμεσά τους παρεμβάλλονται κεραμικά τοποθετημένα επίσης με τυχαίο τρόπο και ενίοτε σειρές πλίνθων. Αρχαία ύλη (spolia) χρησιμοποιείται στις λιθοδομές του από παλιά μνημεία. Μεγάλα κομμάτια μαρμάρου ενσωματώνονται με πρόθεση καλλιτεχνικής σύνθεσης.  Τα διαφορετικά μεγέθη των λίθων, ο αυθόρμητος μάλλον  σχεδιασμός  και το χρωματικό αποτέλεσμα -με την παρεμβολή και των λευκών λίθων ή σπολίων- παρουσιάζουν αισθητικό ενδιαφέρον. 

 

Είναι άραγε ο "αρχαίος  ναός  τής Αγίας Αναστασίας με ίχνη δεξαμενών  και χριστιανικών τάφων" (όπως αναφέρει ο Ιωάννης Πάπαλης); 

  

3- ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΘΩΜΑΣ (ΠΡΟ 1694) ΣΤΗΝ ΠΗΓΗ "ΠΙΝΑΚΑ" ΤΟΥ ΚΑΜΠΟΥ  -1997

Η τοποθεσία "Πινακάς" (Πνακάς) αφορούσε μικρή εγκατάσταση πάνω από τον Κάμπο Βουρλιωτών και συνδέονταν με αυτόν με μονοπάτι και μάλιστα απευθείας με το Παλαιοχώρι, το οποίο κατοίκησαν οι πρώτοι έποικοι που κατέφθασαν στην περιοχή τού Κάμπου, πριν και μετά την ερήμωση τού νησιού (1476-1550).

Φ. 2019 - Ο δρομικός ναϊσκος τού Αποστόλου Θωμά. Διακρίνονται το Ιερό με την Πρόθεση και τα δύο παράθυρα στον βόρειο και νότιο τοίχο. 

Ο Εμμ, Κρητικίδης και ο Επαμ. Σταματιάδης υποστήριξαν ότι έποικοι από τα Βουρλά τής Ερυθραίας  συγκρότησαν πριν το 1476 μ.Χ, οικισμό στον Κάμπο Βουρλιωτών. Στα ερείπια αυτού τού εγκαταλελειμμένου οικισμού (Παλαιοχώρι) εγκαταστάθηκαν μετά το 1550 μ.Χ και άποικοι Χιοσάμιοι.

Ο πρώτος εποικισμός τού Κάμπου θα μπορούσε να είχε γίνει  κατά τα τέλη τού 14ου αιώνα, μετά την κατάκτηση των "Βουρλών" τής  Ερυθραίας τής Μικρασίας από τους Οθωμανούς και κατά το 1402μ.Χ (επί Γενουατών στη Σάμο), μετά την ήττα των Οθωμανών και την επικράτηση των στρατευμάτων τού Ταμερλάνου. Τότε καταφύγανε στη Σάμο  και Οθωμανοί. Ο δεύτερος εποικισμός τού "Κάμπου" πιστεύουμε  ότι έγινε μετά το 1566  από  Χιώτες μετανάστες των  Βουρλών, τούς οποίους οι Οθωμανοί είχαν εξαναγκάσει (μετά την κατάκτηση τής Χίου το 1566) σε υποχρεωτική μετανάστευση στα Βουρλά (μέθοδος surgun).

 Φ, 2010- Ο ναϊσκος  Αποτομής Ιωάννου Προδρόμου

 

Πάνω από την πηγή, σε εξαιρετικό φυσικό τοπίο με πυκνή βλάστηση και νερά  βρίσκεται (έναντι άλλου ναϊδίου, τού Αγίου Κωνσταντίνου) η μικρή εκκλησία τής Αποτομής τού Ιωάννου Προδρόμου, εξαρτημένη στη Μονή Βροντά  και δίπλα της το ερειπωμένο ναϊδιο τού Αποστόλου Θωμά. Γύρω από τα εκκλησάκια  κάποιες παλιές κατοικίες σώζονταν σχεδόν αθέατες (παλιά εγκατάσταση). Σώζεται επίσης και το παλιό μονοπάτι που οδηγούσε νότια στο χωριό Βουρλιώτες (οριστική μετεγκατάσταση των εποίκων τού Κάμπου, στις αρχές τού 17ου αιώνα), ενώ βόρεια κατηφόριζε στο Παλαιοχώρι και στον Κάμπο. Από τη θέση αυτή υπάρχει οπτική επαφή με τον Κάμπο και το πρωτοβυζαντινό Κάστρο τού Προφήτη Ηλία (Σουβάλα). Ο Πινακάς συνεπώς, είναι μέρος τής ευρύτερης περιοχής τού Κάμπου και τής ιστορίας του. 

Φ.1996-Τοπογραφικό  σκαρίφημα  και ο Απόστολος Θωμάς

 

 

 

 

Στο εκκλησάκι τής Αποτομής, κατά την διάρκεια κάποιων εργασιών, βρέθηκαν δύο τάφοι σε επαφή με τον βόρειο τοίχο του. Στα δυτικά τού Ναού υπάρχει ένα παλιό μισογκρεμισμένο κτίσμα.  Στα βόρεια,  ένα επίσης παλιό κτίσμα με σύγχρονη χρήση, φαίνεται πως ήταν ελαιοτριβείο. Τέλος, στα Βορειοδυτικά στέκει   ερειπωμένο το μονόκλιτο (δρομικό) εκκλησάκι τού Αποστόλου Θωμά (βλ. τοπογραφικό σκαρίφημα). Ανήκε κι αυτό στη Μονή Βροντά και καταγράφεται σε Συγγίλιο τού Πατριάρχη Κυρίλλου τού 1745 που επικύρωνε άλλο προηγούμενο τού 1694. Υπήρχε άραγε εκεί, παλιό μοναστηράκι; Δεν αναφέρεται κάτι τέτοιο στο Συγγίλλιο τού 1745 τής Μονής Βροντά. 

Η κόγχη τού Ιερού τού Αποστόλου Θωμά είναι ημικυκλική εξωτερικά. Εσωτερικά είναι τοξωτή και ημικυκλικής κάτοψης.  Η Αγία Τράπεζα είναι κτιστή, ενσωματωμένη στο πάχος τού τοίχου, φέρει δε  αριστερά την κόγχη τής Πρόθεσης. Αυτή έχει σχεδόν κωνικό σχήμα, από ένα ύψος και μετά, λόγω τού εκφορικού συστήματος κατασκευής. Στο κέντρο τής αψίδας τού Ιερού  υπάρχει μικρή ορθογωνισμένη φωτιστική θυρίδα. Δεξιά στη γωνία φαίνεται πως υπήρχε πέτρινο κάθισμα ή ίσως  "γουρνίτσα" για την απομάκρυνση των νερών κατά τις λειτουργίες.

Φ.1997 - Το τέμπλο και στο βάθος το Ιερό

  

Φ.1997-Ο χώρος τού Ιερού και η Πρόθεση

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Φ. 2019- Ο ανατολικός τοίχος στο χώρο τού Ιερού Βήματος. Στο κέντρο βρίσκεται η αψίδα τού Ιερού, μικρή φωτιστική θυρίδα στο κέντρο και η κόγχη τής Πρόθεσης στα αριστερά. Δεξιά στη γωνία φαίνεται πως υπήρχε πέτρινο κάθισμα ή ίσως  "γουρνίτσα" για την απομάκρυνση των νερών κατά τις τελετές.

 

Φωτίζονταν το εκκλησάκι από δύο μετρίου μεγέθους παράθυρα, ένα στο βόρειο και ένα στον νότιο τοίχο. Στο βόρειο παράθυρο σώζεται το πέτρινο πανωκάσι. Φαίνεται από τον ανατολικό τοίχο ότι το εκκλησάκι ήταν σοβαντισμένο εσωτερικά. 

Ο ναϊσκος είχε ένα απλό, ξύλινο, ταμπλαδωτό τέμπλο τού οποίου ο σκελετός στέκει ακόμα όρθιος (εν έτει 1997).   

 

4- ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ  ΣΤΟ  ΠΑΤΜΙΑΚΟ ΜΕΤΟΧΙ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ  ΚΑΣΤΑΝΕΑΣ -1996

Ανατολικά τού Πατμιακού Μετοχίου τής "Αγίας Τριάδος Καστανέας", έξω από τον αυλότοιχο τού Μετοχίου σώζεται ερειπωμένο ναϊδιο που ανήκε πιθανότατα στο Μετόχι.   Ήταν αφιερωμένο (κατά παράδοση) στον Άγιο Δημήτριο. Η παράδοση ενισχύεται μάλλον  από το γεγονός ότι χτίστηκε καινούργιος ναός σε νεώτερους χρόνους, πάνω στον επαρχιακό δρόμο "Λέκκα" - "Κοσμαδαίοι", νότια    τού Πατμιακού Μετοχίου και ακριβώς πάνω από αυτό. 

Στην θέση τού Μετοχίου τής Αγίας Τριάδος ⁸, σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές τού 19ου αιώνα, υπήρχε παλιό Μοναστήρι, πριν ακόμα την ερήμωση τού νησιού (1476-1550). Το μετόχι σαν "Πατμιακό" τουλάχιστον  αναφέρεται κατά τον 16ο αιώνα.  

Πατέρες ασκήτευαν στην τοποθεσία αυτή. Ασκηταριά υπήρχαν από τον 10ο τουλάχιστον αιώνα, όταν στη Σάμο άνθισε εκ νέου ο αναχωρητισμός και ο μοναχισμός. Μετά τις καταστροφές που υπέστησαν οι αρχαίες Μονές τής Σάμου κατά τον 9ο αιώνα από τούς Άραβες, οι περισσότεροι πατέρες εγκατέλειψαν το νησί, ή αποσύρθηκαν σε άλλες πιο ασφαλείς τοποθεσίες.. Η άφιξη όμως στα τέλη τού 10ου αιώνα τού ιδρυτή τής Λαύρας τού Κέρκη, τού Παύλου τού Λατρινού (προερχόμενου από το όρος Λάτρος τής Μικρασίας) ενέπνευσε πλήθος ασκητών που κατέφθαναν στο νησί.  

 

Το ναϋδριο τού Αγίου Δημητρίου-  Φωτ.1996 

Η ευρύτερη περιοχή τού Πατμιακού Μετοχίου αποτελεί μια οικιστική και εκκλησιαστική ενότητα που άντεξε μέσα στο χρόνο.

Ακριβώς πάνω από το μετόχι τής Αγίας Τριάδος (προς βορρά) βρίσκεται το βυζαντινό φρούριο "Καστρί" στο όρος Φτεριάς , στην κορυφή τού οποίου σώζονται "ερείπια ασβεστόκτιστου τείχους με μία δεξαμενή νερού" ⁹. Από τις ιστορικές πηγές φαίνεται πως κατοικήθηκε στα χρόνια των Γενουατών (14ος/15ος αιώνας). "Εκεί κατέφευγαν και οι καλόγηροι τού Μετοχίου πρίν τήν ερήμωση" ¹⁰, αλλά  και οι κάτοικοι των γύρω βυζαντινών οικισμών. Στην περιοχή σώζεται το  ασκηταριό τού Κακοπέρατου, Ν.Δ. τού Πατμιακού Μετοχίου.  Στα Β.Α  αναφέρουμε  τα ασκηταριά τής περιοχής τού Παλαιού Καρλοβασίου και το φρούριο τού οικισμού που κατεδαφίστηκε με τον εποικισμό. Στα Β.Δ υπάρχει και σήμερα το Φρούριο "Καστράκι" στον "Σκυλόβραχο" (με το λατομείο εξόρυξης πέτρας δίπλα του), πάνω από  Μοναστηράκι τής Παναγίας τού Ποταμού, ένα σύμπλεγμα μνημείων τής εποχής των Λασκαριδών  τού τέλους τού 13ου αιώνα και ο βυζαντινός οικισμός που εκτείνονταν ολόγυρα. Κάτω από την Αγία Τριάδα βρίσκεται η σημαντική Σιναϊτικη Μονή τού "Αγίου Γεωργίου"¹¹ (τού 16ου αιώνα), στο ομώνυμο ρέμα, και  βυζαντινό κωμίδιο που εκτείνονταν στον Κάμπο Καρλοβασίου (Αφεντικά).
 

 

Η δυτική όψη τού ναϋδίου και η πόρτα -Φ.1996 

Ο ναϊσκος τού Αγίου Δημητρίου δίπλα στο Πατμιακό Μετόχι, μέρος τής ιστορίας τής περιοχής τού Βορείου Κέρκη, είναι τοπικού λαϊκού ύφους. Μικρό, μονόχωρο και θολωτό (κυλινδρική καμάρα)  έχει ημικυκλικής κάτοψης Ιερό. Η είσοδός του είναι μικρή και βρίσκεται στα δυτικά. Φέρει ένα μικρό παράθυρο στο νότιο τοίχο. Το χαμηλό "αέτωμα" (κετσούλι) που σχηματίζεται λόγω τής θολωτής επιστέγασης, στηρίχθηκε σε  ξυλομαντωσιά  (σε ένα πολύ χοντρό, ακανόνιστο, ελίτικο ξύλο)  που διατρέχει όλο το μήκος τού τοίχου και συγχρόνως γίνεται  πρέκι τής πόρτας. Το εκκλησάκι πιθανότατα να επικαλύπτονταν με δίρρικτη  στέγαση από πέτρινες πλάκες ή και σχιστόπλακες.

Οι τοίχοι του είναι πολύ χοντροί από λασπόκτιστη αργολιθοδομή. Η πλήρωσή των τοίχων έγινε από χώμα και μικρότερες πέτρες. Κατά τα άλλα χρησιμοποιήθηκαν άξεστοι λίθοι διαφόρων μεγεθών καθώς και κάποιοι υπερμεγέθεις στο κλειδί τού θόλου και σε κάποια άλλα σημεία. 

Η ημικυκλική κόγχη τού Ιερού-1996 

Νότια όψη τού ναϋδίου. Διακρίνεται το μικρό παράθυρο-Φ.1996

Τοποθετήθηκαν πολύ μικρές πέτρες - ενίοτε σε σειρές - σε συνδυασμό με άλλες μεγάλες ή μετρίου μεγέθους, χωρίς κάποια συγκεκριμένη μέθοδο. Είναι ένα αμελές σύστημα τοιχοδομίας, αποτελούμενο από λίθους εκ περισυλλογής που έχουν άτακτα τοποθετηθεί στους τοίχους τού ναού. Λιγοστά κεραμικά παρεμβάλλονται ανάμεσα στις πέτρες. Στον ανατολικό τοίχο, όπου βρίσκεται και η κόγχη τού Ιερού, η τοιχοποιϊα παρουσιάζεται πολύ πιο ενισχυμένη και επιμελημένη.  Η κατασκευή δείχνει βαριά. Δεν φαίνεται να είχε θυρώματα ή κάποιο άλλο διάκοσμο. Εσωτερικά η βλάστηση, που το έχει κατακυριεύσει, δεν μας επέτρεψε να μπούμε. Διακρίναμε επίσης ίχνη φωτιάς δίπλα στο ιερό, στο νοτιοανατολικό τοίχο.  

 

Μια σειρά μορφολογικών στοιχείων όπως ο βαρύς  όγκος τού κτίσματος (συνήθεια 12ου αι.), οι χοντροί λασπόκτιστοι τοίχοι με τη χρήση  ακατέργαστων λίθων  και άφθονου κονιάματος (πολύ συνηθισμένος τρόπος για μικρούς ναούς στα νησιά από τον 10ο-15ο αιώνα, αλλά και κατά την α΄ μεταβυζαντινή περίοδο), η περιορισμένη παρεμβολή κεραμικών, η ξυλομαντωσιά πάνω από την πόρτα, τα μικρά ανοίγματα (συνήθεια τού 12ου αιώνα κι εφεξής), το ημικυκλικής κάτοψης Ιερό (μέχρι τον 12ο αιώνα είναι κατά κανόνα κυκλικές εξωτερικά), η έλλειψη γλυπτικού διάκοσμου (ή ακόμα και ο περιορισμένος διάκοσμος ήταν γενικό γνώρισμα των νησιωτικών ναών τον 12ο αιώνα), η κυλινδρική καμάρα και η πιθανή επικάλυψη τού κτίσματος με πλάκες ή σχιστόπλακες, το πλησίασμα τέλος στην κλίμακα τού ανθρώπου (κάτι που επικρατεί κατά τον 13ο-15ο αιώνα) συνθέτουν τον αρχιτεκτονικό τύπο τού ναϊσκου τού Αγίου Δημητρίου. 

 

5- ΔΩΔΕΚΑ ΠΟΡΤΕΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ "ΜΥΛΟΙ" ΝΟΤΙΑΣ ΣΑΜΟΥ (9ου-12ου αιώνα;) 

Ερειπωμένο κτίσμα σώζεται βορείως τού οικισμού "Μύλοι" στους πρόποδες τής πλαγιάς όπου βρίσκεται η Μονή τής Μεγάλης Παναγίας, πάνω από τις πηγές τής ¨Νεροτρουβιάς" κάτω από τον Άγιο Κωνσταντίνο. H κατασκευή του ανάγεται στους μεσοβυζαντινούς πιθανώς χρόνους, μεταξύ τού 9ου και 11ου αιώνα (;).

 

(α) Η Βόρεια Όψη και το ημικυκλικής κάτοψης Ιερό

 

 

Ο Ιωάννης Πάπαλης¹² περί το 1960/65 περιγράφει τον ναό που βρίσκεται μέσα στο κτήμα τού Κίμωνα Αντωνίου ως αρχαία Βασιλική και μάλλον θολωτή. Οι τοίχοι σώζονταν μέχρι το ύψος της στέγης.  Ήταν γνωστή με την ονομασία Δώδεκα πόρτες ή Δώδεκα Απόστολοι από τα δώδεκα αψιδωτά ανοίγματα που φέρει. Υπάρχουν από πέντε στη βόρεια και νότια πλευρά και από ένα στην δυτική και στο κέντρο τής κόγχης τής ανατολικής πλευράς. Μέτρησε δε το μήκος και το πλάτος τού κτίσματος: 15,00μ.Χ6,60μ.. Γύρω από τον ναό υπήρχαν τάφοι. Σε έναν απ΄αυτούς βρέθηκε επιγραφή: "Μνήσθητι Κύριε τής δούλης σου Βασιλικής τής ώδε κειταμένης".

 

(β)Ανατολική όψη και άνοιγμα στο Ιερό

Ο Ν. Α. Δημητρίου ¹³  που είχε αποτυπώσει το κτίσμα προσδιόρισε τις εσωτερικές διαστάσεις του σε 13,40Χ3,50μ.. και τις εξωτερικές σε 15,00μ. μήκος (συμπεριλαμβανομένου και τού ημικυκλικού Ιερού) και σε 6,30μ. πλάτος. Μας δίνει επίσης τα πλάτη των τοξωτών ανοιγμάτων: 1,36μ. και το ολικό ύψος μέχρι το κλειδί τού τόξου: 2,65μ., μέχρι δε τή γένεση τού τόξου: 1,50μ.. Από τα ανοίγματα φαίνεται πως λείπουν οι λαμπάδες, τα θυρώματα. Στα 3,20μ. περίπου από το έδαφος, στον νότιο τοίχο και πάνω από τις καμάρες ο τοίχος λεπταίνει και δημιουργείται εκεί ένα διάζωμα σε εσοχή  από το οποίο -σε μισό μέτρο από τη βάση του- ξεκινούν 6-7 μικρότερα ανοίγματα τα οποία δεν ¨αντικρύζονται" με αυτά τού βορινού τοίχου. Φαίνεται πως δέχτηκαν κατά καιρούς διάφορες τροποποιήσεις. 

Αποτύπωση Νικολάου Α. Δημητρίου

Οι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι από αλάξευτους λίθους, στερεωμένους με ασβεστοκονίαμα, στους οποίους παρεμβάλλονται μικρές πετρούλες και ακανόνιστα κεραμίδια. Ίχνοι επιχρισμάτων δεν φαίνονται. Λίγοι σχιστόλιθοι βρίσκονταν πεταμένοι εκεί.  "Ο αρμακάς από πέτρες που είχε συσσωρευτεί μέσα στον ναό από κάποιο ιδιοκτήτη έκρυβε οπωσδήποτε το υλικό τής όποιας στέγης που θα είχε καταρρεύσει". 

(γ)Από το εσωτερικό τού ναού

 

 

 

Ο Σπηλαιολογικός Σύλλογος Σάμου “ΕΥΠΑΛΙΝΟΣ” εξασφάλισε την άδεια από τις αρμόδιες αρχές και προχώρησε στις 6 Ιουνίου 2015 στην κοπή των δένδρων που είχαν φυτρώσει μέσα στον παλιό βυζαντινό ναό του Δωδεκάπορτου. Ο καθαρισμός έγινε παρουσία εκπροσώπων της αρχαιολογικής υπηρεσίας και είχε σκοπό να προστατέψει τη στατικότητα του κτηρίου".

 

 

 

 

 

6-  ΤΟ "ΠΑΛΑΙΟΜΟΝΑΣΤΗΡΟ" ΤΟΥ 5ου/6ου ΑΙΩΝΑ

 

 

Ερείπια αρχαίας Μονής βρίσκονται νότια τής Μονής Βροντά ανάμεσα στους δύο οχυρωμένους οικισμούς τής Λουλούδας και τού Λαζάρου (καθ΄οδόν προς τη Λουλούδα), στη βάση μεγάλου βράχου.

Ο Αρχιτέκτων Ι.Κουμανούδης έκανε μνεία στο Παληομονάστηρο περί το 1963:

"Η ονομασία Παλαιομονάστηρον ήτις αποδίδεται σήμερον είς παρακείμενην περιοχήν, καθώς και ίχνη παλαιών κτηρίων ή τάφων άτινα ευρέθησαν εκεί, ευκόλως μάς άγουν είς τήν εικασίαν ότι η ανωτέρω περιοχή θα είχεν γνωρίσει ημέρας εκ τής ενδόξου βυζαντινής περιόδου, περιελθούσα αργότερον εις καταστροφήν και αφάνειαν· ηκολούθησεν καί αύτη τον ρούν τής ιστορικής πορείας τής νήσου" ¹⁴.

Στην τοποθεσία αναφέρθηκε επίσης ο άλλοτε Μητροπολίτης Σάμου Ιωάννης Πάπαλης το 1967:

"Προς νότον τής Μονής Βροντά, εις απόστασιν περί τα 15 λεπτά τής ώρας, σώζονται τα ερείπια αρχαιοτέρας μονής "Παληομονάστηρον" καλουμένης, ήτις είχεν ιδρυθεί προ τής ερημώσεως τής Νήσου. Η κόγχη τού Ιερού Βήματος τού ναού τής αρχαίας ταύτης μονής διατηρείται είς ύψος 2 μέτρων περίπου. Υπάρχουσιν ογκόλιθοι, οίτινες κατέπεσον από το υπεράνω αυτής όρος εις άγνωστον εποχήν και ευρίσκονται νύν πλησίον τών θεμελίων τών κελλίων. Συμπεραίνει τίς ότι τούτο φοβηθέντες οι τότε μοναχοί θα εγκατέλειψαν τήν παλαιάν αυτήν μονήν καί κατέφυγον είς άλλα ασφαλή μέρη, Δεν αποκλείεται αδελφοί τής αρχαίας ταύτης μονής, να ήσαν καί οί κτήτορες τής νύν ιεράς μονής τού Βροντά. Διατηρούνται ακόμη εκτός τών θεμελίων τού ναού και τών κελλίων, το υδραγωγείον, πολλά διάφορα μάρμαρα, ως και έν μάρμαρον τής αγίας Τραπέζης τού ιερού Ναού" ¹⁵.

Λείψανα παρατήρησε ο Αρχαιολόγος Κ.Τσάκος επίσης περί το 1988. Διέκρινε ερείπια τρίκλιτης βασιλικής εκκλησίας διαστάσεων 13,20Χ15,80μ. με τούς τοίχους μισοχωμένους κάτω από ερείπια και χώματα. Ο τοίχος τής αψίδας βάθους 3,20μ. και χορδής 5,55μ. σώζονταν σε μεγάλο ύψος. Υπήρχαν επίσης ίχνη σύνθρονου μέσα στο ιερό. Άλλα αρχιτεκτονικά μέλη βρέθηκαν μέσα κι έξω από τον ναό (τέσσερα επιθήματα κιονοκράνων και το επάνω τμήμα από μαρμάρινο πεσσίσκο τού τέμπλου). Παρατηρήθηκε επίσης ομοιότητα τού τρόπου κατασκευής με άλλες βασιλικές τής Σάμου τού 5ου/6ου αιώνα, τού Πυθαγορείου και τού Μισόκαμπου. "Μέσα σ΄αυτά τα χρονολογικά πλαίσια λοιπόν θα πρέπει να τοποθετηθεί και η ανέγερση τής εκκλησίας του Παλιομονάστηρου".

Κατά την περίοδο αυτή, άλλωστε, υπήρξε μια τάση οικιστικής εξάπλωσης προς τα βόρεια τής Σάμου που μαρτυρείται από λείψανα μνημείων και πολισμάτων, λόγω τής ειρήνης που επικράτησε στις θάλασσες υπό την προστασία τού Βυζαντινού στόλου. "Σε μια τέτοια (χρονική)τοποθέτηση εξάλλου οδηγούν και τα πολλά όστρακα αγγείων που επισημαίνονται στο χώρο του μνημείου και στους γύρω αγρούς. Τα λείψανα κτισμάτων που υπάρχουν διάσπαρτα ανάμεσα σε θάμνους και βράχους γύρω από τον ναό δείχνουν ότι το μνημείο ανήκει σε κάποιο μοναστηριακό συγκρότημα πράγμα που υπονοείται κιόλας από το ίδιο το τοπωνύμιο...Παρόμοιο πρέπει να ήταν το κοινόβιο τού Χαριξένους που επισκέφθηκε στή Σάμο ο Ιω.Μόσχος, στις αρχές τού 7ου αιώνα".

Η κατάσταση ειρήνης ωστόσο ανατράπηκε με τις αραβικές επιδρομές που ακολούθησαν την κατάλυση της βυζαντινής θαλασσοκρατίας κατά τα μέσα τού 7ου αιώνα.

Για τον χρόνο καταστροφής τού Παλιομονάστηρου δεν υπάρχουν στοιχεία. Με δεδομένο όμως ότι ο Αρχαιολόγος Τσάκος δεν παρατήρησε ευρήματα τής Μεσοβυζαντινής περιόδου συμπεραίνει μάλλον ότι η Μονή καταστράφηκε κατά τις αραβικές επιδρομές. Το γεγονός σχετίζεται και με την οριστική εγκατάλειψη τού Κάστρου τού Λαζάρου την ίδια περίοδο, αφού κι εκεί δεν εντόπισε ίχνη μεσοβυζαντινής ζωής μέσα στο Κάστρο.

Το Παλαιομονάστηρο καταστράφηκε μάλλον από πυρκαγιά. Αν η φθορά και η ασβεστοποίηση των μαρμάρων προκλήθηκε πράγματι από πυρκαγιά, τότε -εικάζει ο ερευνητής- ότι αυτή μπορεί να συνέβη κατά τις αραβικές επιδρομές τού 7ου αιώνα, όπως άλλωστε έγινε και με πολλά άλλα μνημεία στο χώρο τού Αιγαίου που πυρπολήθηκαν. Η έλλειψη στοιχείων για τη συνέχιση τής ζωής στα μεσοβυζαντινά χρόνια στο Παλαιομονάστηρο "δείχνει ότι η ζωή σταμάτησε απότομα όπως και στα περισσότερα μέρη τού νησιού σε κάποια στιγμή πριν από τα μεσοβυζαντινά χρόνια, που μπορεί νομίζω εύκολα να συνδεθεί με τις αραβικές επιδρομές"¹⁶ αναφέρει ο Αρχαιολόγος.

Πολύ κοντά στο Παλιομονάστηρο ιδρύθηκε το 1593, επί Οθωμανικής κυριαρχίας, η Μονή τής Βροντιανής επί ερειπίων αρχαίας Μονής αφιερωμένης στο Γενέθλιον τής Θεοτόκου, που ανηγέρθη προ τής ερημώσεως . 

 

 

                                                                                         📚 ΠΗΓΕΣ

(1)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου (Πάπαλη)- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” Σάμος 1967

(2)  Εμμ. Ι. Κρητικίδης “Τοπογραφία- Αρχαία και σημερινή τής Σάμου”. Εν Ερμουπόλει- Εκ τού τυπογραφείου Ρενιέρη Πρίντεζη- 1869 

(3)   Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης ""Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886.  (1835-1901) 

(4)  Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον”  Σάμος 1967 – Ιωάννης Παπάλης (Διετέλεσε Επίσκοπος Σάμου από το  1948 ως 1967)

(5) Ι.Π.Παραφέστα- O Κάμπος Βουρλιωτών - Κάστρο Σουβάλα - Aγ.Ματρώνα - Αγ.Πελαγία -Ιω.Πρόδρομος Πινακά” 2017-  parafestaresearch.blogspot.gr

(6)   Κώστα Τσάκου- Συμβολή στήν μνημειογραφία τής Σάμου- "Παλαιοχριστιανικά μνημεία τής Σάμου- Β' Μνημεία τής βόρειας ακτής" -Σαμιακή Επιθεώρηση 1988- τόμος Θ'-τεύχος 35 

(7)   Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου (Πάπαλη)- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” Σάμος 1967 

(8)  Ι. Π.ΠΑΡΑΦΕΣΤΑ- "ΤΟ ΠΑΤΜΙΑΚΟ ΜΕΤΟΧΙ ΑΓ.ΤΡΙΑΔΑ ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΣΑΜΟ ΚΑΙ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΟΙΚΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ" 2020 -  parafestareseatch.blogspot.gr

(9)  Επαμεινώνδας Ι. Σταματιάδης "Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς" - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1881 - Τ.4ος 

(10) Εμμ. Κρητικίδη "Περίβασις Σαμίου τινός εν ταίς Μοναίς τής Σάμου κατά τό 1854" -Εν Σμύρνη 1866.  

(11)  Ι.Π.Παραφέστα ΣΙΝΑΪΤΙΚΗ ΜΟΝΗ  ΑΓ.ΓΕΩΡΓΙΟΥ  ΣΤΗΝ ΣΑΜΟ - ΜΕΤΟΧΙ ΑΓ.ΠΕΛΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΑ 26 ΣΙΝΑΪΤΙΚΑ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙΔΙΑ- 2017

(12) Mητροπολίτου Σιδηροκάστρου Ιωάννου (Πάπαλη)- “Η εκκλησία τής Σάμου από τής ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερον” Σάμος 1967

(13) Νικόλαος Α. Δημητρίου "Λαογραφικές Συλλογές και Συζητήσεις" Περιοδικό Ελληνικό Πανόραμα. 

(14) ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΟΥΜΑΝΟΥΔΗ Αρχιτέκτονος – ΣΑΜΙΑΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ «Σκαρίφημα Σαμιακών Μονών»

(15)  Επ. Ι. Σταματιάδη "Σαμιακά -Ιστορία τής νήσου Σάμου από τών παναρχαίων χρόνων μέχρι τών καθ΄ημάς", Τ. 4ος - Εν Σάμω εκ τού Ηγεμονικού τυπογραφείου 1886.

(16) "Κώστα Τσάκου- Συμβολή στήν μνημειογραφία τής Σάμου- "Παλαιοχριστιανικά μνημεία τής  Σάμου- Β' Μνημεία τής βόρειας ακτής" -Σαμιακή Επιθεώρηση 1988- τόμος Θ'-τεύχος 35  

             

Εικόνες: Ι.Π.Παραφέστα  και (α),(β),(γ) elliniko-panorama.gr και httpswww.isamos.grto-mistiriodes-ke-enigmatiko-mnimio-dodekap